Գիրք

ԵՐԿՈՒ ԽՈՍՔ

Պիտի որոնենք, փնտրենք, գտնենք մեր դժբախտութ-յունների իրական պատճառները, ճանաչենք մեր իրական վերքերը, ախտորոշենք մեր ժողովրդի հոգին, որից հետո միայն կարող է խոսք լինել բուժումի մասին:
Գարեգին Նժդեհ

Երբ Թոմաս Էդիսոնին հարցնում են, թե ինչպե՞ս է կարողանում այսքան գյուտեր հեղինակել, նա պատաս-խանում է, որ ինքը հաճախ է զբոսնում իր ընկերության թափոնների հավաքատեղիում, որտեղ կողք-կողքի պիտանի ու անպիտան, հին ու նոր տարբեր առարկաներ են, և դրանց համադրումը նոր գաղափարների ու նոր գյուտերի կարող է հանգեցնել:

Հետաքրքիր ու շատ ուսանելի մոտեցում: Այո՛, եթե մենք կարողանանք նկատել մեր կողմից վաղուց մոռաց-ված, մեր հիշողությունից դեն նետված, բայց մեզ վերա-բերող պատմական տարբեր ժամանակաշրջաններում կատարված զանազան դեպքեր ու իրադարձություններ, համադրել, անել ոչ կողմնապահ ու անաչառ եզրակա-ցություններ, հնարավոր է, որ կարողանանք ախտորոշել մեր ժողովրդի հոգին, ապա կարողանանք տալ համապա-տասխան դեղատոմսեր: Անհրաժեշտ է կողքից նայել ու նորովի գնահատական տալ այն բոլոր «անառարկելի ճըշ-մարտություններին», «հեղինակություններին», կարծեցյալ

իրականությանն ու կարծրատիպերին, «հավերժական բարեկամներին», որոնց մասին խոսելը շատերիս համար ժամանակի անօգուտ վատնում է կամ անկարելի, էլ չեմ ասում սրբապղծություն: Մեր քաղաքական, նաև իմաստասիրական միտքն, անցած դարերի ընթացքում ձևավորվել է կողմնորոշումների որոշակի կրոնական, գաղափարական, կենցաղային շահերի հակամարտութ-թյան հիմքի վրա: Եվ դրանից այն կողմ փորձեր անգամ չեն արվել գիտակցելու և գնահատելու սեփական արժեքները ու տնօրինելու սեփական ճակատագիրը:

Ինչպես Հայկ Ասատրյանն է գրում. «Չհասկացանք մեր լեռների խորհուրդը և չկարողացանք յաղթահարել մեր գե-տերի քմահաճոյքը: Յարմարւելու մեջ ապիկար եղանք եւ պատշաճեցումի նվազ կորով յայտնաբերեցինք: Դրա հա-մար էլ թե՛հայրենիքը կորցրինք, թե՛ հայոց հազարամեակ-ների հերոսականի ողբերգական վախճանը տեսանք»:

Այո՛, ուծացած ժողովուրդը ոչ միայն չի փորձել հասկա-նալու մեր բնաշխարհի բնական խորհուրդները, չի փորձել գոնե զգայական մակարդակի վրա ընկալելու մեր Ազգի դերը մարդկային օրգանիզմում ու չի գիտակցել Հայ Ազգի ու իր բնօրրան Հայկական Լեռնաշխարհի ոչ միայն ֆիզի-կական, այլև հոգևոր, Էզոթերիկ` խորհրդավոր կապը, այլ ընդհակառակը`շատ անգամ իր գործողություններով խախտել է բնական օրինաչափությունները, դրանով իսկ վտանգել թե՛ մեր, թե՛ սերունդների ապագան: Ծանոթա-նալով մեր պատմագրությանը` առաջինը, որ աչքի է զար-նում, անթիվ ու անհամար կողմնորոշումների, դավադրու-

թյունների ու կոտորածների պատմությունն է, ուր դերա-կատարը` հայ ժողովուրդը, կրավորական դերակատար-ություն ունի սեփական ճակատագրում: Իսկ այն ժամանա-կահատվածներում, երբ Հայը ներկայացվում է, որպես իր ճակատագրի տերն ու այն կերտողը, մշտապես գաղափա-րականացվում է ու խցկվում այս կամ այն պատմական իրավիճակով թելադրված ու որպես պատմական անհրա-ժեշտություն ներկայացվող պայմանների մեջ:

Այդ պատմագրությամբ Հայը ներկայանում է Ասորեստա-նին մեկ` վասալ, մեկ` նրա դեմ ծառացող, պարսիկին մեկ` հավատարիմ, մեկ` նրա դեմ ընդվզող, Հռոմին մեկ`նվիրյալ բարեկամ, մեկ` գաղափարապես անհանդուրժողական, ռուսին մեկ «հավերժ եղբայր», մեկ`…: Չէ, այս մեկը չկա ու չի կարող լինել, դատելով վերջին 2-3 հարյուր տարվա քաղաքականացված պատմագրությունից: Մեկը նայում է Եվրոպա, մյուսը` Ասիա, մեկը նայում է Հյուսիս, մյուսը` հեռավոր Արևմուտք: Եվ այս ամենը ներկայացվում է խիստ

«գաղափարականացված» ու «հիմնավորված»: Եվ շատ քչերն են, որ փորձ են արել հասկանալ այդ «պատմություն-ների» իրական պատմությունը, բայց որոնց արժանացրել են Հերոստրատի «ճակատագրին», որն է` մոռանալ նրանց ու չխոսել նրանց գաղափարների մասին: Կամ պարզապես մեկուսացրել են նրանց ու ոչնչացրել:

Այս գրքով մենք նպատակ չենք դրել եղածն ու չեղածը սևացնել ու վարկաբեկել: Այլ փորձել ենք մի փոքր անհամաձայնություն հանդես բերելով «անառարկելի ճշմարտությունների», «հեղինակությունների», կարծեցյալ

իրականությունների ու կարծրատիպերի, «հավերժական բարեկամների» հանդեպ, ներկայացնել ու հիմնավորել Ազգային Գաղափարախոսության անհրաժեշտությունն ու գոյությունը, որը մեր խորին ընկալմամբ, Նժդեհյան

«Ցեղակրոն» Գաղափարախոսությունն է: Ապա խոսել այն վարակների մասին, որոնցով խորապես հիվանդ է մեր ժողովուրդը, փորձել գտնել այդ հիվանդությունները սնող պատճառները` ձգտելով տալ դրանցից ձերբազատվելու մեր տեսլականը և հորդորելու ու խթանելու մյուսներին, որպեսզի իրենց պատկերացումներով ու իրենց լուծումնելրով, մասնակցություն բերեն այս հիրավի ազգանվեր գործին:

Գրքում կլինեն մտքեր ու ձևակերպումներ, որոնք իրենց բովանդակությամբ կրկնվում են: Դա արվել է հատուկ նպատակով: Նախ, որ դրանք հիմնական ձևակեր-պումներ են, որոնք կարմիր թելի պես անցնում են ողջ նյութի միջով. Օրինակ` Ցեղի, Ազգի ու ժողովրդի հետ կապված ձևակերպումները: Եվ երկրորդ` նյութից կախ-ված տեղին է, հենց տեղում օգտագործել ու այդ գաղափարը ավելի ընդգծելի դարձնել:

Վերջում ես կուզենայի իմ երախտիքի խոսքը հղել Արորդիների Ուխտի քրմապետ` երջանկահիշատակ Սը-լակ Կակոսյանին, ով իր ծանրակշիռ ու իմաստուն խոր-հուրդներով, նաև իր մասնակցությամբ աջակցել է գրքի ստեղծմանը: Ես իմ ոգեկոչման խոսքն եմ հղում Արցախ-յան պատերազմում զոհված` «Նժդեհյան Ցեղակրոն» կու-սակցության փոխնախագահ Աշոտ Աբրահամյանին` գըր-

քում իր մասնակցությունը բերելու համար: Իմ շնորհա-կալական խոսքն եմ հղում իմ մյուս ընկերներին` հատկա-պես Ռուբեն Նահատակյանին, Սերգեյ Սիմոնյանին, Հայկ Արզոյանին, նաև մյուսներին իրենց աշխատանքով գրքի հրատարակմանն աշխատանքներին աջակցելու համար:

Ավարտելով խոսքս կխնդրեի, որ, կանխակալ վերաբեր-մունք ունենալով, անմիջապես չփակեք գիրքը ու կողքի չդնեք: Քանի որ գիրքն ընթերցելուց հետո, Ձեր մեջ կարող են առաջանալ նյութին առնչվող Ձեր պատկերացում-ները և դրանից կախված այդ խնդիրների լուծմանն ուղղ-ված Ձեր մասնակցության ցանկությունը, ինչում մենք կասկածներ չունենք:

Գևորգ Հովսեփյան

«Նժդեհյան Ցեղակրոն» կուսակցության նախագահ

ՄԱՍ ԱՌԱՋԻՆ ՌՈՒՍԱՍՏԱՆ
«Умом Россию не понять, аршином общим не померить». Չի կարելի չհամաձայնել այս սեղմ, ռուսներին ու Ռուս-աստանին առավելագույնս բնութագրող ձևակերպմանը: Եթե շատերի համար Ռուսաստանը ընկալելի չէ, ապա հայերիս համար Ռուսաստանը հասկանալն ամենևին էլ դժվար գործ չէ: Նույնիսկ հրապարակախոսական ելույթ-եներում և հանդեսներում կարելի է հանդիպել Ռուսաս-տանի` նրա արտաքին քաղաքականությանն վերաբերող վերլուծական «գոհարների», որոնցում մանրամասնորեն ներկայացվում են ռուսական շահերը: Անգամ կարողանում են արժեքավոր խորհուրդներ տալ` փորձելով հասկացնել ռուսներին իրենց սեփական շահերը մեր տարածաշրջա-
նում:

Խոսելով այսօրվա Ռուսաստանի Դաշնության մասին` նախ պետք է մեզ համար պարզենք. ո՞ր Ռուսաստանի, և ու՞մ շահերի մասին է խոսքը, ջհուդամասոնների՞ Ռուսաստանի, հանցագո՞րծ (криминал) Ռուսաստանի, նոր ռուսների և փողատերերի՞ Ռուսաստանի, մոտ 40 միլիոնանոց թուրքերի և մահմեդական ռուսների՞ Ռու-սաստանի, թե՞ դեռ վաղուցվա իրենց հեքիաթներում մնացած, ռուսների Ռուսաստանի:
Խոսելով այսօրվա Ռուսաստանի մասին` անպայմա-

նորեն պետք է անդրադառնալ երեկվա Ռուսաստանին, նրա

քաղաքական կերպարին: Ցարական Ռուսաստանի արքու-նիքում, ազնվականության և մտավորականության շրջա-նակներում, անգամ հասարակ ժողովրդի շրջանում ընդուն-ված էր հետևյալ գաղափարը, որ իրենք բոլոր քրիստոնյա ժողովուրդների փրկիչն են, այն ժողովուրդների, որոնք գտն-վում են օտարների` մասնավորապես Օսմանյան կայսրութ-յան լծի տակ: Հանուն արդարության կարելի է ասել, որ մասամբ իրենց ստանձնած առաքելությունը այս կամ այն չափով նրանք փորձում էին կատարել: Դա են վկայում ռուս-պարսկական, բազմաթիվ ռուս-թուրքական պատերազմնե-րը, դրա հետևանքով` Առաջին համաշխարհային, բալկան-յան պատերազմներից հետո թուրքական լծից ազատա-գրված արաբական, բալկանյան ժողովուրդները և … հայերը:

Այո, հայերն ազատվեցին թուրքական լծից` կորցնելով հայրենիքի մեծագույն մասը, տալով ավելի քան 1.5 միլիոն զոհ: Այստեղ տեղին է հիշել ցարական արտգործնախարար Լոբանով Ռոստովսկու «Հայաստանը մեզ պետք է առանց հայերի, թող այդ կեղտոտ գործը անեն թուրքերը» խոսքը: Ինչ խոսք, Ռուսաստանը շատ էր ուզում իր առաքելութ-յունն իրականացնել, բայց չկարողացավ, կասեն պատանու նման Ռուսաստանին սիրահարված քաղաքական ու ոչ քաղաքական այրերը`միաժամանակ ընդգծելով Գերմա-նիայի, Անգլիայի, Ֆրանսիայի և շատերի բացասական դերը: Հետ նայելով կնկատենք, որ, բացառությամբ

«օրհնված սհաթի» (որն ունի իր պատմությունը և կապված չէ մեր իմացած պատմության հետ ու առանձին թեմա է),

առ այսօր դժվար է հիշել մի ժամանակահատված, երբ

«ռուսական» քաղաքականությունը Հայկական հարցում միտված չի եղել տեսնելու Հայաստանն առանց հայերի: Այդ գործընթացը մեզանում որակվել է «սպիտակ եղեռն»:

Ցարական Ռուսաստանին փոխարինելու եկած Խորհըր-դային Ռուսաստանը նույնպես որդեգրեց փրկչի առաքե-լությունը, բայց այս անգամ արդեն` աշխարհի բոլոր ժողո-վուրդների հանդեպ: Եվ այդ առաքելությունն իրականաց-նելու ճանապարհին զոհաբերության սեղանին դրեցին, առաջին հերթին, Հայաստանից ու հայ ժողովրդից մնացած պատառիկները: Սկսվեց ռուսբոլշևիկյան և թուրքական միացյալ ուժերով խաչված Հայաստանի Հանրապետության բզկտման երկարատև գործընթացը: Համաշխարհային հեղափոխության համար ի՞նչ կարևոր էր, թե Արցախը և Նախիջևանը Հայաստանի կազմում կլինե՞ն, թե՞ արհես-տականորեն սարքված Ադրբեջանի, Ջավախքը և Լոռին Հայաստանի՞նը կլինեն, թե՞ Վրաստանինը: Կամ` կարևո՞ր է, որ Հայաստանը գոյություն ունենա ընդհանրապես, թող մնացածն էլ որպես տարածք, բաժանվի Վրաստանի և Ադրբեջանի միջև: Այդ ծրագիրը մասամբ վիժեցվեց շնոր-հիվ Հայ Ազգի նվիրյալների, հատկապես Մեծ Նժդեհի և Հայ Ազգի մաքառումների: Ստեղծվեց Խորհրդային Միությու-նը` ռուսական նոր կայսրությունը: Ավերակների վերած-ված ողջ երկրում այլ ժողովուրդների հետ միասին սեփա-կան վերքերն էր բուժում նաև Հայը` զուգահեռաբար կրե-լով զրկանքների, պետական ահաբեկչության, աքսորների

և դարձյալ սպիտակ եղեռնի` այս անգամ արդեն ռուսաց-ման հարվածները:

Երկրորդ համաշխարհային պատերազմ: Երկու միլիոնից քիչ թվակազմով հայերը ռազմաճակատ ուղարկեցին 600 հազար մարդ, որոնց կեսից ավելին չվերադարձավ, ինչը համարժեք է համիդյան ջարդերով հասցված կորուստնե-րին: Ադրբեջանը, որը 1.5-2 անգամ և Վրաստանը, էլ ավելի մեծաթիվ բնակչություն ուներ, ռազմաճակատ ուղարկեցին 300, 350 հազար զինվոր: Ճիշտ է, մենք էլ համոզված էինք, որ այդ պատերազմը հայրենական էր, մեր զոհաբերությունը` արդարացված, բայց թվերն այլ բան են հուշում: Ասում են` Խորհըրդային Միությունը նպատակ ուներ հարձակվելու Թուրքիայի վրա, բայց չկարողացավ: ԽՍՀՄ-ը չկարողացավ իրագործել նաև իր որդեգրած առաքելությունը`համաշ-խարհային հեղափոխությունը: Եվ նաև ինքնամսխմամբ, ինքն իրեն կործանեց չարիքի կայսրությունը:

Արցախյան շարժումն սկսվեց Ադրբեջանում` հայկա-կան ջարդերով, ռուսական զորքերի և ադրբեջանական հրոսակների դեմ դեռևս անփորձ Հայ ազատամարտիկ-ների անհավասար բախումներով, «Кольцо»`«օղակ» օպե-րացիայով, Դաշտային Արցախի, Շահումյանի դատար-կումով, Արծվաշենի գրավումով, իսկ Նախիջևանում` թուր-քերի հետ համաձայնեցված պայմաններում, հայկական վերջին գյուղերի դատարկումով: Դե, իհարկե, Ռուսաս-տանը ուզում էր օգնել հայերին, բայց չգիտես ինչու, կամ

«ուշանում» էր, Ադրբեջանում գտնվող ռազմական ռազմա-հանգրվանների զենքն ու զինամթերքը «մոռանում», իսկ

Հայաստանում գտնվող զենքին ու զինամթերքին լիովին տեր կանգնում, «մոռացածն» էլ`պայթեցնելով թողնում, հեռանում: Այն բանից հետո, երբ Հայը իր նվիրյալ զա-վակների արյան գնով հաստատեց հայրենի տարածք-ներին տեր լինելու կամքը, ինչը հիացրեց շատ երկրների և ժողովուրդների, ստիպելով փոխելու Հայ Ազգի հանդեպ եղած կարծիքը, հանկարծ Ռուսաստանը հիշեց իր առա-ելությունը Հայ ժողովրդի հանդեպ: Հայաստանի Հանրա-պետությունը հայտարարվեց ռազմավարական դաշնա-կից:

Իսկ ի՞նչ բան է Ռուսաստանի համար «ռազմավարական դաշնակից» ասվածը: Բավական է հիշել Իրաքը և Սերբիան, Միջին Ասիան և Աջարիան: Այդ երկրներում տեղի ունեցող ողբերգական դեպքերին Ռուսաստանն արձագանքում էր մերկապարանոց ու անատամ հայ-տարարություններով, կամ էլ արդեն ոչինչ չտվող, մի փոքր զորախմբով «սուվորովյան անսպասելի լեռնանցում» կատարելով դեպի Բելգրադ, ինչն ավելի շատ թատերական ներկայացման էր նման: 2004 թվականին, դրանից առաջ էլ, դրանից հետո էլ, մեր ռազմավարական դաշնակիցը հան-կարծակի ու պարբերաբար փակելով Վերին Լարսի անցակետը, Դարիալի կիրճում էր թողնում Հայաստան ուղեբեռներ տեղա- փոխող հարյուրավոր բեռնատարներ, որոնք սնունդից և այլ սպառման ապրանքներից բացի տեղափոխում էին նաև ռազմավարական նշանակության ապրանքներ: Ռուսաստանում շատ լավ են հասկանում, թե ինչ նշանակություն ունի Հայաստանի համար այդ

կարևորագույն ճանապարհը, և հորդորում են մեզ ըմբռնու-մով մոտենալ: Հետևելով թուրքերի և ադրբեջան- ցիների օրինակին` հերթական շրջափակման մեջ պահելով Հայաստանը:

Այժմ շատերը կասեն, որ դա այն ժամանակաշրջանն էր, երբ Ռուսաստանն ինքն էր կանգնած բազում խնդիր-ների առջև: Ասացեք, խնդրեմ, կարո՞ղ ենք հիշել մի ժամանակաշրջան, երբ Ռուսաստանը չի ունեցել ներքին ու արտաքին նմանատիպ խորքային խնդիրներ: Այսօր ռուս շատ մտավորականներ արդեն տագնապ են հնչեցնում իրենց ազգային ինքնությանը վերաբերող այս կամ այն խնդիրների հետ կապված: Հայ Ազգից բացի դժվար կլինի օրինակը բերել որևէ մի այլ ազգի, որին իրապես հուզեն ռուս ազգի և Ռուսաստանի հետ կապված խորքային խնդիրները: Հայերս ենք, որ սպասում ենք Փոքր Մհերի Ագռավաքարից դուրս գալուն այնպես, կամ մոտավորապես այնպես, ինչպես իրենց հեքիաթներում վաղուց մնա- ցած Ռուս Բոգատիրի վերադարձին:

Եվ այս ամենից հետո, երբ ինքներս մեզ հարց ենք տալիս, նույնիսկ առանց մասնագիտական վերլուծության, թե ո՞ր Ռուսաստանի մասին է խոսքը, ապա առանց վարանելու կարելի է ասել. Բոլոր ռուսաստանների, բացի իրենց հեքիաթներում վաղուց մնացած Ռուսների Ռուս-աստանի: Եվ հայերս ոչ մի ընդհանրություն չունենք ոչ ջհուդամասոնների, ոչ հանցագործների, ոչ փողատերերի ու նոր ռուսների, և ոչ էլ 40 միլիոնանոց թուրք-մահմեդա-կանների հետ: Եվ երբ մեծ երախտագիտությամբ սկսեցինք

«նվիրաբերել» երկրի ռազմավարական օբյեկտները մեր

«հավերժական բարեկամ» և «մեծ եղբայր» Ռուսաստանին` չմտածեցինք, որ քաղաքական առկա իրավիճակում, երբ աշխարհի նոր վերաբաժանման շեմին ենք, մեզ չի օգնի ոչ 5-6 հազարանոց ռուսական սահմանապահ ջոկատը, ոչ 49 տարվա ռազմական փոխօգնության պայմանագիրը, քանի որ քաջ գիտենք, թե ինչ գին ենք վճարել ու կվճարենք այդ

«օգնությունների» դիմաց, ոչ հավերժական բարեկամի պատրանքը, որն այդպես էլ, մինչ այժմ, ոչ մի լուրջ քայլ չարեց` ՀՀ տնտեսությունը վերագործարկելու նպատա-կով, անգամ իր «Գույք պարտքի դիմաց» ստացած հիմ-նարկներում:

Մենք խորհելու լուրջ կարիք ունենք այն պարզ պատճառով, որ մի օր էլ Ռուսաստանը կարող է նորից չկարողանալ, ինչպես չկարողացավ Վանում, Բայազե-տում, Կարսում… ինչպես ուշացավ Սումգայիթում, Բաք-վում… և ինչպես կարողացավ Շահումյանում և ինչու չէ, ինչպես դա կարողանում է պարբերաբար անել Դարիալի կիրճում և տարբեր տարածաշրջանային նշանակության նախագծերում, ուր Հայաստանի Հանրապետությունը իր շուրջը ծավալվող գործընթացներում միայն դիտորդի դերում է: Ասածս թող այնպես չընկալվի, որ մեր դժբախտ-ությունների պատճառները բխում են Ռուսաստանից ու նրա վարած քաղաքականությունից: Եվ ամենևին էլ չենք հորդորում ու քարոզում հակառուսականություն կամ նմանատիպ մի բան: Ավելին մենք համոզված ենք, որ չգնահատելով, ու խորապես չընկալելով հայ և ռուս

ժողովուրդներին վերաբերող ընդհանուր պատմությունը, որքան էլ որ այն ցավոտ լինի, մենք ստիպված ենք լինելու կրկնել այդ սխալներն ու ճաշակել դրանց դառը պտուղ-ները: Ընդհակառակը մենք կարծում ենք, որ մեր դժբախտ-ությունների պատճառները հիմնականում մեր մեջ են: Մեր հարաբերությունները պետք է կառուցվեն ոչ թե ըն-դունված ու ոչինչ չտվող «մեծ» ու «փոքր» «եղբայր» չափա-նիշներով, այլ Ցեղային ու մշակութային ընդհանրություն ունեցող ազգերի արդար, արգասավոր ու հեռանկարա-յին համագորակցության ու փոխօգնության պայմաննե-րում, որտեղ օրակարգի խնդիր չէ «մեծ» ու «փոքր»

«եղբորը» որոշելը: Մեր հարաբերությունները պետք է կառուցվեն ոչ թե «ես մեծ եմ ու իմ պահանջներն էլ պետք է մեծ լինեն, իսկ դու փոքր ես, ու քո պահանջներն էլ պետք է փոքր լինեն» չափանիշներով, քանի որ, ներցեղային հարաբերություններում չկան մեծ ու փոքր, թույլ և ուժեղ, այլ պիտի առաջնորդվեն «ես արդար եմ ու ոչ զոռբա, եվ դու արդար ես ու ոչ ուզվոր» և փոխադարձ պահանջներն էլ պետք է լինեն արդար չափանիշներով, քանի որ, ներցեղային հարաբերություններում յուրաքանչյուր Ազգ իր դերը պետք է կատարի և ոչ ուրիշի, իսկ ստեղծվող հարաբերություններն էլ պիտի հաստատվեն արդար ու բնական օրինաչափություններից բխող օրենքներով, որի մասին դեռ կխոսենք: Մենք, մեր իսկ վարած քաղաքա-կանությամբ հաճախ խճճում ու ավելի անհասկանալի հիմքերի վրա ենք դնում առանց այն էլ բարդ ու բազմաշերտ հայ-ռուսական թե՛ միջազգային և թե՛

միջպետական հարաբերությունները, որից կախված նաև, հաճախ ստեղծված հարաբերությունները աշխատում են հենց մեր ու մեր ազգային ու պետական շահերի դեմ, քանի որ մենք ինքներս չգիտենք ու չենք պատկերացնում մեր Ազգի դերը մարդկության օրգանիզմում, ըստ այդմ մեր արտաքին հարաբերությունները չենք կառուցում մեր Ազգի դերին համապատասխան չափանիշներով:

Ինչևէ: Երևի թե հենց այսպիսի Ռուսաստանը նկատի ուներ Իսրայել Օրին, ինչը նկարագրեցինք վերևում, երբ հեռանում էր Ռուսաստանից: Ասում են, իբրև թե հայերիս համար թողել է հետևյալ պատգամը` «Հեռու Ռուսաս-տանից»:

ԱՐԵՎՄՈՒՏՔ

«Մեր ռազմանավերը Ձեր լեռները չեն կարող բարձրանալ»:
Կարծում եմ այս միտքը, որն առաջին անգամ ասվել է

1780-ական թվականներին Անգլիայի վարչապետներից մեկի կողմից, ուղղված Հայ Մեծ Հայրենասեր և ժամա-նակի խոշոր Ազգային գործիչ Հովսեփ Էմինին, վերջինիս Հայաստանի անկախության ծրագրի իրականացման առաքելությամբ Անգլիայում գտնվելու ժամանակ, շատե-րին է հայտնի, ինչն արդեն հետագայում բազմիցս օգտա-գործեցին մի շարք արևմտյան և ոչ միայն արևմտյան քաղաքական գործիչներ, երբ հարկ էր լինում իրենց աշխատասենյակներից և հաստատություններից, այսպես կոչված, քաղաքավարի ձևով դուրս հրավիրելու, նույն խնդրով ու առաքելությամբ այդտեղ գտնվող Հայ պատ-

վիրակություններին կամ ազգային գործիչներին: Բայց այդ

«ռազմանավերը»` անգլիական վառոդի ու թնդանոթների տեսքով, ռուսական փամփուշտի ու լենինյան ոսկու տես-քով, գերմանական ռազմական կցորդների, ֆրանսիական ռազմանավերի ու ամերիկյան որբանոցների տեսքով, հայտնվում էին մեր լեռներում ու նրա մատույցներում այն ժամանակ, երբ հարկ էր լինում հերթական անգամ խաչելու բազմիցս խաչված, բայց կրկին հառնած ու իր ազատության համար կյանքի ու մահու կռիվ տվող մի Ազգի, մի կերպ մազապուրծ եղած Հայ կանանց ու մանուկներին իրենց ռազմանավերով ու կարմիր խաչերով սեփական երկրներ, ապա աշխարհի չորս կողմեր տեղափոխելու համար:

Նպատակ չունենալով թանձրացնելու գույները, նաև անդրադառնալու Խրիմյան Հայրիկի թղթե շերեփի պատ-մությանը` կուզենայի մեր ուշադրությունը հրավիրել Եվ-րոպայի` Հայ Ազգին և Հայոց պետականությանն առնչվող պատմությանը: Առաջ անցնելով նշեմ, որ Եվրոպան որ-պես քաղաքական գործոն դառնալու սկիզբը դրեց Ալեք-սանդր Մակեդոնացին` իր նվաճողական արշավանքներով դեպի Ասիա, իր հելլենիստական աշխարհընկալումով ու գաղափարախոսությամբ: Նրանք իրենց կողմից նվաճված բոլոր ազգերին, որոնք ունեին ավելի քան մեծ ու հին քաղաքակրթություն և մշակույթ քան իրենցն էր, չէին համարում բարբարոսներ, բայց իրենց համարում էին լուսավորյալներ` օժտված այդ ժողովուրդներին ազատա-գրելու առաքելությամբ: Ինչ խոսք, այդ առաքելությունը

չհաջողվեց, բայց հաջողվեց ստեղծել մի տձև կայսրութ-յուն, որը Ալեքսանդրի մահից հետո անմիջապես բաժան-բաժան եղավ իր իսկ զորավարների ձեռքով և հիմք եղավ մեկ այլ ավելի մեծ ու դաժան կայսրության, որն էր Հռոմեական կայսրությունը: Սրանք արդեն իրենցից բացի, մնացած բոլոր ազգերին էին համարում բարբարոսներ ու նրանց «լուսավորելու» համար չէին զլանում, օրինակ` Դակերի երկիրը, որն այժմյան Ռումինիայի տարածքն է, հողին հավասարեցնել և մինչև վերջին մանուկը սրա-խողխող անել, մոտավորապես նույն ճակատագրին ար-ժանացնել գալլերին, կելտերին, հողին հավասարեցնել Կարթագենը և այլն:

Հիմա կգտնվեն ընդդիմախոսներ, ովքեր կհայտարա-րեն, որ դա էր պահանջում ժամանակաշրջանը և մարդ-կային արյան ծովերի վրա է կերտվել մարդկության պատ-մությունը: Ես կհամաձայնեի վերջիններիս հետ, եթե հիշ-յալ կայսրությունները և նրանց օրգանական շարունա-կություն դարձած հետագա կայսրությունները, որոնց դեռ կանդրադառնանք, իրենց կերտած պատմությամբ չառնչ-վեին մեզ հետ, ինչպես` օրինակ ինկերի, կամ մայաների կայսրությունները: Կհամաձայնեի, եթե «լուսավորյալ» ու

«լուսավորիչ» հորջորջվող արքայասպան Անակի որդի Գրիգորը հռոմեական լեգիոնների գլուխ անցած չներխու-ժեր Հայաստան ու հողին չհավասարաց- ներ հազարամ-յակներից եկած Հայկական մշակույթը, կը- րակի ճարակ դարձնելով Հայոց հինավուրց երկաթագիր մատյաններն ու հավատքի տաճարները, Արածանին չներկեր հարյուր

հազարավոր մորթված հայերի արյամբ, ինչի պատճառով 387թ. Առաջին անգամ կործանվեց երբեմնի հզոր Հայաստանը, բաժին դառնալով Հռոմին ու Պարսկաս-տանին, 301թ. հրով ու սրով Հայաստանում քրիստոնեութ-յուն հաստատելուց ընդամենը 86 տարի հետո:

Այստեղ ի՞նչ է ձեզ թվում, քրիստոնեության տարածման

«սուրբ նպատա՞կն» էր խնդիրը, որը կանգ չառավ միջոցների ընտրության առջև, թե՞ քրիստոնեության տարածման պատրվակով մեր երկիրը ներսից քայքայելու, իհարկե հռոմեական բազմահազարանոց լեգիոնների օգնությամբ քաղաքացիական կռիվների մղելու միջոցով վերջնականապես թուլացնելով, թալանի ու կեղեքման ենթ-արկելու Հայությանը, ով իր դերով ու նշանակությամբ ներկա էր ժամանակի բոլոր ազգերի ու պետությունների կյանքում, կենցաղում, մշակույթում ու հավատալիքներում: Կեղեքում, թալան ու ոչնչացում, առանց որի Հռոմեական Կայսրությունը ընդունակ չէր գոյատևելու, մանավանդ դա այն ժամանակաշրջանն էր, երբ այդ կայսրությունը նույնպես ներքին քաղաքացիական կռիվների մեջ էր և կանգնած էր կործանման եզրին: Բայց արդեն Հայաստանի թուլացումից, պետականության կործանումից, ապա երկրում իրականացված սպանդից ու թալանից հետո երկրորդ երիտասարդությունն ապրեց:

Ինչևէ, կործանված Հռոմեական կայսրությանը (476թ.) փոխարինելու եկավ միանգամից երկու կայսրություն, Արևելքում`Բյուզանդական կայսրությունը, Արևմուտ-քում` գերմանական ազգի Հռոմեական սրբազան կայ-

սրությունը: Բյուզանդական կայսրությունն ըստ էության լինելով հայ-հունական կայսրություն, այնուամենայնիվ, հայկական մշակույթի կրողը չէր, չնայած այն բանին, որ հայկական գործոնը այդ կայսրությունում չափազանց մեծ էր: Այն այնքան էր հզորացել, մանավանդ 8-րդ դարում, որ բյուզանդական քաղաքակրթության փորձագետ և հայտնի գիտնական Բիսսելը այդ ժամանակաշրջանը անվանում է

«Հայկական դարաշրջան», ինչը հաստատում է նաև մեկ այլ անգլիացի պատմաբան Գ. Ֆինլեյնը, նշելով, որ «Բյու-զանդիայի մեջ, Հայ բառը հոմանիշ էր Ազնվականության ու քաջարիության»: Բավական է նշել բյուզանդական մոտ երեսուն հայկական ծագումով կայսրերի, բյուզանդական զորքի միջուկը կազմող կայսերական հայկական ընտրա-զորի և այրուձիու, տարբեր ժամանակներում մեծաթիվ տաղանդավոր զորավարների, բարձրաստիճան պաշտոն-յաների, մտավորականների ու առևտրականների:

Բյուզանդացի պատմիչ Պրոկոպեոս Կեսարացին իր

«Գաղտնի պատմություն» աշխատությունում գրում է.

«Բյուզանդական պալատական գվարդիան բացառապես կազմված էր ֆիզիկապես առողջ և արհեստավարժ Հայ զինվորականներից»: Հիշատակի արժանի են Կայսր Լևոն Հայը, Կայսր Մորիկը, Թրակիական կայսերական արքայա-տոհմը, Մակեդոնական, կամ Հայկական Վասիլների կայսերական արքայատոհմը, տաղանդավոր զորահրա-մանատարներ Ներսես Ստրատեգը, որը դարձավ նաև Իտալիայի և Սիցիլիայի փոխարքան, ում անվան հետ է կապված Միլան քաղաքի (Մեդոլիանումի) հիմնադրումը,

Իտալիայի մյուս փոխարքաներ Հայ Իսահակը, Ալեսիո (Ալեքս) Մուսելեն (Մուշեղը), զորահրամանատարներ Դավիթ Սահառունին, Թեոդորոս Ռշտունին, Վարազ և Սմբատ Բագրատունիները, Համազասպ Մամիկոնյանը, Գրիգոր Մամիկոնյանը, Աշոտ Բագրատունին, Ներսես Կամսարականը: 778թ-ին, երբ Բյուզանդիան պատերազմ սկսեց արաբների դեմ, հինգ փոքրասիական բանակներից չորսի գլխավոր հրամանատարներն էին Արտավազդ Մամիկոնյանը, Տաճատ Անձևացին, Գրիգոր-Մուշեղ Մամի-կոնյանը և Վարազտիրոց Բագրատունին: Ի դեպ, Սմբատ Բագրատունու անվան հետ է կապված 585թ. Դնեպրի ափին վերջինիս հիմնած Սմբատաս ամրոցը, որը ըստ Սեբեոսի և Կոնստանտին կայսրի ժամանակագիրներից մեկի վկայու-թյան, հենց այդ ամրոցի տեղում առաջացավ Կիև քաղաքը, երբ «Ռուսերը Դնեպր գետով իջնելով հավաքվում են Կիևյան ամրոցում, որը կոչվում էր Սմբատաս»: Բյուզան-դական կայսրության հզորացման գործում իրենց խոշոր ներդրումն են ունեցել Հայ ազնվականները, գիտնական-ները, Ճարտարապետներն ու առևտրականները:

Սրանով հանդերձ Բյուզանդիայի դերը Հայոց պետա-կանության և Հայ Ազգի ճակատագրում ընդհանուր առմամբ եղել է խիստ բացասական: Նպատակային ու մեթոդաբար հայաթափվում էին բուն հայկական տա-րածքները, կրոնական հողի վրա պետականորեն դաժան ճնշումների էին ենթարկվում Հայ ինքնությանը հարիր հոգևոր-մշակութային ոլորտները` պարտադրելով ու հո-վանավորելով հայերի զանգվածային դավանափոխութ-

յան, հայկական տարածքներից հայկական տարրի դուրս-մղման ու բռնաձուլման գործընթացը: Իսկ «քրիստոնեա-կան եղբայրությունը» բյուզանդացիների հետ շատ անգամ ավելի ծանր հետևանքներ ունեցավ Հայաստանի և Հայ ժողովրդի համար, քան Հայաստանի հանդեպ արդեն թշնամական դիրք բռնած զրադաշտական Պարսկաստա-նի վարած քաղաքականության հետևանքները:

Այն ժամանակ, երբ «հանուն հավատի» Վարդան Մամիկոնյանը 451թ. Ճակատամարտում էր Ավարայրում, բյուզանդական վերնախավը նաև հույն հոգևորականները բազմաթիվ դավեր էին նյութում հայերի թիկունքում, որպես պատճառ ընդունելով Քաղկեդոնի ժողովին հայերի չներկայանալու փաստը և Հիսուսի միաբնակության կամ երկբնակության, կամ խաչակնքվելու համար մատերի քանակության հետ կապված կրոնական վեճերը: 592թ. Մավրիկիոս կայսերը Պարսից Խոսրով 2-րդ շահին, ով իդեպ քրիստոնյա չէր, գրում է, որ «ընդհանուր ուժերով անհրաժեշտ է վերջ տալ հայերին, որպեսզի նրանք այլևս չգտնվեն պարսիկների ու հույների արանքում, որպեսզի իրենք ապրեն հավերժ խաղաղության մեջ»: 11-րդ դարում, երբ սկսվեցին թուրք-սելջուկների ասպատակությունները դեպի Հայաստան, որն իդեպ մեծ վտանգ էր ներկայացնում հենց իր`Բյուզանդիայի համար, վերջինս Հայաստանի դեմ հանեց հարյուր հազարանոց բանակ` խփելով թիկուն-քից, պաշարելով Անին: Բյուզանդական այս բանակի խայտառակ պարտությունից հետո, Բյուզանդիայից Հա-

յաստան են արշավում ևս երկու խոշոր զորաբանակներ, որոնք արժանանում են միևնույն ճակատագրին:

Դրանից հետո Կոնստանտին կայսրը դիմում է արաբ էմիրին օգնության խնդրանքով: Նրա օգնությունը ստանա-լով` բյուզանդացիները սկսեցին նոր արշավանք, որն արժա-նացավ իր նախորդների ճակատագրին: Բայց արդեն դիմե-լով խորամանկության ու կաշառելով որոշ հայ իշխանների ու ազդեցիկ անձանց, գետեր շուռ տվող ու եկեղեցական սուրբ հռչակված Պետրոս Գետադարձ կաթողիկոսի գլխա-վորությամբ, կարողացավ գրավել Հայոց ոստանը`Անին: Դրան հաջորդեցին այնպիսի դաժանություններ ու կոտորած, որով կհպարտանար անգամ Լենկ Թեմուրը: Սրանով հան-դերձ սելջուկներին այդպես էլ չէր հաջողվում վերջնակա-նապես ծնկի բերել Հայ ժողովրդին: Բայց արդեն 13-րդ դարից սկսած, երբ հայտնվեցին թուրք-օսմանները, միավորելով առանձին մահմեդական իշխանություններ, հիմնելով Օտոմանյան կայսրությունը, վերջ դրեցին Բյուզանդական կայսրությանը, շարունակելով նրա հայատյաց քաղա-քականությունը` դարավոր ստրկության մղելով ինչպես հայերին, այնպես էլ հույներին և այլ քրիստոնյա ժողո-վուրդների:

Շատ պատմաբանների կարծիքով` եթե չլիներ Բյուզան-դիայի հայատյաց գործելակերպը, եթե նրանք հանգիստ թողնեին Հայաստանին ու Հայ ժողովրդին, ապա թուրք-սելջուկները չէին հաստատվի Փոքր Ասիայում և, ինչու չէ, Եվրոպայում, դրանից հետո չէին հայտնվի թուրք-օսման-ները: Ինչևէ այդ կայսրությունը գոյատևեց մինչև 15-րդ դարը,

ինչին զուգահեռ նրա տարածքների վրա իր թևերն էր փռում Օսմանյան կայսրությունը: Այս կայսրությունից ժառան-գություն մնաց թուրքաբարոյականությունն ու թուրքերենը, ապա կայսրությունում ապրող տարբեր ազգերից ու արդեն թուրքական ցեղերի խառնուրդից առաջացած մի շեղջա-կույտ: Այսօր Թուրքիայից բացի Բյուզանդական կայսրութ-յան ժառանգորդ է իրեն համարում նաև Ռուսաստանը, էլ չենք խոսում Հունաստանի մասին:

Առաջին համաշխարհային պատերազմ: Իրենց Բյուզան-դական կայսրության ժառանգորդ հորջորջող Ռուսական և Օսմանյան կայսրությունների կործանում: Քաղաքական թատերաբեմ վերադարձած մի ամբողջ շարք պետություն-ներ, այդ թվում` Հայաստանի առաջին հանրապետությունը: Անտանտի պետությունների լիակատար հաղթանակ, որի դաշնակիցն էր Հայաստանի Հանրապետությունը: Առաջին աշխարհամարտում հայ ժողովրդի ծանրակշիռ մասնակ-ցություն, դրա հետևանքով կորսված հայրենիք, ցեղասպա-նություն: Հաղթանակած Ֆրանսիայի կողմից պարտված Օսմանյան կայսրությանը փոխարինելու եկած ու դեռևս չճանաչված քեմալականներին նվիրաբերած Կիլիկիա: Նույն Անտանտի երկրների նախկին դաշնակից Ռուսաստանի կործանված կայսրությանը փոխարինած ու դեռևս չճանաչ-ված բոլշևիկների կողմից, նույն քեմալիստներին հանձնած Կարս և այլ հայկական տարածքներ: Լոզանի ու Բեռլինի խորհրդաժողովներ, Կարսի ու Մոսկվայի պայմանագրեր, Նախիջևանի հանձնում: Արդյունքում հայերիս համար չիրա-կանացված Սևրի պայմանագիր: Անգլիացիների ճնշման

տակ, այպես կոչված, «Ղարաբաղի ազգային խորհրդի» ստո-րագրած թուղթ, Կովբյուրոյի որոշում, ըստ որի`Ղարաբաղը և Նախիջևանը նվիրաբերվեցին նորաթուխ Ադրբեջանին: Եվ վերջապես՝ Հայաստանի առաջին հանրապետության ան-կում: Ահա առաջին աշխարհամարտում հայ ժողովրդի ծան-րակշիռ մասնակցության, ահռելի կորուստների և պատ-մական ձգտումների միջազգային հանրության կողմից ճա-նաչումը և արդարամիտ երախտիքի դրսևորումը:

Չանդրադառնալով Օսմանյան կայսրության Հայ Ազգի ճակատագրի հետ կապված դերին, խոսենք Հռոմեական կայսրության արևմտյան հատվածում վերջինիս ժառան-գորդ, Հռոմեական Սրբազան կայսրության ժառանգորդ Եվրամիությանը և նրա քաղաքական կերպարին: Այն, ինչը չկարողացան իրականացնել Մուսոլինին և Հիտլերը, պա-տերազմների միջոցով, առաջինը` Հռոմեական կայսրութ-յան, երկրորդը` գերմանական ազգի Հռոմեական համար-վող սրբազան կայսրության վերականգնումը, իրականաց-վեց համաշխարհային կապիտալի և այն վերահսկողների միջոցով, առանց մի փամփուշտ արձակելու: Եվրամիության գաղափարը հռչակվեց առաջադեմ ու վեհ, որը կոչված է, օրինակելի ջահակիրն ու դարձյալ «լուսավորողը» լինելու մնացած ժողովուրդների ու պետությունների համար: Անմիջապես սկսեցին խոսել, այպես կոչված, «եվրոպական արժեքների», «եվրոպական մշակույթի», «եվրոպական ստանդարտների», «եվրոպական սովորույթների ու ապրե-լակերպի», «եվրոպական ընտանիքների», «եվրոբնակարան-ների», «եվրոշինանյութի» ու «եվրովերանորոգման» և նույն-

իսկ` «եվրոսնունդի» անվիճարկելիորեն առաջադիմական լինելու մասին: «Աշխարհաքաղաքական» (գեոպոլիտիկա) ռազմավարությունը լրացնելու եկավ «Միջազգային կորպո-րացիաների» (տրանսնացիոնալ՝ վերազգային կորպորա-ցիաներ) ռազմավարությունը և գլոբալիստական ռազմա-վարությունը, որոնք առաջին հերթին նոր ստեղծված և նոր զարգացող երկրների կամովին բայց պարտադիր, տնտեսա-պես, ապա քաղաքականապես գաղութացման գործընթաց են: Կրկնում եմ հիմնականում առանց փամփուշտ արձակելու, իրենց այսպես կոչված «արժեքները», դրանց հետ միասին իրենց դրամաշնորհները «մեծահոգաբար», իրականում պարտադրաբար նրանց տրամադրելով:

Չխոսելով այն մասին, թե ինչ դեր են խաղացել նույն եվրոպական երկրներում, ինչու չէ նաև Ռուսաստանում Հայերը, այդ երկրների, թե՛ ռազմական, թե՛ տնտեսական, թե՛գիտամշակութային ոլորտներում, այդ երկրների կա-յացման ու հզորացման գործում, ապա մեզ հարց տանք, թե դրանով հանդերձ ի՞նչ ենք ստացել նրանցից, թերևս կարելի է խոսել վերևում թվարկված «արժեքների» մասին:

«Արժեքներ», որոնց դեմ արդեն լուրջ պայքար են մղում հենց նույն երկրների և ոչ միայն նույն երկրների առաջադիմական ու ազգային ուժերը: Բայց ինչպես ասում են`անցնենք մեր ոչխարներին:

Վաթսունականներին սկսված Ազգային շարժումը, որը միավորեց ողջ Հայությանը պահանջատիրական գաղա-փարի շուրջ և բացիեբաց հայտարարեց իր արդարացի և իրավական պահանջը`մեր կորսված հայրենյաց տա-

րածքների վերաբերյալ, նախ ԽՍՀՄ-ում, ապա Եվրոպա-յում սկսեցին խոսել Օսմանյան կայսրությունում իրակա-նացված Հայոց ցեղասպանության մասին, իսկ Հայաստա-նի անկախացումից հետո, մեկը մյուսի հետևից մի շարք երկրներ սկսեցին ճանաչել Հայոց ցեղասպանությունը, որպես 20-րդ դարի Օսմանյան կայսրությունում իրակա-նացված առաջին ցեղասպանություն, տալով դրան զուտ բարոյական, մի փոքր էլ նյութական նշանակություն, աննկատորեն շեղելով մեր կողմից առաջ քաշած արդա-րացի ու օրինական հողային պահանջներից:

Մեր հողային պահանջը վերածվեց Ցեղասպանության ճանաչման բարոյական պահանջի, պահանջ, որպեսզի աշխարհում չկրկնվեն այլ ցեղասպանություններ: Բանը հասավ նրան, որ մենք սկսեցինք պայքարել, որպեսզի ԱՄՆ նախագահները ապրիլի 24-ի օրը արտասանեն «Ցեղասպան-ություն» բառը: 1988-ի ազգային շարժումը, որը ինչպես հիշում ենք` սկսվեց բնապահպանական խնդիրներ բարձրացնելով, բնականորեն վերածվեց Նախիջևանի և Արցախի ազատագրության պայքարի, հետագայում զարմա-նալիորեն աննկատ վերացավ Նախիջևանի խնդիրը, իսկ Արցախյան պատերազմն էլ իբր ադրբեջանական կողմի խնդրանքով դադարեցվեց ու ստորագրվեց զինադադարի համաձայնագիր այն պահին, երբ Հայկական ուժերը վերելք էին ապրում ու բացառված չէր, որ Հայկական ուժերի առաջխաղացումը կարող էր հասնել մինչև Քուռ-Արաքսյան աղեղ ու դրանից այն կողմ:

Ներողություն եմ խնդրում և հարցնում. Կարո՞ղ ենք ենթադրել ու հավատալ, որ ռուսական ճնշումներից բացի չի եղել նույն արևմուտքի գործուն դերակատարություն Նախիջևանի վերջին հայկական գյուղերի Հայ բնակչութ-յան հետ այդ գյուղերի Հայկական ինքնապաշտպանական ջոկատների վերջնագրային դուրս բերման կապակցութ-յամբ: Նույն արևմուտքը չէ՞ր տեսնում Սումգաիթի, Բաքվի ջարդերը, չէ՞ր տեսնում Արցախի ու մայրաքաղաք Ստե-փանակերտի համընդհանուր պաշարումն ու ռմբակոծ-ծությունները:

Նույն արևմուտքին հասու չէ՞ այն պարզ իրողությունը, որ Հայը իրավունք ունի իր Հայրենիքում ապրելու, ինքնորոշվելու ու արարելու: Երկակի ստանդարտների կիրառմամբ, հակամարտության բուն պատճառների անտեսմամբ, միայն ծերերին, կանանց ու երեխաներին սպանելու ընդունակ, ուրիշի հայրենիքին տեր լինելու դարավոր ցանկությամբ ու արնոտ բերանով թաթարին, որին նաև իրենք աջակցեցին պետություն ունենալու գործում, Ռուսահայաստանի վեց «գուբեռնիաներից» «մեծ-ահոգաբար» երկուսը Հայաստանի Հանրապետությանը, երկուսը Վրաստանին և երկուսն արհեստականորեն նաև իրենց ջանքերով ստեղծված Ադրբեջանին նվիրելով, վերջինիս ներկայացնում են որպես հակամարտության զոհ, իսկ մեզ որպես ագրեսոր` պարտադրելով, իբր, երկու կողմերին էլ նստել բանակցությունների սեղանին ու գնալ փոխզիջումների:

Հայ-թուրքական հարաբերություններում նույն երկըր-ների հովանավորությամբ մեզ պարտադրվում է ստորա-գրել մի փաստաթուղթ, որտեղ հավասարության նշան է դրվում ցեղասպանի և ցեղասպանության ենթարկվածի, շրջափակում իրականացնողի և շրջափակման ենթարկ-վողի միջև: Այսօր այդ երկրները չտեսնելու և մոռացութ-յան են տալիս նաև այն փաստերն ու իրողությունները, պատմության արխիվ են գցել իրենց իսկ երկրների կողմից ճանաչված ու ստորագրված փաստաթղթերը, որոնցով փորձել են իրենց վրայից լվանալ հանցակցի անունը, իսկ ձեռքերից` մեր միլիոնավոր զոհերի արյունը: Բերենք մի փոքր ժամանակագրություն:

04.11.1918-12.12.1918 – Թուրքիայի խորհրդարանի անդամները դատապարտեցին հայերի կոտորածները:

08.04.1919, 22.05.1919, 05.07.1919, 13.01.1920 - Թուրքիայի

ռազմական արտակարգ դատարանները դատապարտեցին հայերի կոտորածները կազմակերպող մի խումբ թուր-քական պետական և կուսակցական բարձրաստիճան գործիչների և մահապատժի վճիռ կայացրին երկրի յոթ նշանավոր ղեկավարների նկատմամբ:

10.08.1920 – Ֆրանսիայի Սևր քաղաքում 13 պետութ-յուններ, այդ թվում`Թուրքիան և Հայաստանի Հանրա-պետությունը պայմանագիր կնքեցին, որտեղ ստորագրող կողմերն արձանագրեցին Թուրքիայի կողմից հայերի ոչնչացման և տեղահանման փաստերը:

1979 - ՄԱԿ-ի մարդու իրավունքների հանձնաժողովի 35-րդ նստաշրջանը Օսմանյան կայսրությունում հայերի

ջարդերը որակեց որպես «20-րդ դարի առաջին ցեղա-սպանություն»:

18.06.1987 - Եվրախորհրդարանը հատուկ բանաձև ընդունեց և դատապարտեց Հայոց ցեղասպանությունը:

14.04.1995 – Ռուսաստանի Պետական դուման հայտա-րարություն ընդունեց Հայ ժողովրդի ցեղասպանության դատապարտման մասին:

10.11.2000 – Վատիկանը իր հայտարարության մեջ Հայոց ցեղասպանությունը համարեց 20-րդ դարի հետագա բոլոր սարսափների սկիզբը:

18.01.2001 – Ֆրանսիայի Ազգային ժողովը և Սենատը համատեղ օրենք ընդունեցին Հայոց ցեղասպանությունը ճանաչելու մասին:

10.12.2001 - Ժնևի նահանգային (Շվեյցարիա) Պետա-կան խորհուրդը ընդունեց հռչակագիր, որով ճանաչում է 1915թ. Հայոց ցեղասպանությունը:

10.08.1920 - Սևրի միջազգային պայմանագրով և դրանից բխած Վ. Վիլսոնի 22.11.1920թ. «Ամերիկայի Միացյալ Նահանգների Նախագահի որոշումը` Թուրքիայի և Հայաստանի միջև սահմանի, Հայաստանի` դեպի ծով ելքի և հայկական սահմանին հարակից թուրքական տարածքի ապառազմականացման վերաբերյալ» Իրավարար վճռով, իրավաբանորեն (դե-յուրե) լուծեց Հայկական հարցը:

Ավելորդ եմ համարում բերել Հայոց ցեղասպանութ-յունը ճանաչած մյուս մնացած երկրների ցանկը, որոնք ներգրավված չեն Հայ-թուրքական հարաբերությունների և Հայ-ադրբեջանական հարաբերությունների կարգավոր-

ման գործընթացներում: Եվ այսքանից հետո, երբ թռուցիկ հայացք ես նետում Եվրոպայի վրա, վերջինիս համաշ-խարհային քաղաքականության թատերաբեմ իջած ժամա-նակից ի վեր, դժվար է չհամաձայնել թուրքի հետևյալ կարծիքին: Ասում են, երբ Լոզանի խորհրդաժողովում թաղվեց Հայկական հարցը, երբ հայկական պատվիրակ-ությանը նույնիսկ նիստերի դահլիճ չէին հրավիրել և մեր պատվիրակությունը գլխիկոր կանգնած էր միջանցքում, երբ եվրոպական երկրների պատվիրակությունները նիս-տերի դահլիճից դուրս գալիս «չնկատելով» կամ արհա-մարհական հայացք նետելով հայկական պատվիրա-կության վրա, հեռանում էին, մոտենում է թուրքական պատվիրակությունը և ասում.- «Մենք դարերով ապրել ենք կողք կողքի ու ատելով ձեզ, միշտ հիացել ենք ձեր խելքով ու ընդունակություններով: Եվ մենք հարցնում ենք ձեզ, այդ ինչպես կարողացաք հավատալ այս պոռնիկ Եվրոպային»:

ԱՄՆ-ը, որը Առաջին, ապա Երկրորդ աշխարհամար-տերից հետո դարձավ գերտերություններից մեկը, իսկ ԽՍՀՄ-ի կործանումից հետո, առայժմ միակը, իր արժեքա-յին համակարգով, կարելի է ասել, կրկնում է Եվրոպային՝ իր մեջ կրելով եվրոպական ժողովուրդների մշակույթների խառնուրդը: Վերջինիս դերը Հայ ժողովրդի կյանքում փոքր է, աննշան, որը կապված է այդ պետության պատմության համեստ տարեգրության հետ: Եվ երբ նայում ես այդ տարեգրությանը, զարմանում ես թե ինչպե՞ս Անգլիայից նոր անկախացած ԱՄՆ-ն իր 13 նահանգներով, որտեղ ապրում էր մոտ երկու միլիոն մարդ, դեռևս իր սաղմնային

վիճակում, իր առջև դրեց հիմնարար միքանի սկզբունք, որոնցից հիմնականը այն է, որ իրենց քաղաքական հետա-քրքրությունների դաշտը հյուսիսային և հարավային Ամերիկաների աշխարհագրական տարածքն է, ինչը կա-րողացավ իրականություն դարձնել, այդ տարածքներից դուրս մղելով իսպանացիներին, պորտուգալացիներին, անգլիացիներին, ֆրանսիացիներին և այլն: Կանադան, որը մինչ այժմ համարվում է բրիտանական կայսրության մաս, այնուամենայնիվ դեռ այն ժամանակներից համարվեց ԱՄՆ-ի կենսական նշանակության տարածք ու իրա-գործվեց:

Այդ երկիրը կարողացավ հասնել նաև այն բանին, որ ողջ երկրագունդը, նաև տիեզերքը հայտարարվեց իր

«ազգային» շահերից բխող և իր «ազգային» շահերի հետաքրքրության դաշտում գտնվող տարածք: Եվ իրենք են նոր աշխարհակարգի սահմանողը և տերը աշխարհի, որին իրենք իրավամբ հավատում են: Այն, իր մեջ խառնելով տարբեր ազգերի ու տարբեր ժողովուրդների, իրար խառ-նելով նրանց մշակույթները, ստացավ մի շեղջակույտ, որը հայտարարվեց մի նոր «ազգ», որի շահերը ամենից վեր են և որին իրավամբ հետևում են: Բայց այդ, երկրի իրական տերերը` անգլո-սաքսերը, «ամերիկյան ազգ» և «ազգային շահեր» ասելով նկատի ունեն իրենց և իրենց էթնիկական ու աշխարհաքաղաքական շահերը: Իրենց և հրեական կոչվող ու ահռելի չափերի հասնող խառը կապիտալը, նաև մարդկային կապիտալը, որն արդեն հասնում է մոտ 400 միլիոնի, նաև հարուստ ընդերքն այդ երկրի իրական

տերերին թույլ են տալիս հավատալու իրենց «առաքել-ությանը», որ իրենք տերն են ամբողջ աշխարհի և լուսավո-րողն ամբողջ մարդկության:

Եվ այդ «առաքելության» իրագործման ճանապարհին ամենևին էլ կարևոր չեն «լուսավորվող» ազգերի կամքն ու ցանկությունները: Այդ շեղջակույտից ծնված զանազան աղանդները, «մարդասիրական» կազմակերպություններն ու հիմնադրամները համառորեն իրենց ծառայություն-ներն են առաջարկում, «լուսավորվելու» ենթակա ժողո-վուրդներին, իրականում, նոր տիպի ստրկություն պարտադրելով, ավելացնում իրենց ահռելի չափերի հաս-նող խառը կապիտալը, մարդկային կապիտալը` էժան աշխատուժի տեսքով, հարուստ ընդերքը`ուրիշների ըն-դերքը անհաշվետու շահագործման միջոցով: Եվ այս նոր տիպի ահռելի կայսրությունը, որի նմանը մարդկությունը դեռ չի տեսել, այնուամենայնիվ նմանակն է եվրոպական քաղաքակրթության ծնունդ` Հռոմեական կայսրության: Եվ այս կայսրությունը նման է տիեզերքում գտնվող սև անցքերին, որոնք կուլ են տալիս աստղերն ու մոլորակնե-րը, բայց որոնց ճակատագիրը կանխորոշված է: Նրանք, ի վերջո, վեր են ածվում հանգած ու իրենցից ոչինչ չներկա-յացնող երկնաքարերի, կուլ գնալով այլ սև խոռոչներին: Այս կայսրության սև տարրը մոտ ապագայում եթե չասենք միակը, ապա հաստատապես գերիշխողն է լինելու այդ երկրի, բայց որը անկարող կլինի տանելու իր իսկ ծանրությունը և այդ գերաստղը կվերածվի երկնաքարի:

Բայց առայժմ այս նոր տիպի Հռոմեական կայսրությունը դեռևս կա ու դեռևս շարունակելու է մնալ որպես «նոր աշխարհակարգի» ճարտարապետ ու վերակացու: Դեռևս շարունակելու է կատարել խառնարանի և «լուսավորողի» իր անբնական դերը, բայց արժանանալու է իր նախորդների ճակատագրին, վկան՝ մարդկության հազարամյակների պատմությունը, որտեղ այդպիսի կայսրությունները պարզապես վերացել են պատմության թատերաբեմից, որովհետև բնական օրենքների օրինազանցությունը խստապես ու անվերապահորեն պատժվում է: Եվ այն կարծիքը, որ Լոզանում հայտնեցին թուրք պատվիրակները Եվրոպայի առնչությամբ, վերաբերվում է նաև վերջինիս:

ԱՐՏԱԳԱՂԹ
Երբ վերլուծվում են արտագաղթը և դրա հետ կապված հիմնախնդիրները, հիմնականում նշվում են հետևյալ ներքին ու արտաքին պատճառները`

• Սոցիալ-տնտեսական ծանր իրավիճակը
• Սոցիալական անարդարությունը,
• Պատերազմական (զինադադարի) կարգավիճակը:
• Ներքաղաքական անկայուն իրավիճակը:
• Արևմուտքում ընձեռնվող «փայլուն» հեռանկարը:
• Աշխարհը տեսնելու և վայելելու ցանկությունը:
• Հայրենասիրության և ազգասիրության պակասը:
• Մեր ապատեղեկացված մտածողությունը:

Սփյուռքի գոյությունը, որն առաջացել է ցեղասպա-նության և դրա հետևանքով իրականացված գաղթի, որը

«քաշում տանում է» նաև ՀՀ ներկայիս հայերին:

Համակողմանի մոտեցում ունենալու համար նախ անդրադառնալ է պետք մեր թե՛ անցյալի, թե՛ ներկայիս պատմությանը: Արտագաղթի երևույթը պետք է դիտարկել այլ երկրների օրինակով նույնպես, որից հետո միայն անել համապատասխան եզրակացություններ:

Չանդրադառնալով Հայոց հնագույն և դեռևս չվերա-գրված պատմությանը, երբ տեղի է ունեցել Հայկական-Արիական տեսակի արտագաղթը կամ ծավալումը այլ երկրներ, անդրադառնանք Հայոց գրառված պատմությա-նը: Այդ պատմությունից մեզ հայտնի է, որ Հայաստանում դասական իմաստով ստրկատիրական կարգեր գրեթե չեն եղել: Բայց դրա փոխարեն ճորտատիրությունը մեզանում որոշակի արմատներ է ձգել, ինչը ենթադրում է բնակ-չության օտարվածություն իր հողից, ազգից ու ազգային ամեն բանից, ինչն էլ նպաստում է ճորտատերերի կողմից սեփական ճորտերի (ժողովուրդ հորջորջվող) լուռ շահա-գործմանը:

Նույնն արել է նաև հոգևոր ոլորտում Հայաստանյայց եկեղեցին, որը նույնպես ճորտատիրական յուրովի կա-ռույց էր և է: Նախկինում վանքապատկան հողեր էին ձեռք բերվում, հողերին ամրակցված գյուղացիությունն էր շահագործվում, իսկ այսօր`ինչպես եկեղեցապատկան, այնպես էլ անձնական հողերի ու շինությունների ձեռք բերում է կատարվում բացահայտորեն (էլ չենք խոսում

գործարար հոգևորականների մասին), որի հետևանքով հոգևորականն առավելապես աշխարհիկ կյանքով է ապրում, քան` հոգևոր, ճորտերի փոխարեն էլ պահում են աշխատողներ: Ճորտատիրական այդպիսի հարաբերութ-յունները հաստատել են ճորտային իրավիճակ, որը տարածվել է ոչ միայն ճորտերի, այլև նրանց տերերի` ճորտատերերի վրա, որոնք դարձել են մեկ այլ, ավելի բարձր կարգավիճակում գտնվողի ճորտ, օտարի դրամատնտեսական «նվիրատվություններից» կախված ճորտ..: Այսպիսով` բոլորս էլ հայտնվել ենք այդ ճորտային իրավիճակում:

Այս և այլ ներազգային վատ հարաբերությունների պատճառով Հայոց պատմության տարբեր ժամանակա-հատվածներում թեև քիչ չեն եղել ազատ մարդիկ, չի ստեղծվել Հայ ազատ մարդու գիտակցությունն ունեցող ըմբոստ սերունդ: Վերջինիս բացակայությունն, ի դեպ, խիստ բացասական (ճորտային հոգեբանության) ազդեց-ությունն է ունեցել նաև Հայոց պետությունների դեպքում, չնայած եղել են տնտեսական և պաշտպանական հզոր և կազմակերպված պետական կառույցներ:

Ինչպես նշեցինք, մեզանում չեն եղել դասական իմաստով ստրուկների ու ստրկատերերի դասակարգեր, ինչպես ասենք` Հին Հունաստանում, Հռոմում, Պարսկաս-տանում կամ Հնդկաստանում (որտեղ կային մարդկային տարանջատման մի քանի «կաստաներ», ընդհուպ ստ-րուկների`իրենց ցածրակարգ տարբերակումներով, և հիմա էլ որոշ երկրներում կան…), բայց միևնույն է, ճորտ-

ային որոշակի տարրեր մեզ փոխանցվել են ու առկա են նաև հիմա: Ճորտային հոգեբանությամբ մարդկանց շրջանում խիստ ցածր է սեփական հողի, սեփական երկրի հանդեպ ունեցած պատասխանատվության և տեր լինելու զգացողությունը: Եթե թերթենք Հայոց պատմության փառավոր էջերը, ապա կկարդանք իրենց հայրենիքին տեր, հոգեբանորեն ազատ և հայրենասեր սերունդների կերտած հերոսական պատմությունը, որոնց, թերևս, պարտական ենք և այսօր: Ծանոթանալով այդ պատմությանը`համոզված ենք, որ պատմության այդ հատվածներում չկար ստրուկի և ստրկատերի հոգե-բանություն, ճորտի և ճորտատերի` նույնպես, ուստի չէր կարող և չի եղել զանգվածային արտագաղթ:

Երբ 1720-1722թթ. Զանգեզուրը և Արցախը, Դավիթ-Բեկի գլխավորությամբ, մի քանի ճակատով հաղթական ճակատամարտեր էին մղում, հենց Զանգեզուր և Արցախ էին ներգաղթում Հայաստանի բազմաթիվ գավառներից: Սա հիրավի, հայրենասիրության հրաշալի դրսևորում էր: Մի փոքր շեղվելով` նշենք, որ հին հույները իրենցից բացի բոլոր ազգերին համարում էին ստրուկ, այն հիմնավոր-ումով, որ նրանց մեջ աղքատից մինչև հարուստը ունեն իրենց տերերը: Իսկ հույների շրջանում իրենք են իրենց տերը և տերն իրենց հայրենիքի:

Այստեղ կգտնվեն ընդդիմախոսներ, ովքեր կասեն, թե ժողովրդավարական Հունաստանում էլ կային ստրուկներ: Սակայն, պատմիչներին հայտնի է դրա վերաբերյալ հին հույների կարգախոսը` ստրուկները ծնվել են որպես ստրուկ,

ովքեր կամ օտարների ռազմագերիներն են, որոնք իրենց հայրենիքում էլ են եղել ինչ-որ մեկի ստրուկը` անկախ իրենց սոցիալական կարգավիճակից, և հազվադեպ է ստրուկ դարձել այն անարժան հույնը, ով իր անբարոյական բարքի հետևանքով (խաղամոլություն, խաբեբայություն, ընչաքաղ-ցություն…) ստիպված է եղել վաճառել սեփական ազատ-ությունը: Այստեղ պետք չէ բացատրել, որ սեփական բարձ-րագույն արժեքներ վաճառողները արժանի են միայն ստրկության: Հիմնականում անարդար երևույթներն են եղել գլխավոր պատճառները, ինչի հետևանքով Հայաստանում առաջացել են տարբեր բողոքական շարժումներ:

Բավական է հիշել Պավլիկյան և Թոնդրակյան շարժում-ները (8-11-րդ դար), որոնք իրենց խորքում չունենալով զուտ ազգային դրսևորումներ, այնուամենայնիվ, ժողովրդական յուրատեսակ ընդվզումներ էին, յուրովի բողոքի ու անհնա-զանդության երևույթներ` ուղղված տիրող բարքերի և կրո-նագաղափարական պարտադրված օրենքների դեմ: Հիշյալ շարժումները տեղում ճնշվելով, բայց արդեն ծավալվելով այլ երկրներում, առաջ բերեցին հսկայածավալ արտա-գաղթեր: Մտովի պատկերացնենք այդ երևույթը, թե ինչպես են գաղթել ընտանիքներով, տոհմերով, գյուղերով: Հիմնա-վորվելով տարբեր երկրներում`իրենց հետևից տարել են նոր ընտանիքներ, նոր տոհմեր… Հիշենք մեկ այլ երևույթ: 11-րդ դարում, երբ եկեղեցական սուրբ հռչակված Պետրոս Գետադարձ կաթողիկոսը Անին միքանի արծաթով վաճա-ռեց Բյուզանդիային, և որպես սեփականություն,կայսրութ-յան խորքում ստացավ հսկայական հողեր, կազմակերպեց

մեկ այլ բնույթի արտագաղթ: Գոնե բերված այս երկու օրինակներում բացակայում են օտարի ձեռքով ցեղասպա-նություն իրականացնելու հետևանքով առաջացած արտա-գաղթի երևույթները: Ցեղասպանության հետ կապված արտագաղթի երևույթի չենք հանդիպում նաև 10-14-րդ դդ. Դեպի Կիլիկիա տեղի ունեցած արտագաղթի դեպքում: Այստեղ էին գաղթում արդեն Հայաստանի բոլոր կողմերից, այդ թվում` Արցախից:

Դժվար չէ պատկերացնել նաև, որ գաղթականության ճամփան բռնած մարդիկ ամենևին էլ ծանր սոցիալական իրավիճակում չեն գտնվել, որովհետև այդպիսի երկար ճանապարհ կտրելու համար անհրաժեշտ էին մեծ քանա-կությամբ պարեն և փոխադրամիջոցներ: Գաղթականութ-յան ճամփան բռնած Մեծ Հայքի հայությունը գիտեր, որ Կիլիկիայում նորաստեղծ պետությանը ծառայելու են ոչ որպես ճորտ, այլ որպես լիիրավ քաղաքացի մի պետության, որտեղ գործում էին այն ժամանակների համար առաջադեմ, համեմատաբար արդար օրենքներ: Ավելացնենք նաև, որ այդ ժամանակահատվածում Հայաստանում իշխում էին սելջուկները, որոնց տիրապետության օրոք գոնե այդ պահին տարահանման ցեղասպանական երևույթներ չեն եղել:

1780-ական թթ. Սուլթան Սելիմ 3-րդի, ով պատմությա-նը հայտնի է որպես համեմատաբար հայասեր կեցվածք ունեցող սուլթան և ցարական Ռուսաստանում Եկատերի-նա 2-րդ կայսրուհու կառավարման ժամանակաշրջանում, Ղրիմի հայ բնակչությունն այնքան շատացավ, որ Ղրիմին

Արմենիա էին անվանում: Եվ հակառակը, մենք տեսնում ենք հայրենադարձության մի դրվատելի երևույթ` Մեծ եղեռնի ջարդերից անմիջապես հետո, հիմնականում այն վայրերը, որտեղ հզոր ինքնապաշտպանական մարտեր են տեղի ունեցել, օրինակ` Վան, Մուսալեռ, Զեյթուն, Սասուն և այլն: Դժվար չէ պատկերացնել, որ պատերազմող և կազմակերպված ինքնապաշտպանական մարտեր մղող մարդկանց մեջ չկար տեր և ծառա: Այլ կար իրենց հողին և հայրենիքին տեր լինելու հոգեբանությամբ օժտված հայ-րենասերների բանակ:

Այժմ արտագաղթի երևույթը դիտարկենք համեմատա-բար մեծ սփյուռք ունեցող ժողովուրդների պարագայում: Չանդրադառնալով եբրայականին, որովհետև այն այլ պատճառներ և հոգեբանություն ունի ու առանձին թեմա է, դիտարկենք օրինակ, ռուսական սփյուռքի երևույթը: Առաջ անցնելով ասենք, որ գրեթե բոլոր ազգերի պարա-գայում էլ, որոնց մեջ առկա է արտագաղթի երևույթը, կան նմանատիպ յուրահատկություններ, բայց կա մեկ ընդհա-նուր և էական պատճառ, այն է`ճորտատիրությունը: Ռուսաստանում, ի տարբերություն եվրոպական երկրնե-րի, ճորտատիրությունը վերացել է 19-րդ դարի վերջում` Ալեքսանդր 2-րդ ցարի հայտնի դեկրետով: Մինչև 1917թ. հեղաշրջումը Ռուսաստանից դուրս արդեն գոյություն ուներ ձևավորված ռուսական սփյուռք, որն առաջացել էր հիմնականում իրենց տերերից փախածների կողմից` ճորտատիրական կարգերը վաղուց թոթափած այլ երկըր-ներում ռուսական համայնքներ ձևավորելու հետևանքով:

Արտագաղթել են ոչ միայն աղքատ ճորտերը, այլ նաև հարուստներն ու ազնվականները: Ռուսական պատմութ-յան մեջ կա մի զավեշտալի դրվագ` արձանագրված 18-րդ դարի վերջում: Այն կապված է Աննա Իվանովնա կայսր-ուհու և ժամանակի ամենազարգացած, Սորբոնի հա-մալսարանում ուսում ստացած իշխան Միխայիլ Ալեք-սանդրովիչ Գոլիցինի հետ: Վերջինս, ի դեպ, նույնպես գաղթել էր իր հայրենիքից, բայց նրան գնահատում և նրա հետ հաշվի էին նստում Նեապոլի թագավորը, ֆլորենցիա-յի դուքսը, նրան ընդունում էին նաև ֆրանսիական արքունիքում: Պատմությանը հայտնի իր կրթությամբ ան-գրագետ Աննան կանչում է իշխանին Ֆլորենցիայից և անմիջապես նրան նշանակում ծաղրածու` լրացնելով իր ծաղրածուների բանակը, և դա միայն այն բանի համար, որ Գոլիցինն իր կրթությամբ և մտավոր կարողություններով զարմացնում էր բոլորին, այդ թվում` կայսրուհուն: Նման երևույթների ականատեսն ենք նաև մեզանում, երբ մեր ունեցած մտավոր ներուժը փոշիացվում է, երբ լավ կրթու-թյուն ստացած, գիտության, մշակույթի և սպորտի ասպա-րեզներում բարձր նվաճումների հասած անհատները, դրսևորման դաշտ չգտնելով հայրենիքում, չուզենալով դառնալ որևէ մի կիսագրագետ ճորտատերի ծաղրածուն, լքում են հայրենիքը: Իսկ նրանց` արդեն դրսում ունեցած հաջողությունները մենք արձանագրում ենք հպարտորեն, նույնիսկ միջոցառում երեկոներ ենք կազմակերպում, ինչն արդեն ծիծաղելի է:

Վերոհիշյալ հեղաշրջումից հետո Ռուսաստանում սկսվում է արտագաղթի մի նոր շրջան, ինչը հետևանք էր արդարության, հավասարության և եղբայրության կարգա-խոսներով իշխանության եկած, իրականում նոր ճորտա-տիրական հարաբերություններ հաստատող բոլշևիկյան վարչակարգի: Մի վարչակարգի, երբ որդին դավում էր հորը, եղբայրը` եղբորը, երբ հայի տականքը, որն անմրցելի է բոլոր ազգերի տականքների մեջ, Հռոմի պապից ավելի կաթոլիկ գտնվելով, իր խրախճանքի մեջ էր հայտնվել… Երբ Գարեգին Նժդեհին Ռուսաստանի Վլադիմիրի բանտից տեղափոխում են Երևան`ՊԱԿ-ի մեկուսարանում հար-ցաքննում նրան, նա պահանջում է, որ իրեն նորից հետ տանեն, որպեսզի չտեսնի իր ազգակիցների նվաստությու-նը և դավադրությունները, ինչին նա անտեղյակ չէր Ռուսաստանի բանտերում: Որպեսզի հետո հայերը չամաչեն, որ իրեն հայի ձեռքով են տանջել կամ սպանել… Այս երևույթը շարունակվում է նաև այսօր: Այսօր էլ նույն երևույթի ականատեսն ենք ցարական կայսրության ժառանգորդ` խորհրդային կայսրության փլուզումից հետո առաջացած պետությունների պարագայում (իհարկե կան որոշ բացառություններ), այդ թվում նաև ՀՀ-ում…

1988թ. և հաջորդած 2-3 տարիներին, երբ հայի մեջ զարթնեց իր բռնազավթված հողին, իր երկրին տեր լինելու զգացողությունն ու կամքը, երբ գործարարն ու սովորա-կան բանվորը, մտավորականն ու պաշտոնյան, նույնիսկ խարդախն ու հանցագործը տոգորված էին սեփական հայրենիքին տեր լինելու վճռականությամբ ու հավատով,

երբ յուրաքանչյուրն իր և էլի մեկի գործն էր անում այդ նպատակին հասնելու համար, համոզված կարող ենք ասել, որ արտագաղթողների և արտագաղթել ցանկացող-ների քանակը շատ ու շատ անգամներ քիչ էր, աննշան: Բայց երբ նոր զիմզիմովների և նրանց կամակատար ճորտերի կողմից իրականացվեց սեփական երկրի համա-տարած թալանը, սեփական ժողովրդի ճորտացման գործընթացը, երբ դրանց պատճառով, ցանկությամբ և որոշումով սկսվեց արհեստական խավերի ձևավորումը, երբ իրենց ճորտային հոգեբանությունը վերագտած ժողովրդի մեջ մտցվեց «իրենցից ոչինչ կախված չլինելու» գաղափարը, երբ մեզանում սկսեցին խոսել ու երկրպագել նոր «թագավորներին» և «ցարերին», եղավ այն, ինչ պիտի լիներ նման դեպքում… Այստեղ տեղին է հիշել Ջոն Ստյուարտի հետևյալ խոսքերը.

«Այն պետությունը, որը մարդկանց վեր է ածում թզուկների, որպեսզի նրանք լինեն հնազանդ զենք իր ձեռքում, անգամ եթե այն արվում է վսեմ նպատակով, իր համար կհայտնաբերի, որ մեծ գործերը չեն իրակա-նացվում մանր մարդկանցով: Եվ այն կատարյալ մեքե-նան, որի համար զոհաբերվել է ամեն ինչ, վերջնակա-նապես ոչինչ է, որովհետև կյանքի ուժը, որը ոչնչացվել է, բավարար չէ, որ այդ մեքենան աշխատի»:
Անդրադառնալով ֆիզիկական արտագաղթի խնդրին, չպետք է անտեսել ոգու արտագաղթը, ինչը թերևս պակաս վտանգավոր ու ավերիչ հետևանքներ չի թողնում մեզա-նում: Շատ մարդկանց, մարդկային խմբերի ու կազմակեր-

պությունների կարող ենք հանդիպել, որոնք միայն ֆիզի-կապես են ներկա: Նրանց թե՛ միտքը, թե՛ ոգին և թե՛ գործունեությունը վաղուց արդեն գաղթական են դարձել: Սրանք և սրանց նմանները ավելի վտանգավոր չէին լինի, եթե ամփոփված լինեին իրենք իրենց մեջ:

Ոչ, սրանց ավելին է պետք: Լինելով Ազգային ինքնա-գիտակցության ու ինքնահարգանքի զգացողությունից զուրկ, համարձակորեն հանդես են գալիս, խոսում այս, նաև այլ բաներից, մասնավորապես եվրոպական, համաշ-խարհային արժեքներից, գլոբալիզմից, ժողովրդավարութ-յունից, ընդհուպ մինչև պետական ու կենցաղային և այլ հարցերից, իրենց հոգու այլանդակությունները կամ դատարկությունը փորձում են քողարկել տարբեր մոլար տեսություններով, տարբեր փքուն ու գեղեցիկ խոսքերով, որի հետևանքով իրականում անմասն մնալով համազ-գային ու համապետական խնդիրներից: Սրանք դրսևոր-վում են ամենատարբեր ոլորտներում, այդ թվում` քաղաքական և տնտեսական, գրավում նույնիսկ բարձր դիրքեր: Սրանց ոգին բացակայում է մեր երկրից: Լինելով անտարբեր մեր երկրի ու Ազգի առաջ ծառացած խնդիր-ների հանդեպ` առաջնորդվում են «ինձանից հետո թեկուզ ջրհեղեղ» կարգախոսով: Նրանք իրենց կուշտ, անհոգի, ցինիկ պահվածքով նողկանքի ու հիասթափության զգա-ցումներ են սփռում ամենուր և էլ ավելի հիասթափեցնում ու թևաթափում առանց այն էլ թուլացած, ընկերային հարաբերություններում մոլորված ժողովրդին, որոնց հա-մար արդեն անիմաստ է դառնում սեփական երկրում

իրենց ապագան տեսնելու խնդիրը: Իրենց և իրենց երե-խաների ապագան փորձում են տեսնել, ապա շարունակել այլ երկրներում, ուր ըստ իրենց չեն բախվի նման խնդիրների ու նմանների:

Ավելացնենք նաև, որ երկրից գաղթել են հիմնականում ԽՍՀՄ տարիներին ներգաղթած հայության առավելապես հիմնական մասը, որոնք հայրենիք էին ներգաղթել հիմ-նականում հայրենասիրական մղումներից ելնելով: Բայց արդեն Բաթումի և այլ նավահանգիստներից դեպի Միջին Ասիայի անապատները, սիբիրյան տափաստանները քըշ-վելուց հետո վերադառնալով Հայրենիք, հանդիպելով ու իրենց մաշկի վրա զգալով վերը նշված երևույթները, տես-նելով իրենց հայրենակիցների պահվածքը ու «փառահեղ գործերը», վերստին բռնելով գաղթականության ճամ-փան, իրենց ետևից տարան ու տանում են նոր ընտանիք-ներ, նոր տոհմեր:

Այսպես, հենց սկզբում մեր նշած պատճառները միայն հետևանքն են այն շարժառիթների, որի մասին խոսվեց վերևում: Եվ արդեն որպես մահացու քաղցկեղ, մեր առջև ծառացած արտագաղթը կանխելու համար, նախ` ինչպես իմաստասերը կասեր` սպանել է պետք մեր մեջ ստրուկին և ստրուկին մեր մեջ: Ստրուկը կամ ճորտը չի կարող և իրավունք չունի պետություն ունենալու: Պետք չէ հայրե-նասիրական կարգախոսներով և կոչերով ձև անել, թե պայքարում են այդ չարիքի դեմ: Պետք է կերտել հզոր հայրենիք, ուր միակ օրենքը պետք է լինի Ճշմարտության օրենքը: Ինչպես Գարեգին Նժդեհն է ասում «Հայրենիք և

Ճշմարտություն. Ահա իմ երկու աստվածությունները: Ծա-ռայել մեկին, անհնար է առանց մյուսի»: Իսկ միակ պայմանը ազատ մարդու հոգեբանությամբ, հզոր և հայրենապաշտ սերունդ ձևավորելն է: Այդպիսի սերունդ դաստիարակելու խնդրում խիստ անհրաժեշտ է ունենալ այդ գործին նախան-ձախնդիր, հոգեբանությամբ հայրենապաշտ նվիրյալների հզոր բանակ, որոնց օգնությամբ, նաև ղեկավարությամբ, ամեն օր, ամեն ժամ պետք է արձանագրվեն էական ու շոշափելի հաղթանակներ բոլոր ոլորտներում, նախ և առաջ` բարոյա-հոգեբանական ոլորտում: Այլապես, մենք ստիպված կլինենք լավագույն դեպքում շարունակելու մեր անկախ պետությունների կործանման ու վերականգնման շարքի թվարկումը և Հայի «գաղթական լինելու» սին հիմարաբանությունը…

«Հայերի անկախության չորս անգամ կորչելու պատճառները միեւնոյնն էին. նախ` Հայաստանի հողը պատկանում էր 300-400 մեծամեծերի (նախարարների) եւ ոչ թե իւր միլիոնաւոր ժողովրդին, եւ երկրորդ` հայերի խելքը չի կտրեց ազգային դրական օրենքներ յօրինելու: Հայոց ազգը չուներ ոչ սեպհական հող եւ ոչ օրենք: Նորա դրացի տէրութիւններին շատ դիւրին էր ընկճել մի ազգ, որ զրկուած էր եւ իրավունքէ, եւ սեպհականութիւնէ. Իսկ հայ ազգի համար օտարների լուծը ոչնչով աւելի ծանր ու դառն չէր, քան թէ համազգի նախարարների լուծը»:

Մեջբերումն արված է Ռափայել Պատկանյանի հան-րահայտ «Վարդապետարան Հայոց»-ից:

Ամեն ինչ զոհաբերելով հանուն վեհ նպատակի իրա-կանացման, որն է`Հայոց պետականության վերականգ-գնումը (այժմյան Հայաստանի Հանրապետությունը մեր արդեն վեցերորդ վերականգնված պետությունն է, չհաշ-ված ՀԽՍՀ-ն: Եվ գոնե ինձ հայտնի չէ մեկ այլ ազգ, որին հաջողվել է վեց անգամ վերականգնել իր պետությունը և կորցնել այն, քանի որ շատ ազգեր մեկ անգամ իրենց պետականությունը կորցնելուց հետո անհետացել են պատմության թատերաբեմից) և դրանից հետո ապշել կարելիէ, թե ինչպես է հնարավոր այսպես անփույթ վարվելով ամենինչ անել, որ այդ պետությունը չկայանա:

Մի քանի տարի առաջ լրատվամիջոցներից տեղեկա-ցանք, որ Ֆինլանդիայի արդարադատության նախարարը հրաժարական է տվել այն բանի համար, որ արձակուր-դում գտնվելու ժամանակահատվածում միամտաբար փո-ղոցն անցել է ոչ անցումով, ինչը լուսաբանվել է իրենց լրատվամիջոցներում: Այս փոքրիկ միջադեպը խոսում է ոչ միայն այդ պաշտոնյայի` սեփական երկրի հանդեպ ունեցած բարձր պատասխանատվության, սեփական ժո-ղովրդի նկատմամբ տածած հարգանքի, սեփական անձի և իր գրաված պաշտոնի նկատմամբ ունեցած հարգանքի, այլ նաև այդ երկրում տիրող, իրենց ազգային ինքնութ-յանը հարիր արժեհամակարգի մասին, ինչի շնորհիվ այս երկիրը այսօրվա ամենազարգացած պետությունների շարքում է:

Հրանտ Դինքի սպանությունը ասկյարի ձեռքով ցնցեց ամբողջ հայությանը: Այն «ցնցեց» նաև թրքությանը: Թուր-

քական իշխանությունների կողմից կազմակերպված բազ-մահազարանոց ցույցերից պարզվեց, որ թուրքն էլ է Հայ (մի՞թե): Սակայն, դա չէ կարևորը: Տածելով խորը հար-գանք Հայ մտավորականի հիշատակին` ստիպված ենք խոստովանել, որ մեզանում ամեն տարի, ամեն ամիս և ամեն օր «սպանվում են» նոր հրանտդինքեր, նոր վիկտոր-համբարձումյաններ, նոր յուրիվարդանյաններ, նոր պա-րույրսևակներ, գարեգիննժդեհներ… բայց ինչը, կարծում ենք, չի ցնցում մեզ ամենևին:

ՑԵՂԱՍՊԱՆՈՒԹՅԱՆ ԽՆԴԻՐԸ
Անդրադառնալով Հայոց ցեղասպանության խնդրին` մենք հիմնականում ներկայացնում ենք Օսմանյան կայս-րությունում 19-րդ և 20-րդ դարերում իրականացված ցեղա-սպանությունների պատմությունը և հետևանքները, գրեթե չանդրադառնալով պատճառներին ու չքննարկելով դրանք: Այն, որ Առաջավոր Ասիայում մինչև թուրք-սելջուկների, ապա թուրք-օսմանների հայտնվելը, էլ չեմ խոսում կարա-կոյունլուների, օկ-կոյունլուների մասին և այլն, արդեն մեր մաշկի վրա բազմիցս զգացել էինք կոտորածների, տեղահան-ությունների հարվածները, քիչ է խոսվում, իսկ դրանց իրականացնողներից` ընդհանրապես ոչինչ: Օրինակ, Առաջին աշխարհամարտի տարիներին իրականացված Հայոց ցեղա- սպանության պատճառ ներկայացնում ենք մեծ տերությունների վարած, մեղմ ասած, ոչ հայանպաստ քաղաքականությունը, Հայ բնակչության զինաթափումը, իրականացված ծրագրի հանկարծակիությունը և այլն,

առանց խորանալու այն բանի մեջ, որ սրանք հենց հետևանք են այն պատճառների, որոնց մասին ուզում ենք խոսել:

Ուզում ենք խոսել, թե ինչպես հնարավոր դարձավ մոտ տասը միլիոնանոց Թուրքիայում ավելի քան երեք միլիոն Հայության բնաջնջումը: Ուզում ենք խոսել թե ինչպես է Հայը կարողանում Վանում ու Սասունում, Մուշում ու Մուսա-լեռում, Զեյթունում, Այնթապում, Հաճնում ու Համշենում կազմակերպել ինքնապաշտպանություն և ինքնապաշտ-պանական անհամեմատ անհավասար մարտերում հաղթա-նակել, բայցևայնպես կսկիծը սրտում, բայց վերադառնալու հավատով թողնել իր հայրենիքը, և ինչպես է կարողանում դեռևս թուրքի երեսը չտեսած, առանց վերնազգեստի` ոտա-շորով լեղապատառ փախչել ու անցնել Արաքսը, ինչը տեղի ունեցավ մի շարք վայրերում, այդ թվում`Ալաշկերտում: Ուզում ենք խոսել թե ինչպես է լինում, որ քառասուն հազարանոց բավականին հաջող զինված հայկական զորքը թողնում է Կարսը ու թվապես ավելի պակաս թուրքական զորքի առաջն ընկած փախչում մինչև Սարդարապատ, այնուհետև Էրեվան, իսկ ընդամենը մեկ հազարից պակաս, գյուղացիներից բաղկացած Նժդեհի ջոկատները, մի քանի ճակատով, երկու տարի հաղթական մարտեր մղում, տալով փոքրաթիվ կորուստներ: Ուզում ենք խոսել… Լավ ամեն ինչ իր հերթին:

«Նույնպես համոզեց թագավորին, որ զանազան գա-վառներից, կողմերից, այլևայլ տեղերից մանկանց բազ-մություն հավաքեն`ուսուցանելու նպատակով, գազա-նամիտ, վայրենագույն և ճիվաղաբարո գավառների բնա-

կիչներին, որոնց ընդգրկեց ուսուցման մեջ և հոգևոր սիրով ու եռանդով վերացրեց դևերի ու սնոտի կուռքերի պաշտամունքի շարավահոտ ախտն ու ժանգը և այն չափ հեռացրեց իրենց բուն բարքերից, մինչև որ նրանք ասացին, թե` «մոռացա իմ ժողովրդին ու իմ հոր տունը»:

Ոչ, ոչ, սա թուրքերի արածը չէ, ոչ էլ մեկ այլի: Թագավորը ոչ թե ինչ-որ թուրք սուլթան է, պարսից շահ, կամ բյու-զանդական կայսր, այլ` հայոց թագավոր: Համոզողն ու ուսու-ցանողը ոչ թե թուրք իմամ է, պարսից մոգ, կամ հույն եպիս-կոպոս, այլ «լուսավորիչ» հորջորջվող Գրիգորը, որը հայտնվել էր վերստին «լուսավորելու սուրբ առաքելությամբ», պատ-միչը ոչ թե թուրք, պարսիկ, կամ բյուզանդացի միապետների պալատական գրիչ ու նրանց գործերը մեծարող պատմիչ է, այլ Ագաթանգեղոսը` Գրիգորի «վեհասքանչ գործերը անմա-հացնող» ժամանակագիրը: Բայց այ «գազանամիտ, վայրենա-գույն և ճիվաղաբարո գավառների բնակիչները» նույն հայ-կական գավառներն են ու այնտեղ ապրող Հայ բնակչութ-յունը, որոնց «լուսավորել» էին ցանկանում հույները, հռո-մեացիները, ինչը չէր հաջողվում մինչև 301թ.: Դրանք նույն հայերն էին, որոնց արդեն կրոնափոխության ու «ճիշտ» դա-վանանքի բերելու էին ձգտում 301թ.-ից այս կողմ պարսից շահերը, բյուզանդացի կայսրերը ու թուրք սուլթանները: Նրանք, որոնք ասում էին, թե «մոռացա իմ ժողովրդին ու իմ հոր տունը», ոչ թե ենիչերի դարձած Հայ մանուկներն էին, որոնց խլում էին իրենց ծնողներից ու մոռացնել տալիս իրենց ծագումը` սովորեցնելով իրենց ցեղակիցներին կոտորելու մեջ հավասարը չունեցող արհեստին, այլ իրենց ծնողներից

խլված ու իրենց ծագումը ստիպողաբար մոռացած Հայ մանուկներն էին, որոնց պատրաստում էին որպես Գրիգորի գործը շարունակելու ապագա կրոնավորներ, որոնք իրենց հավասարը չունեցան և չունեն սեփական ժողովրդին ճորտ-ության մղելու, նրանց ազգային գենետիկ հիշողությունից զրկելու, ապա անապատում ստեղծված կրոն քարոզելու տխրահռչակ գործում:

«Տրդատ թագավորը Հայոց երկրի տարբեր կողմերին հրաման տվեց` իր իշխանության նահանգներից, գավառ-ներից, ուսման համար մատաղ մանուկների բազմություն բերել և նրանց վրա հմուտ ուսուցիչներ կարգել: Առավե-լապես քրմերի պղծագործ ցեղին և նրանց մանուկներին այնտեղ հավաքել, հարմար տեղերում դաս-դաս խմբել և ապրուստի թոշակ նշանակել: Նրանց երկու մասի բաժա-նեցին, ոմանց տվեցին ասորի դպրության և ոմանց` հելլենա-կանին (դե իհարկե, միայն ոչ հայկական կրթության, քանի որ այդ ամենը արվում էր «լուսավորելու» նպատակով, մանավանդ, որ Գրիգորը Հայ չէր, ինչի մասին դեռ կխոսենք, և Հայերեն խոսել նրան հաջողվեց սովորել միայն իր կյանքի վերջին տարիներին, ինչը հայտնի է նույն պատմագրութ-յուններից): Դրանով իսկույն, մի ակնթարթում, երկրի վայ-րենամիտ, դատարկասուն և անասնաբարո բնակիչները (սրանք դարձյալ նույն հայերն էին) արագորեն մարգա-րեագետ, առաքելածանոթ և Ավետարանի ժառանգորդներ դարձան ու աստվածային բոլոր ավանդույթներին ոչ մի բանով անտեղյակ չմնացին»:

Ագաթանգեղոսի պատմությունը կարդալիս ինքս ինձ հարց եմ տալիս. «Որտեղից մեզանում այսքան արմատա-վորված օտարամոլության դրսևորում, սեփական արժեք-ների նկատմամբ արհամարհանք ու սեփական ազգի նկատմամբ այսքան ատելություն»:

Բայց սպասեք: Այս տողերը գրողը, և այս պատմության հերոսը` «լուսավորիչ» հորջորջվող Գրիգորը, արդյոք հայեր են: Մեզ հրամցված պատմությամբ անհնար է պարզել մասնավորապես Գրիգորի իրական ծագումը, որովհետև այդ պատմությունն այնքան է համեմված «սրբազան» ստերով, մարդկային ուղեղը բթացնող հիմարաբանություններով, որ պարզապես անհնար է կռահել նրա ազգային պատկանե-լիությունը: Բայց հասկանալով այդ պատմության տողատա-կերը, դեն նետելով դրա վրայից մութ շղարշը, առասպելաց-ված ու քողարկված պատմությունները, որոնցով դարեր շարունակ մոլորության մեջ են պահել մեր Ազգին, գնա-հատելով վերջինիս «մեծագործությունները», ամենայն պատասխանատվությամբ կարելի է ասել, նրանք կարող էին լինել ամեն ինչ ու ամեն բան, բայց ոչ Հայ: Բայց նույնիսկ այդ պատմությունը` իր հրաշքներով ու ձոներով, անվերջանալի շատախոսություններով ու «սրբազան» ստերով մեզ հնարա-վորություն է տալիս տեսնելու և գնահատելու այդ «հեղա-փոխական» գործչի իրական կերպարը: Նա ամենևին նման չէ Նոր Կտակարանում նկարագրված Հիսուսի «հեզաբարո ու մեծահոգի» աշակերտներին, այլ մի դաժան զինվորական է, ով իր «սուրբ» գաղափարները տարածելու համար բռնութ-յուն ու ավերածություն է սփռում ամենուր, «մի տեղից թռչում

էր մյուս տեղը, մեհյաններ քանդելու և քրմեր փախցնելու ու պակասեցնելու» և նաև «կործանված մեհյանների ոսկին ու արծաթը Գրիգորը չէր ոչնչացնում, այլ վերցնում էր նպա-տակով օգտագործելու համար»: Նպատակով օգտագործելու համար Գրիգորը Հայաստան Աշխարհը անհավատալի արագությամբ «ճիշտ հավատի» բերելու ընթացքում հասցրեց սեփականաշնորհել 15 գավառ, ինչը նշում է Փավստոս Բյուզանդը իր «Պատմություն Հայոց»-ում: Իսկ մնացած հողերն էլ շռայլորեն նվիրաբերում էր դրսից հրավիրված այլազգի եպիսկոպոսներին ու քահանաներին: Հովհան Մամիկոնյանի «Տարոնի պատմություն» գրքում, որը թարգ-մանել է ասորիների եպիսկոպոս ոմն Զենոբ, «Սուրբ Գրի-գորի առաջին թուղթը, որ գրեց և ուղարկեց Կեսարիա» գրության մեջ` ուղղված Կեսարիայի քահանայապետ Ղևոնդին, կարդում ենք.

«Առատ հունձքը հասել է, բայց մշակները սակավ են: Ահա, աղաչում եմ քեզ, որպեսզի դուրս բերես մշակներիդ տիրոջ հունձն անելու: Նրանցից մեկը, որ խնդրում ենք քեզանից, Եղիազարոսն է, իսկ մյուսը` հայոց եպիսկոպոս Սիուսը` Զենոբ Ասորու եղբայրը, նա, որին ինձ հետ առնելով բերեցի և ձեռնադրեցի Մամիկոնյան տան եպիս-կոպոս: Մանավանդ ադդենացիների Տիմոթեոս եպիսկո-պոսին ենք խնդրում ուղարկես, որի մեծ հմտությունը դպրության ասպարեզում ինքդ էիր գովաբանում: Այդպիսի մեկը շատ օգտակար է մեր երկրում և նրա օգնությունը ստացած կլինենք քո աղոթքներովֈ Ուստի և հարատև ճգնությամբ շատերին օրինակ հանդիսանալով և տիրոջ

տված շնորհներով ուսուցանելով` ողջ եղեք, տիրոջ անունով բազում մարդկանց օգնելու և մեզ համար էլ բարեխոս լինելու, ամեն»:

Ահա այս «տիրոջ հունձքն անելու» հրավիրված մշակ-ների ու Գրիգորի ձեռնադրած եկեղեցու սպասավորների, կամակատար նորաթուխ նախարարների թիվը հասնում էր մոտ 900-ի: Հապա սրանց մեջքին կանգնած վանա-կանության (ձրիակերների) հսկա բանակը: Կարդալով այս պատմությունները`անհասկանալիէ դառնում Տրդատ թագավորի դերը երկրում իրականացվող այս տակնու-վրայնության պարագայում: Տրդատի վայրի խոզ դառնա-լու և շամբուտներում խոզի պես թափառելու, ապա մարդ-կային կերպարանք վերագտնելու «անառարկելի փաստե-րից» բացի տեսնում ենք մի Արշակունի թագավորի, որը թագավոր է աշխատում Գրիգորի մոտ: Երկիրը ոտից գլուխ տակնուվրա անելու ընթացքում, մեր թագավորը բացարձակապես մատը մատին չի տալիս: Չէ, կներեք, Գրիգորին է տրամադրում արքունական զորքը, մեկ էլ բարձրանում է Մանյա Այրքը` ճգնելու:

Թույլ տվեք չհավատալ, նաև չհամաձայնել այն պատմա-բանների ու վերլուծաբանների հետ, որոնք կարծում են, որ Տրդատը երկրի բռնի քրիստոնեացմանը դիմել է քաղաքա-կան նպատակներով: Հռոմին մերձենալու և Պարսկաստանի դեմն առնելու համար Տրդատին պետք չէր սեփական երկիրը հրի ու սրի մատնել, ոչնչացնել հազարամյակների մշակույթը ու դառնալ Հռոմի վասալը: Նա կվարվեր մոտավորապես այնպես, ինչպես վարվեց մեկ այլ Արշակունի`Պապը:

Վերջինս երկիրը ամրապնդելու, հզորացնելու հայրենանվեր գործը սկսեց «լուսավորչի» տոհմի կամ որ նույնն է` եկեղեցու սեփականությունը դարձած հսկայածավալ հողերի պետականացումից: Հարյուր հազարավոր ձրիակերների, ձրիակեր «հոգևորականների» անկելանոցներն ու հավաքատեղիները փակելուց, վերջիններիս հանրօգուտ տարբեր գործերի դնելուց և բանակում ծառայության մտցնե-լուց: Հայաստանի կաթողիկոսությունը օտարներից անկախ-ացնելուց: Նա կենտրոնացրեց ու հզորացրեց երկիրը և, ավաղ, պատմության մեջ մնաց վերջին Հայոց թագավորը, որը միավորեց ողջ Մեծ Հայքը: Բայց նրա արարքներին չէր կարող անտարբեր նայել մեկ այլ կրոնական գործիչ, «լուսա-վորչի տոհմից» ու խոշոր հողատեր, եկեղեցու կողմից «Մեծ» հռչակված Ներսեսը, որը ըստ Փավստոս Բյուզանդի, «իր ներքին բարեկարգություններով դարձրել էր Հայաստանը վանական միաբանության նման մի բան»: Նա չկարողացավ տանել թագավորի «անօրինականությունները» ու կսկծից մեռավ: Մինչ այդ նա հասցրել էր գրգռել ու «խաչակրաց արշավանքի» էր դուրս բերել իր ձեռնասուն նախարարներին Արշակավան քաղաքի դեմ, ու այն հողին հավասարեցնել: Իսկ Արշակա- վանը, ինչպես գիտենք, գտնվելով Մասիս լեռան հարավային ստորոտում, Տրապիզոնը Պարսկաս-տանին կապող ճանապարհի վրա էր և պետության համար ռազմավարական նշանակություն ուներ: Տնտեսական նշա-նակություն ունենալուց բացի այնտեղ կարող էին տեղա-կայվել զորամիավորումներ և ապահովական տարբեր ուժեր: Արշակավան քաղաքի ճակատագրին էին արժանա-

ցել երկրի գրեթե բոլոր քաղաքները, որովհետև նրանց բնա-կիչները, որոնք, ըստ Ագաթանգեղոսի, կերպարանափոխ-ված դևեր էին, որոնք ընթանում էին մարդկային կերպա-րանքով ու զինված էին նիզակներով, զինանշաններով ու վահաններով, ունեին այրուձի (դա հենց հայկական զորքերն էին, որոնք կռվում էին Գրիգորի և նրա կողմից Հայաստան

«հրավիրված» հռոմեական լեգեոնների դեմ), համարձակ-ություն էին ունենում պաշտպանել իրենց քաղաքներն ու ավանները, իրենց հավատքի տաճարները: Այո, եկեղեցին կարիք չուներ քաղաքների ու բերդերի, զորքի ու թագավորի (ի դեպ, ինչ վերաբերում է Տրդատ թագավորին, մենք կարծում ենք, որ, Տրդատի հոր` Խոսրով արքային թագա-վորական որսի ժամանակ դավադրաբար սպանող` արքա-յասպան պահլավ Անակից և նրա եբրայեցի կնոջից ծնված Սուրեն-Գրիգորը (այս փաստերը արդեն պահպանվել են հայ ժողովրդի հիշողության մեջ: Գրիգորը`«լուսավորչի»

«հոգևոր» անունն է, իսկ իսկական անունը Սուրեն է) գործել էր փորձված եղանակներով: Տրդատը, ըստ ամենայնի սպանվել էր, կամ ինչ-որ ձևով մեկուսացվել: Տեղի էր ունեցել պալատական հեղաշրջում: Եվ ինչ անում էր Սու-րեն-Գրիգորը, անում էր նախ տիրոջ անունից, ապա` թագավորի): Նրա համար սեփական գանձարանը լցնելու համար բավական էին անհաշիվ եկեղեցիներն ու մատուռ-ները, ապա անծայրածիր հողատարածքները ու նրան գամված ճորտացված գյուղացիությունը: Իսկ արդեն կրոնական համայնքի վերածված երկիրը պահելու համար

բավական էր ունենալ Հռոմի ողորմածությունն ու հովանա-վորությունը:

Այսպիսով Հայաստանը այս աղետալի դեպքերից, այս

«սրբազան» թալանից ու աղետներով լի հեղաշրջումից հետո այլևս ուշքի գալ չկարողացավ: Այժմ ընդդիմախոսները տարբեր երկրների օրինակներ կբերեն, ասելով, որ այդ երկրները չթուլացան քրիստոնեության ընդունումով, այլ ընդհակառակը հզորացան ու դարձան աշխարհակալ տերություններ: Սրանց կուզենայի հիշեցնել, որ նման հեղաշրջումները այդ երկրներում մեծ մասամբ իրակա-նացվել են խաղաղ ու երկարատև գործընթացների հետևանքով. ավելի քան հազար տարի ամբողջ Եվրոպան խավարի ու տգիտության մեջ պահելով, արդյունքում նույն համատարած տգիտության պատճառով այդ երկրները ամա յացնող բազմապիսի համաճարակների ենթարկելով, եղբայրասպան պատերազմներ, խառնակչություններ հրա-հրելով, պետություններ կործանելով: Եվ այդ պետություննե րը հզորացան, երբ այդ երկրներում այդ ազգերը «ոսկե-դար»-ից սկսած հրաժարվեցին հենց քրիստոնեական դոգմաներից ու տգիտություն սերմանողաշխարհընկա-լումից: Իսկ Հայաստանում այդ կրոնական հեղաշրջումը իրականացվեց հռոմեական լեգեոնների, բռնի կոտորած-ների, համատարած տեղահանումների, քաղաքացիա-կան պատերազմների ու ալան-թալանի պայմաններում, և ինչը շատ հատկանշական է` կայծակնային արագությամբ: Ոչնչացվեց հազարամյակներից եկող մեր Ազգային

Մշակույթն ու Ազգային Հավատքը` իր տեղը զիջելով օտար

«արժեքներին» ու օտար կրոնին:

Մեր Ազգի բազմադարյան պատմության մեջ տեղի ունե-ցավ առաջին մեծ խզումը, խզումը սերունդների միջև: Իսկ հետագա դարերում մեթոդաբար իրականացվեց սերունդ-ների մեջ ուղեղների լվացում կրոնագաղափարական ձևերով, ինչն արդեն մենք գիտենք: Եվ երկրի այս նոր

«տերերը» դարերով հայ ժողովրդին քարոզելով «փրկության ճանապարհը», մեխեցին ու շարունակում են մեխել նրա գիտակցության ու հոգեբանության մեջ քողարկված ու հեռուները տանող գաղափարը. «Մահ աստուածապաշտու-թեամբ, քան զկեանս ուրացութեամբ», ինչը նշանակում է` պետք է մեռնի մի ամբողջ Ազգ, քրիստոնեության կամ այն

«հայացնելուց» հետո լուսավորչականության համար: Եվ այդ գաղափարին զոհաբերվելու համար, Հայաստանյայց եկեղե-ցին ժողովրդից պահանջում էր միջոցների մեջ ընտրություն չդնել: Լինել լուսավորչական, դրա համար զոհաբերել ամեն ինչ ու ամեն բան և զոհաբերվել: Միայն այն բանի համար, որ Հայաստանի հյուսիսային շրջաններում ապրող Հայ բնակչության մեջ տարածված էր քրիստոնեական քաղկե-դոնական կրոնը և քիչ էր տարածված քրիստոնեական լուս-ավորչական կրոնը, եկեղեցու կողմից հայտարարվեցին ոչ հայեր և որոնք ենթարկվելով սիստեմատիկ հալածանքների, թողեցին իրենց հայրական օջախները ու գաղթեցին ավելի հյուսիս, համալրելով կովկասյան ու վրացի ժողովրդների կազմը, փոխելով իրենց ազգությունը: Չեմ ուզում խոսել հակաեկեղեցական տարբեր շարժումների մասին, քանի որ,

դրանց մասին հիշատակել եմ վերևում: Եվ այս շարունա-կական գործընթացը ունեցավ իր տրամաբանական արդ-յունքը: Անապատում ծնված կրոնը տարավ մի ամբողջ Ազգի դեպի անապատ:

1915 թվականը մեր ազգի պատմության մեջ ամրագրեց երկրորդ մեծ խզումը, ինչն ավարտվեց մի ողջ Ազգի բնաջնջմամբ ու հայրենազրկմամբ: Այլ կերպ չէր էլ կարող լինել: Մի ժողովուրդ, որը դարեր շարունակ առաջնորդվել է

«Մահ աստուածապաշտութեամբ, քան զկեանս ուրացութ-եամբ» չէր կարող իր մեջ ուժ գտնել ու պաշտպանել իրեն: Իսկ «Վասն հավատոյ, վասն Հայրենեաց»-ով հայ ժողո-վուրդը առաջնորդվել է, կամ ավելի ճիշտ նրան առաջ-նորդել է Հայաստանյայց եկեղեցին այն հատ ու կենտ դեպքերում, երբ վտանգվել է իր գոյությունը: Նա «Վասն հավատոյ, վասն Հայրենեաց»-ով չառաջնորդեց իր ժողո-վրդին դեպի իրական փրկություն, այլ «Մահ աստուած-ապաշտութեամբ, քան զկեանս ուրացութեամբ» առաջնոր-դեց դեպի Դեյր էզ Զոր` դեպի անապատ:

Ավելին, նրա մունետիկները, այդ օրհասական ժամա-նակներում, ընկած գյուղեգյուղ, դռնեդուռ համոզում էին ու զինաթափման էին մղում այն մի բուռ հայդուկներին, որոնք իրենց ու իրենց Ազգի փրկությունը տեսնում էին իրենց զենքերից դեպի թուրքը սլացող փամփուշտի մեջ: Անթիլիասի Սահակ կաթողիկոսի`հայությանն ուղղված կոնդակը բավական էր, (ուր մասնավորապես նշում էր չարին չհակառակվել ու հնազանդություն պահպանել), որ ողջ կիլիկիահայությանը հրի ու սրի մատնվեր: Եվ Վանում

ու Սասունում, Մուշում ու Մուսալեռում, Զեյթունում, Այնթապում, Հաճնում ու Համշենում, Ուրֆայում, Սյունյաց լեռներում, ապա Արցախում կռվում էին այն Հայորդիները, որոնց մեջ զարթնել էր իրենց Ցեղային Ոգին ու Ազգային Հիշողությունը: Իսկ Ալաշկերտից ու Կարսից, ապա Երևանի շուկաներից ու բար-ռեստորաններից, Արցախում կռվող ու հալումաշ հայորդիներին օգնության նպատակով հարկա-դրված հավաքագրումներից փախչում էին նրանք, որոնց մեջ այդպես էլ չզարթնեց Ցեղային Ոգին ու Ազգային Հիշողությունը: Մնում է պատասխանել մեկ հարցի ևս. «Ի՞նչ էին անում և ինչո՞վ էին զբաղված մեր մտավորական-ությունը, մեր ոսկեքսակ էֆենդիները ու մեր կուսակցու-թյունները»:

Միայն այն բանի համար, որ Հայր Մարդպետը համար-ձակվեց եկեղեցու կատարած այլանդակությունները հայտ-նել հողային հափշտակումների մեջ Գրիգորին անցած, Գրիգորի տոհմակից Ներսես «Մեծ»-ին, վճարեց իր կյան-քով` սպանվելով վերջինիս հրամանով: Միայն այն բանի համար, որ Վասակ Սյունեցին, վտանգելով իր զույգ զավակներին, որոնց որպես պատանդ տվել էր պարսից շահին ու ձգտում էր վերականգնել Հայոց թագավորությու-նը, արժանացավ եկեղեցու կազմակերպած կործանարար դիմադրությանը, արդյունքում իր և իր որդիների մահվան դատապարտվելուն, «ուրացողի ու դավաճանի տիտղոսին»: Միայն այն բանի համար, որ Կոմիտաս վարդապետը իր անզուգական երաժշտությունը գրելիս նախապատվությու-նը տալիս էր ժողովրդի ծոցից դուրս եկած երգերին և ոչ

եկեղեցու խորհրդավորությունն ընդգծող արհեստական երաժշտությանը, և որ իր երաժշտությունը պիտի հնչի ոչ միայն եկեղեցու պատերի ներսում, այլ նաև ամենատարբեր դահլիճներում ու համերգասրահներում, քանի որ իր ստեղծագործությունները նախ և առաջ իր ազգի, իր ժողովրդի, ապա մարդկության սեփականությունն են, արժանանում էր նույն եկեղեցու հալածանքներին: Դանիել Վարուժանի «Հեթանոս երգերը», որոնք բարձր գնահատա-կանի ու դրվատանքի էին արժանանում եվրոպական և այլ ազգերի առաջադեմ մտավորականների շրջանում, Զար-դարյանի, Շանթի ստեղծագործությունները «Մահ աստ-ուածապաշտութեամբ, քան զկեանս ուրացութեամբ» կրտված հայ «մտավորականների» կողմից արժանանում էին նախանձի ու քար վերաբերմունքի: Ավելին` նրանց մեջ էին փնտրում, և շատերը այսօր էլ շարունակում են փնտրել մեզ ցեղասպանության ենթարկելու պատճառները, քանի որ, ըստ իրենց` Աստված պատժեց մեզ, նրանց հեթանոսա-կան հայացքների և մեր մեղքերի համար: Դե, Պապ թագա-վորի մասին չարժե խոսել, որովհետև նա համարձակ-ություն ունեցավ հզորացնելու ու իրական անկախության տանելու Հայաստանը` Բյուզանդիայից անկախացնելով նաև Հայաստանյայց եկեղեցուն և ինչի համար վարձա-հատույց եղավ սեփական կյանքով` արժանանալով Հա-յաստանյայց եկեղեցու դարավոր անեծքին:

Անիմաստ է շարունակել ու բերել օրինակների շարքը, քանզի այդ վայ մտավորականների ու Հայաստանյայց եկեղեցու դերը այն եղավ, որ էլ ավելի բարձր սկսեցին

ողբալ, երբ ամեն ինչ ավարտված էր: Եվ մեկ էլ կարողացան ժողովրդի գլուխը մտցնել, թե «Էհ, մենք ի՞նչ կըրնայինք ընել»: Հապա մեր ոսկեքսակ առևտրականներն ու այն ժամանակվա «օլիգարխնե՞րը»: Դեռևս նոր էր ձեռք բերվել Գերմանիայի կայսր Վիլհելմ Հոհենցոլլեռնի և սուլթան Համիդ 2-րդի միջև գաղտնի համաձայնությունը, ըստ որի պիտի տեղահանվեր Կ.Պոլիս-Բաղդադ երկաթուղու շինա-րարության երկայնքով ձգվող ողջ հայությունը և վերա-բնակեցվեր Միջագետքում, հայ էֆենդի առևտրականութ-յունը հասցրել էր իր դրամագլուխը փոխանցել արտա-սահմանյան բանկեր: Ինչպես Նժդեհն է նկատում, որ այդ ոսկեքսակ մեծահարուստը չկանգնեց մեր ոսկեգրիչ մտավորականի կողքին: Չկանգնեց, որովհետև համոզված էր, որ «Էհ, իրեն ինչ պիտի ընեն»: Եվ արին այն, ինչ արին: Իսկ միայն Զմյուռնիայի հայության փողերով կարելի էր մի քանի Հայաստան գնել, ինչպես դարձյալ նկատում է Նժդեհը: Իսկ ի՞նչ էին անում մեր կուսակցությունները: Մեր կուսակցական այրերը, մեր ապագա դահիճների`Սալոնի-կի թրքացած հուդա-մասոնների հետ նարդի էին խաղում` տեղ զբաղեցնելով Գրանդ Օտոման մասոնական օթյակում ու «թաքթիկներ» բանեցնում: Իրենց ապաշնորհ գործո-ղություններով և ժողովների որոշումներով կատարելապես ամլացնում ու բթացնում էին թույլ, այնուամենայնիվ գո-յություն ունեցող, հայության ինքնապաշտպանական բը-նազդը: Դրա փոխարեն դաշնակներն իրենց հերթին, հնչակ-ներն իրենց, երգեր էին հյուսում Խանասորի արշավանքի,

կամ Կ.Պոլսի Կումկապու թաղամասի ցույցի մասին, ապա` հերոսաբար ընկած Հայ Հայդուկների մասին:

Եվ վերջ:

Հռոմի Հովհաննես Պողոս պապը իր գահակալության վերջին տարիներին կաթոլիկ եկեղեցու անունից, ամբողջ աշխարհի մարդկությունից ներեղություն խնդրեց` կաթոլիկ եկեղեցու կատարած մեղքերի համար: Մասնավորապես խաչակրաց արշավանքների ու ինկվիզիցիայի, դարեր շարունակ մարդկության դեմ կատարած հանցագործութ-յունների համար: Հայաստանյայց եկեղեցու այրերից չգտնը-վեց մեկը, որ գիտակցեր ու ներողություն խնդրեր սեփական ժողովրդից` նրա նկատմամբ եկեղեցու կատարած մեղքերի համար: Ավելին`, նրանցից շատերը հայտարարում, նաև իրենց հոտին սովորեցնում են, որ ինչ արել են, լավ են արել, քանի որ դա արել են «լուսավորելու» նպատակով: Դե ինչ, թուրքն էլ է ասում`լավ եմ արել, քանի որ, այն արել է լինել-չլինելու խնդիրը լուծելու նպատակով:

Տողերս գրելու պահին իմ ձեռքին էր 4-րդ դասարանի

«Հայ եկեղեցու պատմություն» դասագիրքը: Այդ պատմությունը դասավանդվում է նաև բարձր դասարան-ներում: Մենք դեմ չէինք լինի, որ հատուկ դասագրքերով դասավանդվեր ոչ թե Հայ եկեղեցու, այլ ընդհանրապես կրոնների պատմություն: Որ մեր սերունդներին հասու լի-նեին այդ կրոնների յուրահատկությունները, նրանց տար-բերություններն ու ընդհանրությունները, ինչու չէ, նաև նրանց գաղափարաբանությունները: Բայց այն, ինչ տեսնում ենք վերոհիշյալ դասագրքերում, գերազանցում է մեր

վախերը: Այնտեղ «Հայ եկեղեցու պատմության» քողի տակ դասավանդվում ու քարոզվում է «Սիոնիզմ»:

Պատմությունը շարունակվում է:

ԹՐՔՈՒԹՅՈՒՆ
Ոչ-ոչ, վերնագրում ուղղագրական սխալ թույլ չի տրված: Այս բառը և դրանով կազմված բառակապակցությունները այսուհետ օգտագործվելու են ոչ որպես գոյական, կամ հատուկ անուն, այլ որպես ածական: Այսպես կոչված,

«հային» և «թուրքին» կփորձենք ներկայացնել`հենց այս հասկացողությունից ելնելով: Սկսենք «թուրքից»:

Դարերով ապրելով կողք կողքի, Հայերս չճանաչեցինք թուրքին: Ավելին` նրան տվեցինք որակումներ, ինչպիսիք են «սեխագլուխ», «շեղաչք», «ճպռոտ», ով չգիտի, որ ճպուռ-ներից ազատվելու համար անհրաժեշտ է նախ լվացվել,

«տգետ», «վայրենի», «խորամանկ» և այլն: Օգտագործում էինք նրան հասցեագրված այնպիսի որակումներ, որոնք տվել են եվրոպացիները, օրինակ` ֆրանսիացիները, ավելի ճիշտ Նապոլեոն Բոնապարտը, ով ասում էր, որ մեկ ֆրանսիացի զինվորը`մեկ ասկյար արժե, բայց մեկ ֆրան-սիական բանակի վաշտը` մի ամբողջ ասկյարների գունդ: Երբ Օսմանյան կայսրության տարածքում հայերիս արգել-ված էր ձիով ման գալը, ման էինք գալիս կառքերով ու ծիծաղում թուրքի վրա: Երբ հայերիս արգելված էր կողքից թուր կամ դաշույն կրելը, կողքներիցս կախում էինք ոսկով լի քսակ ու դարձյալ ծիծաղում նրանց վրա:

Բայց ահա այս թուրքը գալով Միջին Ասիայի անա-պատներից ու Ալթայի տափաստաններից, զրկեց հայութ-յանը իր Հայրենիքի ու հայության մեծագույն մասից: Նրանք իրենցն էին համարում ցանկացած տարածք ու նրա վրա գտնվող ամեն բան, ինչպես իրենք են ասում, ուր կկոխեր սուլթանի ձիու սմբակը: Բայց տիրանալով մի ամբողջ կայսրության, չունենալով պետական կառա-վարման ու այն պահելու մշակույթ, ակնհայտորեն զգալով իրենց ստորին ծագումը, գլուխ բերեցին մի բան: Ստեղծվեց տարբեր էթնոսների խառնուրդից առաջացած մի շեղջա-կույտ, որը չէր կարող ունենալ մեկ միասնական աշխար-հայացք ու մշակույթ, բայց հենց այդ շեղջակույտի մեջ դրվեց մի «որակ», այն է`«թրքաբարոյականությունը» կամ

«թրքությունը»: Հենց սրա`թրքաբարոյականության խոր ակունքներում կանգնած է մեկ այլ զգացողություն, որն է` ըստ Հայկ Ասատրյանի` «անապատաբաղձությունը»:

Յուրաքանչյուր էթնոս ունի իր արեալը` բնակը, որի զգացողությունը գեներով փոխանցվում է սերնդեսերունդ: Դա արտահայտվում է այդ տեսակի սովորույթներում, կյանքում, առօրեայում, կենցաղում: Հայերս ձգտում ենք, ասենք մեր հանգիստը կազմակերպել մեր այն վայրերում, որտեղ կա ծառ ու ծաղկունք, սար ու ձոր, գետ ու ծով: Բայց ահա բեդուինները, որոնք Արաբական թերակղզու անա-պատների բնիկներ են, այսօր էլ ձգտում են դուրս գալ իրենց գերժամանակակից դղյակներից ու իրենց հանգիստը անցկացնել անապատում, միայն իրենց նախկին ուղտի կաշվից պատրաստված վրանների փոխարեն օգտագոր-

ծում են ժամանակի վերջին շնչով կահավորված վրաններ, իսկ ուղտերի փոխարեն անապատի այս ծայրից այն ծայրն են սլանում ամենաթանկարժեք ջիպերով: Եվ դա իրենց համար գերագույն հաճույք է, որովհետև անապատն է իրենց էությունը, անապատի դատարկության մեջ փչող քամիներն են իրենց ոգու տարերքը այնպես` ինչպես լայնարձակ դաշտերը` ռուսների, անծայրածիր ձնեդաշտե-րը չուկչիների և լեռները` լեռնեցիների համար: Եվ այս անապատի ոգին, որ ժամանակ առ ժամանակ դրսևորվում է իրեն թուրք հորջորջող շեղջակույտի մեջ, իր արտահայտ-ությունն է գտնում թրքաբարոյականության` թրքության տեսքով:

Հետաքրքրականն այն է, որ ժամանակ առ ժամանակ, երբ ինչ-ինչ պատճառներով այդ շեղջակույտի մեջ նիրհում է թրքությունը, անպայման ասպարեզ են գալիս ուժեր, հենց նույն շեղջակույտի առանցքը կազմող ցեղից, որոնք պայ-քարելով իրենց ցեղից «շեղված» ցեղակիցների դեմ, հիշեց-նել են տալիս իրենց էությունը`թրքությունը: Բայազիդ առաջին սուլթանի գահակալության տարիներին (1400-ական թվականներ) Միջին Ասիայից Առաջավոր Ասիա և Հայաստան է արշավում Լենկ Թեմուրը, արյունալի պատե-րազմներ մղելով ոչ միայն իր ցեղակից օսմանների, նաև Հայաստանի հարավում իրենց տիրապետությունը հաս-տատած, իրենց ազգակից Կարա-կոյունլու ցեղերի դեմ: Եվ այդ պատերազմները ուղեկցվում էին այնպիսի դաժա-նություններով, ավերածություններով, կոտորածներով ու այլանդակություններով, կամ որ նույնն է թրքաբարոյա-

կանությամբ, որ զայրույթի ու վրեժի զգացում էին առա-ջացնում նույն իրենց ցեղակիցների ու ազգակիցների մեջ, բայց որոնք ժամանակի ընթացքում ինչ-ինչ չափով տեղայ-նացվելով, իրենց տեսքը համեմատաբար գեղեցկացնելով և

«ազնվացնելով», այսպես ասած, «քաղաքակրթվել» էին, ու որոնց անծանոթ չէր թրքությունը:

11-րդ դարից սկսած, երբ Առաջավոր Ասիայում և Հա-յաստանում հայտնվեցին թուրք-սելջուկները, այնուհետև մյուս թուրքական ցեղերը, պարբերաբար չէին իրա-կանացնում համատարած ջարդեր ու կոտորածներ, բայց ռազմական մամլիչ ուժի ազդեցության տակ իրականաց-վում էին հիմնականում հարկահավաքություններ ամեն ինչի տեսքով, լինի դա սննդի թե կիրառական ապրանքի, ոսկու թե այլ թանկարժեք մետաղի, անասունի թե մարդու կամ որակյալ աշխատուժի, կամ իրենց ոչ միայն տգեղ, այլև ստորին տեսակը ինչ-որ կերպ ազնվացնելու համար ստրկության քշված գեղեցիկ աղջիկների ու կանանց տեսքով: Այսուհանդերձ, զգալով իրենց ստորին ծագումը, նրանք չէին դիմում համատարած ջարդերի ու կոտո-րածների, չէին ամայացնում ու անապատի վերածում զավթված երկրները, որովհետև անկարող էին վիրա-հատել սեփական ստամոքսը, նաև գիտակցում էին, որ անկարող էին նաև մարսել այն ամենը, ինչը կուտակել էին նվաճված ազգերը հազարամյակների ընթացքում: Բայց ցանկություն էին դրսևորում տիրապետելու այն հմտութ-յուններին և յուրացնելու այն արժեքները, որոնք ունեին

ենթակա ազգերը, որոնց «ռայա» էին անվանում, այդ թվում նաև հայերը:

Օրինակ, Չինաստանը գրավելուց հետո Չինգիզ խանը, առաջինհերթին, որ գլուխ բերեց, այն էր, որ հրավիրում էր չինացի տարբեր մասնագետների, որպեսզի իրենց սովորեցնեն գրել-կարդալուն, վար ու ցանքին, արհեստներին ու ար- վեստներին, բժշկությանն ու այլ գիտություններին` դրան զուգահեռ զբաղվելով իր թերի գենը ազնվացնելու ամենօրյա գործով: Բայց երբ սրանց և թուրքերի մոտ մերթ ընդ մերթ զարթնում էր թրքությունը, նրանք անկարող էին զսպել իրենց գենետիկ ժառանգությամբ ստացած անա- պատաբաղձության մոլուցքը, որն է`անապատի վերած- ված տեսնել ամենին և ամեն բան: Լենկ Թեմուրը իր ցեղակիցներին ու ազգակիցներին հիշեցնելով իրենց ոգու տարերքը` փոշու ու անապատի էր վերածում նույնիսկ այն ծաղկուն քաղաքներն ու գյուղերը, որոնք չէին խուսափում կատարելու իրենց վրա դրված անմարդկային պար-տականությունները, հասկանալով հանդերձ, որ դա անում է իր ստամոքսի հաշվին:

Օտտոմանյան կայսրությունը իր ձևով ի սկզբանե զինվորական, ավատատիրական պետություն էր: Այն չի դադարել այդպիսին լինելուց նաև այսօր: Նրա վերնախավը եղել է ու կա զինվորականությունը: Կայսրության սուլթան-ները գրեթե միշտ եղել են այդ զինվորականության գլխավոր հրամանատարները: Եվ գահի համար մղվող կռիվները տարբեր զինվորական ավատատերերի միջև իրենց արյուն-

ահեղությամբ ընդգրկել են անհավատալի չափեր ու ուղեկցվել են ահ ու սարսափ սփռող անիմանալի դաժան-ություններով: Պարտվող ավատատեր զինվորականին զրկում էին ոչ միայն սեփական գլխից, սրի էր քաշվում ոչ միայն նրա տոհմը, այլև ոչնչացվում էր նրա սեփական տարածքների վրա ապրող բնակչությունը` անապատի վերածելով այդ տարածքները: Սուլթանները իրենց ժա-ռանգորդին ընտրելուց հետո, հաճախ ոչնչացնում էին նույնիսկ իրենց հարեմի մյուս կանանցից ունեցած սեփական արու զավակներին`բացառելու համար որևէ հնարավոր խռովություն: Ահա այս բարքերը սեփական ժողովրդի, նաև ռայաների մեջ խորացրել էին ոչ միայն նմանատիպ բարքերի արմատները, նաև ստեղծել էին իրենց

«աստվածային ծագումին» և իրենց «աստվածային անկոր-ծան ուժին» անվերապահորեն հպատակվելու ու ծառայելու պատրաստակամության զգացմունքի պատրանք: Դրանով իսկ նրանք կարողացել էին վարակել շատ ու շատ ազգերի ու պետությունների, անկախ նրանից, թե իրենք ներկա են այդ ժողովուրդների կյանքում, թե`ոչ:

Առաջին համաշխարհային պատերազմ: Մեկը մյուսի հետևից Օսմանյան կայսրության լծից ազատագրվող եր-կրներ, վերջապես կայսրության անկում: Մի քանի տար-վա ընթացքում, կայսրության բնակչության հիմնական մասը տարբեր ազգերի ու ժողովուրդների գենետիկ խառ-նուրդի արդյունքում ձևավորված շեղջակույտի, նաև դեռևս իրենց ազգային ինքնությունը պահպանող ազգերի ու ժողովուրդների մեջ ցրվեց այն պատրանքը, որը

դարերով սերմանել էին նրանց գիտակցության մեջ, իշխող զինվորական վերնախավը: Նրանք հանկարծ տե-սան, որ այդ վերնախավը ոչ միայն ընդունակ չէ կռվելու, ինչը վերջիններիս մենաշնորհն էր, այլև ընդունակ չէր երկիր ղեկավարելու: Այդ էր զգում նաև հենց ինքը` նույն վերնախավը: Դրան զուգահեռ կայսրության գրեթե ողջ ֆինանսատնտեսական համակարգը գտնվում էր հիմնա-կանում հայերի, մի փոքր էլ հույների ձեռքում: Նրանց ձեռքում էին նաև գիտական, մշակութային, առողջապա-հական և այլ ոլորտները: Դա նկատելի էր ոչ միայն զինվորական վերնախավի, այլև նույն խառնածին շեղջակույտի կողմից, որոնք քաջ գիտակցում էին, որ կայսրության կործանումը կբերի այդ երկրի իրական տերերին` նախ և առաջ հայերին, իրենց երկրին տիրանալու փաստին:

Այդ հասկանում էին նաև շատ Հայ Մտավորականներ, ի դեմս Մաղաքիա Օրմանյանի և այլոց, ովքեր պակաս հայրենասերներ չէին, բայց ովքեր գտնում էին, որ կայ-սրության մեջ ծայր առած հեղափոխական շարժումները ոչ միայն անժամանակ էին ու անգլուխ, այլև դրանց առաջ-նորդները, լինելով նաև անճար ու անհեռատես, անկարող էին գնահատել ոչ ժամանակը, ոչ էլ իրավիճակն ու շրջա-պատը, որոնց տգետ ու անշնորհք գործողությունները մեր ժողովրդի մի հսկայական հատվածի բնաջնջման առիթը դարձան: Սուլթան Համիդին գահընկեց անելուց հետո այդ էին հասկանում նաև, մի խամաճիկ սուլթան պահող ու փաստացի իշխանության եկած, մասոնական օթյակներում

ծնունդ առած երիտթուրքերը, և վերջապես Աթաթուրք հորջորջվող Մուստաֆա Քեմալը, որոնց մեջ զարթնել էր արդեն անապատի ոգին: Նրանք պատրաստ էին զրկվել սեփական ստամոքսից, միայն թե հագուրդ տան իրենց բնազդին: Նրանք կարողացան նաև զարթնեցնել խառնա-ծին թուրքի մեջ թրքությունը և կատարվեց անբացատ-րելին:

Հաճախ ինքս ինձ հարց եմ տալիս, լավ որտեղից սրանց մեջ այսքան դաժանություն: Չէ՞ որ կարելի է մարդուն սպանել սովորական մի կրակոցով: Պարզվում է կարելի է, բայց ոչ խառնածին ու իրենց «թուրք ազգ» հորջորջող այս ոհմակի համար, որոնց առ այսօր քնից զարթնելուն պես հիշեցնում են, որ իրենք «ազգ» են, ինչի կարիքը չունի աշխարհում և ոչ մի Ազգ: Սրանք իրենց խառնված արյան մեջ կրում են ոչ միայն իրենց անա-պատի ծնունդ ոգու գենը, այլև ինչն ավելի զզվելի է, այլ ազգերի գենետիկ խառնուրդից ժառանգած հիմնականում բացասական գեները: Նրանք լինելով հոգեբանորեն երկ-փեղկված, իրենց դիրքորոշումներին ու գործողություննե-րին գրեթե միշտ տալիս են ծայրահեղ ու ծայր աստիճան խեղված բնույթ: Զարմանալի չէ այն փաստը, որ սուլթան Համիդի մայրը, լինելով ազգությամբ հայ, ում հավանա-բար շատ էր սիրում սուլթանը, արգելք չէր կարող լինել վերջինիս դիվական մտադրությունների համար, ինչն իրականացրեց այն ժողովրդի հանդեպ, ում զավակն էր իր սիրելի մայրը:

Նման փաստեր շատ կարող ենք բերել այլ ժողովուրդ-ների կյանքից, սակայն շարունակենք մեր միտքը: Ահա այս խեղված հոգեբանությամբ ու թրքաբարոյականությամբ առաջնորդվող կույտի համար դադարում են գործել մարդկային, էլ չենք ասում աստվածային օրենքները: Նրանք վեր են ածվում ստորության մեջ` ամենաստորի, մարդասպանության մեջ`արնախումի, որոնց համար մարդկանց սեռական լլկումը, անկախ սեռից ու տարիքից իրենց անապատի ոգու տարերքն է`այն մոլուցքը, ինչը կոչվում է թրքություն: Այս որակը թուրքի մեջ դրված է օրորոցից, կա այսօր (հիշիր Սումգայիթը, Բաքուն …), և լինելու է վաղը: Եվ քանի դեռ մենք չենք յուրացրել այս պարզ աքսիոմը, քանի դեռ փորձելու ենք ինքներս մեզ խաբել ու անթալիաներից վերադառնալուց հետո ասել, որ ի՞նչ եք ասում, այսօրվա թուրքը երեկվանը չէ՛, չմոռանա-լով շեշտել նրանց հյուրասիրությունն ու բարեկիրթ վերաբերմունքը, մատնանշել, որ նրանք ամենևին էլ սեխագլուխ, շեղաչք, ճպռոտ, տգետ, վայրենի ու խորա-մանկ չեն, այլ շատ էլ գեղեցիկ են, մաքուր, զարգացած, բարեկիրթ ու նույնիսկ մի փոքր էլ՝ միամիտ, ապա մենք ստիպված կլինենք ևս մեկ անգամ թերթելու մեր պատ-մության ողբերգական, ցավալի, բայց և ամոթալի էջերից մեկը, որը կոչվումէ 1915 թվական: Չեմ ուզում անդրա-դառնալ այլ ժողովուրդներին և նրանց պատմությանը, որոնցում վառ է արտահայտված «թրքությունը» որպես

«որակ», քանի որ այն նախ և առաջ իրենց խնդիրն է: Անցնենք «հային»:

Լսե՞լ եք մեզանում հաճախ օգտագործվող հետևյալ արտահայտությունը. «Արա՛, հո դու թուրք չե՞ս»: Այս պարզ, բայց և բազմիմաստ հարցադրմամբ, ամենևին չենք փորձում իմանալ տվյալ մարդու ազգությունը, ինչն առաջին հա-յացքից մեզ համար իբր պարզ է, քանի որ այդ անձնա-վորությունը, ում դիմում ենք այս հարցադրմամբ, խոսում է հայերեն, հաճախ շատ մաքուր, կրում է «յան» վերջավորու-թյամբ ազգանուն, իսկ անձնագրում, ազգային պատկանե-լիության դիմաց գրված է Հայ: Մենք այս հարցադրմամբ նկատի ենք ունենում ոչ միայն այն, որ մեր զրուցակիցը դժվարությամբ է ընկալում մեր խոսքը, այլ հիմնականում նկատի ենք առնում այն վարքագիծը, որը նա դրսևորում է, մեզ խորթ է: Հաճախ այդ տարօինակ վարքագծի տեր մարդկանց կշտամբելու համար նրանց ասում ենք.

«Հայություն չէ՛ արածներդ»: Բայց ահա այդպիսի մարդկանց կողմից տեղի անտեղի կարող ես լսել, իհարկե, բացասա-կան երանգավորմամբ` «հայ չե՞նք»: Ես չեմ ուզում սրանց մեղադրել ոչ Հայ լինելու մեջ, բայց միանգամայն արժանի են պարսավանքի, ազգային ինքնահարգանքի բացակայության համար, եթե իհարկե Հայ են: Այս երևույթներին պատահ-ական չէ, որ անդրադարձանք, քանի որ դրանք առաջին հայացքից ոչ էական թվացող, բայց խորքային բազում պատճառներ ունեն: Չեմ ուզում նաև այստեղ անդրադառ-նալ Գարեգին Նժդեհի, Հային`իսկական Հային, լավագույն Հային վերաբերող բնութագրումներին, քանի որ դրանց կանդրադառնանք ներքևում`«Ազգային` Նժդեհյան «Ցեղա-կրոն» գաղափարախոսության մասին» բաժնում:

Իմ վաղեմի բարեկամներից մեկը պատմում էր մի միջադեպ, որը տեղի է ունեցել Գյումրիում`երկրաշարժի տարիներին: Նա հյուրընկալվել է մի ծեր կնոջ տանը, ով ուներ երկու որդի: Որդիներից մեկը բնավորությամբ լինե-լով ագրեսիվ, խոսակցությունների ընթացքում, նույնիսկ աննշան դիպվածի հետ կապված, տեղի անտեղի օգտա-գործում էր «հայ չե՞նք», կամ նմանատիպ արտահայտութ-յուններ: Եվ մի օր այս երկու եղբայրների բանավեճը վեր է ածվում կռվի ու ստանում կատաղի բնույթ, ինչին տոն տվողը հենց այս ակտիվ եղբայրն էր: Բարեկամիս պատ-մելով հնարավոր չէր սրանց բաժանելը: Բայց երբ վերջինս ձեռքը գցելով դանակին, մոլեգին հարձակվում է եղբոր վրա, հավաքվածների մեծ ջանքերի գնով է հաջողվում միայն վնասազերծել ու մեկուսացնել այս ամեն ինչից դժգոհ եղբորը: Եվ այդ ժամանակ սուք ու շիվան կապած այս խեղճ կինը լացակումած ասում է, որ մեղավորը այս որդին չէ, մեղավորը նրա արյունն է, ու պատմում, որ երբ 1920 թվականին Քյազիմ Կարաբեքիրը մտավ Ալեքսան-դրապոլ, բռնաբարվում են քաղաքի իր հասակակից գրեթե բոլոր կանայք ու աղջիկները: Եվ հետագայում ծնված թուրք լամուկներին խեղդամահ են արել այս դժբախտ մայրերը`իրենց իսկ ձեռքերով, իսկ ինքը չի կարողացել: Եվ կատաղի մոլուցքով եղբորը սպանել ցանկացող այս որդին հենց այդ թուրք լամուկն է, որի երակներում թուրք ասկյարի արյուն է հոսում, ինչի մասին տեղյակ չէ հենց ինքը:

Ասեք խնդրեմ, ինչ անուն կարող ենք տալ այն «հայերին», որոնք օրնիբուն հայհոյում ու վարկաբեկում են «սեփական ազգն ու երկիրը», ու այդ անում են առանց խղճի խայթի, ընդգծված անպատկառությամբ ու մոլուցքով: Ինչ անուն կարող ենք տալ այն գործատու ու «գործարար» կոչվող «հայ» էֆենդիներին, որոնք սեփական ճորտերի վերածված աշխատողների, ներկրված անորակ ու կասկածելի ծա-գումով ապրանքների, իրենց շահույթը պետությունից թաք-ցնելու հաշվին, ապահովելով գերշահույթ, կառուցում ու ժողովրդի աչքն են խոթում իրենց թանգարան հիշեցնող, բայց և այնպես անճաշակ դղյակները, ման են գալիս ամենաթանկարժեք մեքենաներով ու ճապոնական ռոբոտ-ներ հիշեցնող թիկնապահներով: Եվ այս ամենը անում են առանց խղճի խայթի, ընդգծված լկտիությամբ ու մոլուցքով: Ինչ անուն կարող ենք տալ այն չինովնիկներին, որոնք հաշված տարիների ընթացքում ալան-թալանի ենթարկեցին սեփական երկիրը, երբ այն պատերազմի մեջ էր, և շա-րունակում են ենթարկել, երբ պատերազմը դեռ չի ավարտվել: Եվ այս ամենը անում են առանց խղճի խայթի, ընդգծված լպիրշությամբ ու մոլուցքով: Գիտեք ինչ, այդքան չեմ կարևորում այն ամենը, ինչ սրանք արեցին ու շարունա-կում են անել, քանի որ դրա հետ կապված տալիս են բազում հայտնի ու անհայտ «արդարացումներ»: Ողբերգությունը նրանում է, թե ինչպես արեցին: Կրկնում եմ այս ամենը արվել ու արվում է առանց խղճի խայթի ու ընդգծված մոլ-ուցքով: Այդքան էլ չեմ կարևորում նաև սրանց ազգային իրական պատկանելիությունը, որոնք հավանաբար հայ

են, կամ հայացած են, միգուցե և մասամբ թուրք են ու կրում են թուրքի գեն: Թուրք լինելը մեղք չէ՛, մեղք է թրքություն անելը: Ա՛յս է մեր ժողովրդի դժբախտությունը: Սրանց նմաններին ենք մենք ամեն քայլափոխի հանդի-պում իրենց դուքյանների դռանը, իրենց մեքենաների մեջ մուղամներ լսելիս, «առաջադիմական հայացքներով» առաջնորդվող «մտավորականներին» լրատվամիջոցնե-րով ու եթերով անբարոյականություն քարոզելիս, իրենց հասարակական, քաղաքական ու կրոնական կազմա-կերպություններով` ժողովրդին «հայրենասիրություն»,

«ժողովրդավարություն» ու «Ճշմարիտ կրոն» քարոզող

«ընտրյալներին»` իրար միս ուտելիս ու թույն ու աղտեղ-ություն տարածելիս, կուշտ ու անհոգի չինովնիկներին` ժողովրդի գրպանը մտնելիս, նաև սովորական ու անսո-վոր մարդկանց`իրար փոր թափելիս, մի խոսքով թրքութ-յուն անելիս և ամենակարևորը` կոկորդները ճղելով «հայ չե՞նք» բղավելիս:

Երբ Գերմանիայում իրականացվեց եբրայական հոլո-քոստը, սպանդի ենթարկվածների հիմնական մասը այն եբրայեցիներն էին, որոնք վաղուց մոռացել էին իրենց ծագումը և կարծում էին, որ իրենք գերմանացի են, որովհետև իրականում նրանք ավելի շատ գերմանացի էին, քան եբրայեցի: Իսկ իսկական եբրայեցիները`իրենց կապիտալով վաղուց արդեն Գերմանիայում չէին: Իսկ երբ գալիս է արհավիրքը, այն գենետիկական փորձաքն-նության չի ենթարկում ոչ մեկի: Այն տարբերություն չի դնում նաև, թե դու էֆենդի՞ ես, թե՞ լեռներում ծվարած ու

օրահացով ապրող ռամիկ, եհովակա՞ն ես թե՞ առաքելա-կան, հա՞յ ես, թե՞ թուրքացած հայ, կամ հայացած թուրք: Ապացու՞յց: Ապացույցը մեր կորսված Հայրենիքն է ու մորթված հայությունը:

ԲՈԼՇԵՎԻԶՄ
Մեզ սովորեցրել են, որ «Բոլշևիզմը»` որպես շարժում, առաջացել է 19-րդ դարի վերջին, իսկ որպես կուսակ-ցություն`1903թ հուլիսի 17-ին ՌՍԴԲԿ երկրորդ համա-գումարում, Ուլյանով Լենինի գլխավորությամբ: Վերջինս հիմք էր ընդունել Կ.Մարքսի և Ֆ.Էնգելսի աշխատութ-յունները, որոնք իրենց կարծիքով ավելի ճիշտ էին ընկալ-վել, քան նույն հիմքի վրա առաջացած մյուս շարժումներն ու ուղղությունները: Նրանց կարծիքով Մարքսիզմի տե-սության հիմնական առանցքը կազմում են հետևյալ առնձ-նահատկությունները:

Դասակարգերի գոյությունը կախված է պատմական որոշ իրադարձություններից, որոնք հատուկ են արտա-դրության զարգացմանը:

Դասակարգային կռիվն անհրաժեշտորեն հանգեց-նում է պրոլետարիատի դիկտատուրայի:

Պրոլետարիատի դիկտատուրան մի անցում է ամեն տեսակի դասակարգերի ոչնչացումից դեպի առանց դա-սակարգերի հասարակության, արդյունքում ոչնչացնելով ինքն իրեն` որպես դասակարգ, այդ թվում նաև պետութ-յունը` որպես երևույթ:

Իսկ դիալեկտիկական մատերիալիզմը ոչ այլ ինչ է, քան կոչ ջարդելու ու փշրելու պետական պատրաստի մեքենան և այն փոխարինելու պետական կառավարման մեկ այլ ձևի` Կոմունայի, չընդունելով գոյություն ունեցած և ունեցող այլ պետությունները, որպես հասարակության կազմակերպ-ման ձևեր: Իսկ հայրենիքը`ըստ այդ գաղափարախոսութ-յունը զարգացնողներից մեկի`Պլեխանովի, այն է, ուր գոր-ծում է պրոլետարիատի դիկտատուրան: Ահա Մարքսիզմի այս «ճիշտ» ընկալումը ավելի քան 70 տարի ներկայացվեց որպես «Մարքսիզմ-Լենինիզմի փիլիսոփայություն» կամ

«գաղափարախոսություն» և այժմ էլ որոշ քաղաքական հետևորդներ ունի:

Այս բաժնում մենք խնդիր չենք դնում անդրադառնալու այդ «գաղափարախոսությանը» և մտնելու անպտուղ գա-ղափարական քննարկումների ու վիճաբանության մեջ, որը խիստ կարևոր էր 19-րդ և 20-րդ դարում ծայր առած հեղափոխական շարժումների հետևանքով առաջացած զանազան ու խայտաբղետ կուսակցությունների համար: Բայց ցանկանում ենք անդրադառնալ դրանցից մեկի` բոլշևիկների կուսակցության որդեգրած ոչ թե «գաղափա-րախոսությանը», ինչը էապես չէր տարբերվում Ռուսաս-տանում գործող մյուս կազմակերպությունների «գաղա-փարախոսություններից», քանի որ դրանք բոլորն էլ իրենց մարքսիստ էին անվանում և բոլորի նպատակն էլ ցարիզ-մի տապալումն էր, այլ նրանց որդեգրած գործելակերպին, ինչը արդեն էապես տարբերվում էր մյուսների որդեգրած գործելակերպից և նրանց պարագլուխների մարդկային

տիպին, որին հենց իրենք էլ անվանեցին «բոլշևիկ», իսկ այդ երևույթը`«բոլշևիզմ»:

Նախ` փորձենք պատասխանել մի քանի հարցադրում-ների:

Ինչպես եղավ, որ բոլշևիկյան բռնի հեղաշրջումը իրականացվեց հենց Ռուսաստանում, երբ սոցիալ-դեմոկրատական շարժումները իրենց տարբեր դրսևո-րումներով շատ հզոր էին ամենա հեղափոխական երկ-րում` Ֆրանսիայում, Գերմանիայում, Անգլիայում և առ-հասարակ ամբողջ Եվրոպայում, երբ դրանք սաղմնային վիճակում էին գտնվում Ռուսաստանում: Այդպիսի վիճա-կում էին, որովհետև այլ կերպ չէր էլ կարող լինել`հաշվի առնելով ռուսական հոգեկերտվածքը, ցարական իշխա-նության, մեղմ ասած, ծայր աստիճան անհանդուրժողա-կան վերաբերմունքը նման շարժումների, դրանց «կրող-

«ների» ու քարոզողների նկատմամբ, որոնք, ի դեպ, գործում էին հիմնականում Ռուսաստանից դուրս:

Ինչպես եղավ, որ քրիստոնեական բռնի հեղաշրջու-մը իրականացվեց հենց Հայաստանում, երբ քրիստոնեա-կան համայնքները` իրենց կրոնական տարբեր դրսևո-րումներով կայացած և շատ հզոր էին ու այլևս չէին հա-լածվում ու գրեթե պաշտոնական կրոն էին Հռոմում: Վաղուց արդեն իրենց քրիստոնյա էին համարում ասորի-ներն ու հույները, այն դեպքում, որ այդ կրոնի հետևորդ-ները ու նրանց համայնքները սաղմնային վիճակում էին գտնվում Հայաստանում: Սաղմնային վիճակում էին, որովհետև այլ կերպ չէր էլ կարող լինել`հաշվի առնելով

հայկական հոգեկերտվածքը, Տրդատ թագավորի, մեղմ ասած, ծայր աստիճան անհանդուրժողական վերաբեր-մունքը նման շարժումների, դրանց «կրողների» ու քարո-զողների հանդեպ (բավական է հիշել մոտ երեսուն քրիս-տոնյա «կույսերի» մորթազերծումը Տրդատի հրամանով), որոնք, ի դեպ, գործում էին հիմնականում Հայաստանից դուրս:

Ինչպես եղավ, որ ԽՍՀՄ-ի փլուզումը և դրան հաջորդած, այսպես կոչված, «ազատականացումը», որը, ըստ էության օլիգարխացում էլ չէր, այլ պլուտոկրատական ավատատի-րության վերածնունդ, ինչը խաբեության, կեղծիքի ու թալանի վրա ձևավորված ամբողջատիրական համակարգի յուրատե-սակ դրսևորում է, որը ընդհանուր ոչ մի աղերս չունի ազա-տական տնտեսական ու քաղաքական համակարգի, նույնիսկ օլիգարխիկ համակարգի հետ, որովհետև օլիգարխիկ համա-կարգը` օլիգարխիկ կապիտալով առաջին հերթին ենթա-դրում է օրինականության ու ժառանգական իրավունքով ձևավորված համակարգի ու կապիտալի արդյունք: Հռոմում օլիգարխները այն խավն էին սենատում, որոնք թե՛կոչումը և թե՛կապիտալը ստացել էին ժառանգաբար: Եվ Հայաստանում ի հայտ եկած, այսպես կոչված, օլիգարխները, իրենց կուտակ-ված օլիգարխիկ կապիտալով, իրականում պլուտոկրատ (խաբեբա) ավատատերեր են, իրենց պլուտոկրատական ավատատիրական կապիտալով, որն առաջացել է խաբեու-թյամբ, կեղծիքով ու թալանով և չի ձևավորվել ժառանգական իրավունքով: Եվ այդ կապիտալը առաջինը ձևավորվեց հենց հետխորհրդային Հայաստանում, ուր գոյություն չուներ և չէր

կարող լինել օլիգարխիկ կապիտալ և դա ու դրա տերերը գտնվում էին Հայաստանից դուրս: Բավական է հիշել ռուբլու գոտուց Հայաստանի`վերջինը հետխորհրդային հանրապե-տություններից դուրս գալու փաստը, երբ առաջինը որ իրա-կանացվեց, գոյություն ունեցող բանկերից բնակչության խնա-յողությունների հրեշավոր թալանն էր, ու սնկի պես աճած այդ բանկերի «պայթեցումը», ապա այդ նույն մի խումբ մարդկանց կողմից ազգային հարստության անպատիժ յուրացումը ու փոշիացումը, որն իրականացվեց անբացատրելի մոլուցքով ու լպիրշությամբ:

Սկսենք առաջինից:

«Երիտասարդ, ինչի վրա եք ձեր հույսը դրել: Ձեր դիմաց պատ է, պատ`այն էլ փտած, հրիր և այն կքանդվի»:

Իբր այսպես է ասել Վլադիմիր Ուլյանովը մի ժանդարմի, առաջին անգամ ձերբակալվելիս: Այս պատմությունը իր խորհրդավորությամբ, ապա դրան հաջորդող «հոկտեմբեր-յան մեծ հեղափոխության» պատմությունը, մեզ սովորեց-նում էին խորհրդային գրականությամբ ու դասագրքերով: Բայց մեզ չեն սովորեցրել այն իրական պատմությունը, որը կապվածէ «Ֆինանսական ինտերնացիոնալի», որն է բարե-կամական և այլ կապերով իրար միահյուսված համաշ-խարհային բանկային մագնատների, նրանց շուրջ ձևա-վորված արտադրական, առևտրական, քաղաքական ու քարոզ- չական ինստիտուտների ու դրանց կողմից, իհարկե, տարբեր երկրների համապատասխան հատուկ ծառայու-թյունների կողմից խաղացվող «գաղափարական» հոսանք-ների ու դրանց առաջնորդների, նրանց զինակիցների

կողմից «կերտած» պատմության հետ, որոնց դերը այդ պատի կործանման պարագայում եթե չասենք հիմնական, ապա որոշիչ եղավ: Նպատակ չունենք մանրամասնորեն անդրադառնալու սրանց, քանի որ գաղտնազերծված արխի-վային փաստաթղթերի հիման վրա շատ գրքեր ու հոդված-ներ են գրվել և դեռ շատ պիտի գրվեն: Ցանկանում ենք մեր ուշադրությունը սևեռել այն հանգամանքին, թե ինչու և ինչ-պես հնարավոր դարձավ կործանել մի ահռելի կայսրութ-յուն` ցարական Ռուսաստանը, որը ամենևին էլ «փտած պատ» չէր: Դրան զուգահեռ ինչու և ինչպես հնարավոր դարձավ կործանել մեկ այլ կայսրություն`Օսմանյան կայսրությունը, որը իսկապես փտած պատ էր, ու ապա ստեղծել մեկ այլ կայսրություն, որն այսօր հորջորջվում է

«Թուրքիա»: Ցանկանում ենք սրանց մասին խոսել, որով-հետև այն սերտորեն կապված է մեր ազգի պատմության ու ճակատագրի հետ և լրացնելու է վերևում Հայոց ցեղասպա-նության հետ կապված խնդիրների լուսաբանումը:

Առաջին համաշխարհային պատերազմի նախաշեմ: Մի շարք երկրներ պատրաստվում էին աշխարհի նոր վերա-բաժանման: Մասնավորապես կայզերական Գերմանիան ձգտում էր իր գերիշխանությունը տարածել ծովերի վրա, հզորացնելով իր ռազմածովային նավատորմը, դրանով իսկ տիրանալ նոր գաղութների, իհարկե հարևանների հաշվին: Անգլիան պատրաստ էր ցանկացած զոհաբերությունների, միայն թե չզրկվի իր գաղութներից, որովհետև իր ողջ հզորությունը ամփոփված էր հենց իր գաղութներում, իսկ դրանց կորուստից էր կախված կայսրության ամբող- ջական-

ությունն ու անվտանգությունը: Եվ դրա համար էլ պատ-րաստ էր իր ազդեցության ոլորտները կիսելու Ռուսաստանի հետ Իրանում, Աֆղանստանում և Տիբեթում: Ֆրանսիան հույս ուներ, ինչու չէ, նաև ռուսների օգնությամբ հետ վերադարձնելու ֆրանկո-պրուսական պատերազմից կորցրած Էլզասն ու Լոթարինգիան: Իտալիան աչքը տնկել էր Ադրիատիկի ափերին գտնվող աֆրիկական գաղութների վրա, Ավստրո-Հունգարիան` Բալկանների, Ռուսաստանը` Կոնստանդնուպոլսի: Սերբիան պատրաստվում էր հետ վե-րադարձնել Ավստրո-Հունգարիայի կողմից օկուպացրած Բոսնիան և Հերցեգովինան: Օսմանյան կայսրությունը կանգնած էր մասնատման շեմին: Ապստամբություններ էին սկսվել Ալբանիայում, Մակեդոնիայում: Անջատողական շարժումներ էին սկսել արաբները: Իտալացիները ներխու-ժեցին Տրիպոլիտանիա (Լիբիա): Ազատագրական շարժում-ներ սկսեցին բալկանյան ժողովուրդները, որոնք միացյալ ուժերով 1912թ. նոյեմբերին ջախջախեցին թուրքական ուժերին: Վերջիններիս օգնության խնդրանքին արձագան-քեցին Ավստրո-Հունգարիան, Գերմանիան և Իտալիան: Իտալիան ցանկանում էր ձեռքի հետ թռցնել նաև Ալբանիան: Ճապոնիան 1894-1895թթ. ճապոնա-չինական պատե-րազմից հետո արագ զարգանալով, ապա 1904թ. Պորտ-Արտուրում ռուսների նկատմամբ տարած հաղթանակից հետո իր ազդեցությունն էր ուզում մեծացնել խաղաղ օվկիանոսյան ավազանում, ինչը ցանկանում էր նաև ԱՄՆ-ն: ԱՄՆ-ը, լինելով «Անտանտա»-ի, նաև ներկա-յանալով Ռուսաստանի դաշնակից, վիլսոնյան քաղաքա-

կանության հետևանքով, իբր պահպանելով «նեյտրալի-տետ», իրականում իր տնտեսական, ֆինանսական ու հատուկ ծառայությունների ողջ ներուժով ոգին էր սան-ձազերծվող պատերազմի, իսկ նպատակը` վերածվել գեր տերության, հիմնականում իհարկե իր դաշնակից Ռու-սաստանի, իրար արնաքամ արած հակամարտող եվրո-պական երկրների, ապա երրորդ երկրների հաշվին, ուր արդեն մանր խնդիրները թվարկելը անիմաստ է: Իսկ սրանց բոլորին խիստ անհրաժեշտ էր վայելել հաղթանա-կի պտուղները առանց Ռուսաստանի`հեռանկարում ունենալով թուլացած, մասնատված, ապա թալանանված Ռուսաստան և կործանված Օսմանյան կայսրություն:

Ինչպես նշեցինք վերևում, ցարական Ռուսաստանը ամենևին էլ փտած պատ չէր, ավելին նրա տնտեսական ու ռազմական հզորությունը ներում էր, որ միաժամանակյա պատերազմներ մղեր մի քանի ճակատով` Արևմուտքում, Արևելքում, Բալկաններում և Առաջավոր Ասիայում: Ճիշտ է այդ պատերազմները ընթանում էին հարաբերական հաջողություններով և անհաջողություններով, բայց և այն-պես դրության տերը միշտ մնում էր Ռուսաստանը:

«Անտանտա»-ի երկրները քաջ գիտակցում էին, որ Գերմա-նիայի ու նրա դաշնակիցների պարտությունը կբերի Ռուսաստանի էլ ավելի հզորացման ու գերտերության կարգավիճակի հաստատման: Իսկ Գերմանիան ու նրա դաշնակիցները քաջ գիտակցում էին, որ իրենց հաղթանակը տեսանելի կլինի, եթե խաղից դուրս հայտնվի Ռուսաս-տանը: Հետաքրքիր ու եզակի աշխարհաքաղաքական

իրավիճակ, ուր և դաշնակիցների, և հակառակորների շահերը միանգամայն համընկնում էին:

Այստեղ էր, որ իր ողջ հզորությամբ սկսեց գործել

«Ֆինանսական ինտերնացիոնալի շարժիչը»: Եվ իրենց ոսկե քսակների բերանները բաց արեցին ռոկֆելլերներն ու մոր-գանները, ստիլլմեններն ու ռոտշիլդները, վարբուրգներն ու նոբելները, շիֆֆերն ու միլներները …: Այստեղ էր, որ իրենց ողջ թափով սկսեցին գործել նաև «Ֆինանսական ինտեր-նացիոնալի» կերակրատաշտից սնվող համաշխարհային մասոնական օթյակները, որոնք արդեն համալրվել էին համար մեկ սիոնիստ Թեոդոր Հերցելի մատի մեկ շարժումով առաջնորդվող համաշխարհային սիոնիստ-ական կառույցներով, վերջինիս ու Աբդուլ Համիդ 2-րդի

«անհաջող» բանակցություններից անմիջապես հետո: Երբ սուլթանը մերժեց Պաղեստինում աստղաբաշխական գու-մարների դիմաց եբրայեցիներին պետություն շնորհելու Հերցելի առաջարկը: Եվ հենց այս օթյակներում էլ դրվեցին ռուսական և օսմանյան կայսրությունների ոչնչացման գործընթացների սկիզբը: Ու թևերը քշտած և ձեռքերը շփե-լով գործի անցան իրենց մկրտությունն այդ օթյակներում ստացած սոցիալ-դեմոկրատները, այդ թվում բոլշևիկները` Ռուսաստանում և իթթիհաթականները կամ երիտթուր-քերը`Օսմանյան կայսրությունում: Չեմ ուզում անդրադառ-նալ Էնվերի ու Թալիաթի, Ջեմալի ու Քեմալի ու նմանների

«ազգային պատկանելիությանը», եթե իհարկե կա այդպիսի ազգ, բայց որ սրանք բոլորն էլ Սալոնիկիի հուդայազուններ էին` նորություն չէ: Ուզում եմ ներկայացնել Ռուսաստանի

մի խումբ սոցիալ-դեմոկրատներին և բոլշևիկներին վերա-բերող մի փոքրիկ ակնարկ, որը նույնպես նորություն չէ:

Այսպես:

Ալեքսանդր Պարվուս (Իսրայել Գելֆանդ)–ծագումով` Օդեսայի հուդազուն, «Իլյումինատներ» կամ «լուսավորյալ-

«ներ» (իմա` դարձյալ լուսավորյալներ) արմատական մասոնական ուղղության գործուն անդամ: Լենինի, Տրոցկու, Կամենևի, Զինովևի և շատ այլ մարքսիստների գաղափարական առաջնորդ, գորշ կարդինալ, կեղտոտ ֆինանսական գործարքներում հիմնական միջնորդ, նաև ֆինանսավորող: «Պարվուս» մականունը լատիներենում նշանակում է «փոքրիկ», չնայած վերջինիս գեր ու խոշոր արտաքինին:

Վլադիմիր Լենին (Ուլյանով) - մայրը`Մարիա Ուլյանո-վա (Մարիա Բլանկ) - ծագումով`շվեդական հուդազուն: Ուլյանովի «Լենին» մականունը ծագել է ոմն վաղամեռիկ ազնվական Լենինի անվամբ նրան տրված կեղծ անձնա-գրից:

Լև Տրոցկի (Լեյբա Բրոնշտեյն) - ծագումով`Օդեսսայի հուդազուն: «Տրոցկի» մականունը ծագել է ոմն պաշտոնա-թող գնդապետ Տրոցկու անվամբ նրան տրված կեղծ անձնագրից:

Կրուպսկայա (Ֆիշման), Մարտով (Ցեդերբաում), Զինովև (Ռադոմիլսկի), Կամենև (Ռոզենֆելդ), Ստեկլով (Նահամ-կես), Ռյազանով (Գոլդենտախ), Գանեցկի (Ֆյուրստենբերգ), Չիչերին (Օրնատսկի)…, կարծում եմ թվարկելն այլևս ձանձրալի է, Յոսիֆ Ջուղաշվիլի (Ստալին) - ոչ, այս մեկը

հուդազուն «ազգի» ներկայացուցիչներից չէր, և ինչպես պատմությունը ցույց տվեց, դարձավ հենց սրանց գերեզ-մանափորը: Իսկ սրանց ու նմանների կենսագրությանը ավելի լավ է չանդրադառնալ, որովհետև ինչպես Օս-տապ Բենդերը կասեր Կորեյկոյին. «Ծանոթանալով ձեր կենսագրությանը, ես կորցրեցի հավատս մարդկության հանդեպ»: Անդրադառնալ պետք չէ, որովհետև դրանց կեն-սագրությունները, ապա սրանց զինակիցների ու հետևորդ-ների հարստացրած ու հրաշքներով լի պատմությունները իրար այնքան են նման, որ ինքներդ էլ կարող եք հնարել մի սքանչելի պատմություն ու վերագրել դրանց, ինչը որպես մերկ ճշմարտություն կընդունվի սրանց կուրորեն հետևղ-ների շրջանում:

Զարմանալիորեն իրար նման են սրանց տիպն ու գոր-ելակերպը: Սրանց համար խորթ են ու անընդունելի մեզ համար մարդկային սուրբ զգացողություններից բխող այն-պիսի հասկացություններ ինչպիսիք են`Աստված, Ազգ, Հայրենիք, Բարոյականություն, քանի որ իրենք ունեն իրենց

«աստվածը», իրենց «ազգը», իրենց «հայրենիքը» և իրենց

«բարոյականությունը» (ի դեպ, այս մարդկային տիպը իրենցից բացի, մնացած բոլոր ազգերին անվանում են գոյեր և համարում են, որ նրանք ստեղծվել են իրենց սպասար-կելու համար և մարդու կերպարանքով, որպեսզի իրենք չզզվեն): Սրանք ընդունակ են մարդկային ամեն ստորութ-յան, ամեն քստմնելի արարքի, միայն թե հագուրդ տան իրենց անասնական կրքերին: Ի՞նչ եմ երկարացնում: Բավա-

կան է ծանոթանալ սիոնական իմաստունների արձանա-գրություններին ու պատկերը ամբողջական կլինի:

Եվ ահա սրանց ու սրանց նմանների շուրջ ձևավորված արդեն տարբեր ծագումով «շարիկովների» մի հսկա խառն-ամբոխ գործի անցավ, ընթացքում համալրվելով նախ ցարի (Ռուսաստանի դումայի, ապա դաշնակից պետությունների ճնշման տակ), ապա ժամանակավոր կառավարության հրամանով բանտերից ու աքսորներից ազատ արձակված հանցագործ մարդասպանների, կաշառակերների, թալան-չիների, լրտեսների ու պոռնիկների ստվար բազմությամբ: Սրանցից հետ չմնացին լյումպեն պրոլետարիատը, մտա-վորականությունը, չինովնիկները, ընդհուպ մինչև արև-մտյան հատուկ ծառայությունների կողմից կաշառված մինիստրներն ու զորահրամանատարները: Ռուսաստան էին շտապում ու խաղից դուրս չէին ուզում մնալ վտա-րանդիության մեջ գտնվող ու համապատասխան հատուկ ծառայություններից հատուկ մշակում ու ցուցումներ ստա-ցած տարբեր գույների, այսպես կոչված, «արհեստավարժ հեղափոխականները», որոնց թվում էին հենց իրենք`

«հեղափոխության առաջնորդները», Լենինը` իր զինակից-ներով, Տրոցկին`իր զինակիցներով, Մարտովը`իր զինա-կիցներով, Կոլոնթայը`իր նման մարմնավաճառներով և այլն: Ընթացքում տարբեր երկրներով անցնելիս, իրենց անց-կացրած հանրահավաքներում «հրավիրում» էին բոլորին Ռուսաստան`հանուն հեղափոխության: Ժամանակակից-ները հիշում են, թե ինչպես Ստոկհոլմում, նման հանրահա-վաքներից մեկում, Տրոցկին ինչպես էր իրեն կոտորելով

Ռուսաստան «հրավիրում» բոլորին, մասնավորապես իր ճառում ասելով. «ռուսական հարստությունները, ամենագե-ղեցիկ ռուս աղջիկները ձերը կլինեն» (նմանություն չե՞ք տեսնում այս ու «Սուրբ Գրիգորի առաջին թուղթը, որ գրեց և ուղարկեց Կեսարիա» գրության միջև, ուղղված Կեսարիայի քահանայապետ Ղևոնդին, որը հիշատակել ենք «Ցեղասպա-նության խնդիրները» բաժնում և նմանատիպ շատ գրութ-յունների միջև, որոնք հիշատակված են Ագաթանգեղոսի

«Հայոց պատմություն» գրքում և նյութը չծանրացնելու համար մեջբերում չենք արել):

Ժամանակակիցները հիշում են նաև, որ նման ելույթ-ները հաճախ զզվանքի ու դժգոհության ալիք էին բարձ-րացնում նույնիսկ օտարների մեջ: Բայց և այնպես «հրա-վերը» ընդունողներ գտնվում էին, այն էլ տասնյակ հա-զարներով: Օրինակ`Սիբիրում իրենց հեղափոխական առաքելությունն էին կատարում լենինյան դրոշի ներքո գործող միլիոնանոց չինական զորախմբավորումները, որոնց իրականացրած սահմռկեցուցիչ գործողություն-ներին ծանոթացողները առողջական խնդիրների առջև կարող են կանգնել: Ինչևէ, կարծես թե պատկերն ամբող-ջացվեց: Եվ եղավ այն`ինչ կատարվեց: Կործանվեց ցա-րական կայսրությունը ու կործանվեց պատերազմում ռազմական հաջողությունների ու վերելքի պահին: Այն հնարավոր չէր կործանել պատերազմներով ու շրջափա-կումով, բայց հնարավոր դարձավ հենց այն մարդկային տիպի միջոցով, որին մեկ բառով կարելի է բնութագրել`

«բոլշևիկ»:

Անիմաստ եմ համարում նկարագրել այն տակնուվը-րայությունը, այնալան-թալանը, այն զանգվածային սպնդն ու այլանդակությունները, որոնք իրականացվեցին լենին-յան հուդա-մասոնական «դինաստիայի» իշխանության տարիներին: Դրանց վերջ դրեց վերևում հիշատակված մեկ այլ բոլշևիկ Յոսիֆ Ջուղաշվիլին` ինքը Ստալինը, ով շատ չէր տարբերվում իր նախորդներից, բայց տարբեր-վում էր իր արժեհամակարգով, ինչն էլ փրկեց ռուսական նոր կայսրությունը, այն վերածելով գերտերության`երկի-րը մաքրելով հուդա-մասոն-սիոնիստներից ու նրանց կող-մից ղեկավարվող զանազան կառույցներից: Դրան զուգա-հեռ նույն սցենարով ու նույն կառույցներից ծնունդ առած ու ղեկավարվող կառույցների կողմից կործանվեց մեկ այլ կայսրություն` Օսմանյան կայսրությունը, որը իսկապես փտած պատ էր ու նրա կործանման անհրաժեշտությունը այլ նպատակ էր հետապնդում:

Առաջին նպատակը նշեցինք վերևում, Պաղեստինում եբրայական պետության ստեղծման հետ կապված: Հա-ջորդը`կայսրության տնտեսությունը ընդհանրապես և բանկային կապիտալը մասնավորապես, հիմնականում չէր վերահսկվում վերևում հիշատակված «Ֆինանսական ինտերնացիոնալի» կողմից ու դրա հետևանքով անկախ ռազմական անհաջողություններից, Օսմանյան կայսրու-թյունը դեռևս շարունակում էր մնալ համեմատաբար ուժեղ ռազմա-ավատատիրական երկիր: Օսմանյան կայս-րության տնտեսական ու ռազմական հզորությունը նե-րում էր, որ միաժամանակյա պատերազմներ մղեր մի

քանի ճակատով` Բալկաններում, Անդրկովկասում և Արաբական թերակղզում:

Բայց, ինչպես նշեցինք վերևում և «Ցեղասպանության խնդիրը» բաժնում, այս կայսրության թե՛ տնտեսությունը և թե՛ բանկային կապիտալը հիմնականում հայկական ծագում ունեին ու վերահսկվում էին նրանց կողմից, ինչը և թույլ չէր տալիս կաթվածահարելու ու վերջնական կործանման տանելու երկիրը: Կայսրության ռազմա-տնտեսական համակարգը դեռևս իզորու էր շարունա-կելու պատերազմը և նույնիսկ շոշափելի ռազմական հաջողությունների հասնելու ֆրանսիական ու անգլիա-կան զորքերի նկատմամբ:

Այստեղ էր որ, ինչպես Ռուսաստանի պարագայում սկսեցին գործել «Ֆինանսական ինտերնացիոնալի» կերա-կրատաշտից սնվող համաշխարհային հուդա-սիոնիստա-մասոնական օթյակները ու նրանց ծոցում ծնունդ առած սոցիալ-դեմոկրատների` այդ թվում բոլշևիկների կողքին` իթթիհաթականները, կամ երիտ-թուրքերը: Ինչպես Ռու-սաստանում, այնպես էլ Օսմանյան կայսրությունում, պիտի ոչնչացվեին այդ երկրների էթնիկական առանցքը դիտվող, համապատասխանաբար ռուսներն ու հայերը: Թե ինչ զանգվածային տեղահանումների, կըտտանքնե-րի, սովամահության ու կոտորածների ենթարկվեցին առաջին հերթին կազակները, որոնք Ռուսաստանյան կայսրության ռազմական ուժի երաշխավորն ու միջուկն էին կազմում, ապա էթնիկ ռուս բնակչությունը, ազնվա-կանությունն ու մտավորականությունը` կարող եք ծանո-

ծանոթանալ արդեն գաղտնազերծված ու հրատարակվող շատ աղբյուրներից:

Իսկ այն, ինչ կատարվեց օսմանյան կայսրությունում երկրի իրական տերերի`էթնիկ հայության հետ`գիտենք բոլորս: Համիդյան ջարդերը Կիլիկիայում իրականացվե-ցին կայսրությունում ծայր առած հեղափոխական շար-ժումներին հայկական կուսակցությունների մասնակցութ-յան պատրվակով, բայց իրականում մասոնական օթյակ-ների կողմից սուլթանին տրվող խորհուրդներով ու հոր-դորներով, նաև խոստումներով, որ հայկական կոտորած-ները անարձագանք կմնան համաշխարհային հանրութ-յան կողմից: Իսկ երիտթուրքերի իշխանության գալուց հետո`հայերի կողմից ռուսական ռազմական ուժերին աջակցելու, ընդհանրապես ռուսական կողմնորոշման պատրվակով, բայց իրականում դարձյալ նույն ուժերի խորհուրդներով ու հորդորներով, քաջ գիտակցելով այն հանգամանքը, որ տնտեսության ու ֆինանսական ռե-սուրսները տնօրինող հայության հիմնական մասը պայ-քարում էր հանուն այդ կայսրության, որոնք գտնում էին, որ հակառակը`այդ կայսրությունը պիտի ուժեղանա, որից կախված կմեծանա և իրենց դերը ու ազդեցությունը այդ երկրում:

Արդյունքում սրի քաշվեցին թե՛ վերջիններս, թե՛ Փա-րիզներում և այլուր գործող մասոնական օթյակներում իրենց

«պատվավոր տեղը» գտած հայ մասոնները, նույն օթյակ-ներում իթթիհաթականների հետ «քարդաշ-յոդաշ» խաղացող հայ-հեղափոխական քաղաքական ուժերը և թե՛ իրենց

լեռներում ծվարած ու իր հողին կպած հայությունը, որը հիմնականում անմասն էր տեղի ունեցող իրադարձութ-յուններից: Եվ այն բանից հետո, երբ «Ֆինանսական ինտեր-նացիոնալի» կողմից ու լենինյան գվարդիայի միջոցով թալանվում էր արդեն խորհուրդների Ռուսաստանը, երբ նույն «Ֆինանսական ինտերնացիոնալի» կողմից վերա-հսկվում ու տնօրինվում էր արդեն «հանրապետական Թուրքիա» հորջորջվող պետության տնտեսությունն ու բանկային միջոցները և երկու երկրներում էլ շարու-նակվում էր այդ երկրների մասնատման գործընթացը, երկու երկրներում էլ գրեթե միաժամանակ ի հայտ եկան գոր-ծիչներ, Ռուսաստանում` Յոսիֆ Ստալինը, ով վերջ դրեց թե՛ լենինյան գվարդիային և թե՛ սրանց կողմից իրականացվող ալան-թալանին, ավելին` երկիրը հասցնելով գերտերության կարգավիճակի, իսկ Թուրքիայում`Մուստաֆա Քեմալը, որն իր շուրջը հավաքելով թուրքական ռազմաքաղաքական ուժերի պատառիկները, վերջ դրեց այդ երկրի հետագա մասնատ- մանը, ավելին`կարողացավ հետ բերել պատե-րազմի հե- տևանքով կորցրած ահռելի տարածքներ, հիմնա-կանում թուրք-բոլշևիկյան համատեղ ուժերով խաչված Հայաստանի Հանրապետության ու հայության հաշվին: Այդ ծրագրերը հետագայում սկսեցին ամբողջովին ի դրև ելնել ստալինյան գվարդիայի իշխանության տարիներին, սկսեցին ծաղկում ապրել նրանցից հետո և հաջողությամբ պսակվել 90-ականներից այս կողմ ու շարունակվում են այսօր: Իսկ Թուրքիայում այդ ծրագրերը հաջողությամբ պսակվեցին

երիտթուրքերի, ապա քեմալականների իշխանության գալուց ի վեր:

Ահա նաև հենց այս մարդկային տեսակին է «պարտա-կան» մարդկությունը, այդ թվում հայերս, 20-րդ դարի արյունալի ու ողբերգական իրադարձությունների համար: Եվ այդ մարդկային տեսակն է, որին մեկ բառով կարելի է անվանել «բոլշևիկ»:

Ասում են թե, երբ Պարվուսը, ով գաղափարախոսն ու կնքահայրն էր Լենինի, Տրոցկու և նմանների, նաև խոր-հրդատուն երիտթուրքերի, ապա Քեմալի, իր կյանքի մայ-րամուտին անհավատալի հարստության մեջ թաղված ապրում էր Արգենտինայի իր դղյակներից մեկում ու հազիվ էր տեղավորվում երկու աթոռի վրա գիրության պատճառով, իր բարեկամներից մեկին ասելէ. «որտեղից կարող եմ հայրենիք գնել»:

Անցնենք երկրորդին

ՊՐՈՏՈԲՈԼՇԵՎԻԶՄ
«Ես ձգտում եմ ելնել մարմնիցս և հավիտենական կյանք առնել, բայց դու հրաման տուր իմ մասին, որպես և կկամենաս, ինչ մահ էլ որ կառաջարկես ինձ համար»:

Իբր այսպես է ասել հետագայում «լուսավորիչ» հռչակ-ված Գրիգորը, Տրդատ թագավորի այն հարցին, թե «Ի՞նչ նպատակ ունես և կամ ի՞նչ ես մտադիր, իմ կյանքի ընկերակից լինե՞լ, ինչպես որ մանկությունից ինձ հետ հոգնեցիր, թե՞ իզուր տեղը մեռնել քո դատարկ մտքերի, ունայն խորհուրդների համար, որ հիմա էլ ունես»: Եվ

Գրիգորը այս հանդուգն պատասխանի, նաև հետագա նմանատիպ պատասխանների համար արժանանում է անմարդկային տանջանքների, մասնավորապես ոտքի ներբաններին երկաթե բևեռներ գամելով, այս ու այն կողմ քայլեցնելով, աչքերին խփելով, քթին եղեգի խողովակ դնելով ու քթի մեջ աղ, բորակ ու թունդ քացախ լցնելով, նախօրոք գլուխը հյուսնի մամուլի մեջ պրկելով, նստա-տեղին ձագար դնելով ու որովայնը տիկով ջուր լցնելով, նախօրոք ոտքերից գլխի վայր կախելով, երկաթե քերիչ-ներով կողերը քերելով, մինչև որ նրա արյունով ամեն տեղ ոռոգվի, ծնկներին երկաթե կապիչներ հագցնելով ու մեծ կռաններով հարվածելով, ապա երեք օր կախաղան բարձ-րացվելով, հալեցրած կապարը ջրի նման նրա մարմնին թափելով, վերջապես Արտաշատ քաղաքի բերդի վիրապը իջեցվելով ու այնտեղ 13 տարի պահելով, օրական մեկ նկանակով մի կնոջ կողմից կերակրվելով: Եվ այս ամենի համար թագավորը վարձահատույց եղավ խոզ դառնալով, իհարկե Գրիգորի ցանկությամբ, այնուհետև, մարդկային կերպարանք վերագտնելով` դարձյալ Գրիգորի ցանկութ-յամբ: Այս պատմությունը և դրան հաջորդած Հայաստանի քրիստոնեացման պատմությունը 1700 տարի հայ ժողո-վրդին սովորեցնում են Հայաստանյայց եկեղեցում, այն-տեղ տարվող քարոզներով, նաև այսօր: Թույ լտվեք չհավատալ:

Նոր թվարկության 3-րդ դարի վերջին քառորդից մինչև 4-րդ դարի առաջին քառորդ: Սա մի ժամանակաշրջան էր, երբ գեր տերություններ համարվող Հռոմեական կայսրու-

թյունը`Եվրոպայում և Միջերկրածովյան ավազանում, Պարթևական Պարսկաստանը`Ասիայում, և Արշակունի-ների Հայաստանը`Առաջավոր Ասիայում կանգնած էին պատմական խոշոր ներքին ու արտաքին իրադարձութ-ոյունների շեմին: Հռոմեական կայսրության մեջ ծայր առած քաղաքացիական պատերազմները, դրա հետևանքով իրար հետևից իշխանությունը զավթող լեգեոներ կայսրերի թույլ իշխանությունը, Պարսկաստանում`պարթևներին պետա-կան հեղաշրջմամբ գահընկեց անելով իշխանության եկած Սասանյանների կողմից Սասանյան Պարսկաստանի ստեղ-ծումը և Հայաստանում Պարթևական արքայատոհմին ազ-գակցական կապերով կապված Արշակունիների Հայաս-տանի թշնամական վերաբերմունքը Սասանյանների ար-քայատոհմի նկատմամբ, ստեղծել էր մի աշխարհաքաղա-քական իրավիճակ, որը ճակատագրական պիտի լիներ այս պետությունների համար`մասնավորապես, և մարդկութ-ոյան պատմության համար`ընդհանրապես: Սրանց միջև ծայր առած անվերջանալի պատերազմները, ինչը պայմա-նականորեն կարելի է անվանել համաշխարհային պատե-րազմ, արյունաքամ էին արել գոնե Հռոմն ու Պարս-կաստանը:

Հայաստանի պարագայում կարելի է փոքր-ինչ վերա-պահումներով մոտենալ, քանի որ Հայաստանի վարած պատերազմները հիմնականում կրում էին ինքնապաշտ-պանական, մի փոքր էլ Պարթևական արքայատոհմի համար տարվող վրեժխնդրության բնույթ ու նոր ազդե-ցության ու կենսական տարածքների ձեռք բերման խըն-

դիրներ իրենց առջև չէին դնում: Պատերազմների միջոցով հնարավոր չէր լցնել նախ այդ պատերազմները հրահրող բանկիրների ու գործարարների քսակները, դրանից կախ-ված պետական գանձարանները, քանի որ վերջնական հաղթող և վերջնական պարտվող չկար ու չէր նկատվում այդ պատերազմներում: Իսկ ներքին դրամաշրջանառութ-յունն ու առևտուրը բավարար չէր կանգնեցնելու Հռոմում, նաև Պարսկաստանում ահագնացած արժեզրկումը ու փակելու վերոհիշյալ տնտեսվարողների ախորժակը: Իսկ առանց ներարկման, որը ենթադրում է այլ ազգերի ու երկրների կողոպուտ, թալան, ստրկացում ու բնաջնջում, չէին կարող գոյատևել վերոհիշյալ երկու կայսրություն-ները:

Մի փոքր հետ գնալով նշեմ, որ Հայաստանում` նախ Արտաշես Առաջինը (մ.թ.ա. 189-160), ապա Տիգրան Երկրորդը (մ.թ.ա. 95-55) Արտաշատը, Տիգրանակերտը, Վանը և առևտրային ճանապարհների վրա գտնվող շատ քաղաքներ վերաբնակեցրին մարերով, հույներով ու եբրայեցիներով, իսկ Հայոց Միջագետքը կամ Եդեսիան` վաղուց արդեն բնակեցված էր ասորիներով (մ.թ.ա. 4-րդ դար):

Եվ ահա, թե՛ Հռոմում և թե՛ Պարսկաստանում ծայր առած հեղաշրջումների, քաղաքացիական պատերազմնե-րի, դրանց հետևանքով տնտեսական համակարգերի փլուզ-ման ֆոնին, ծաղկում էին ապրում զանազան կրոնական հոսանքներ, որոնցից ամենից կենսունակը եղավ հնա-զանդություն, հանդուրժողականություն և ապաշխարհ-

ություն քարոզող քրիստոնեական կրոնը և ամենից տոկու-նը այդ կրոնի հետևորդ համայնքները, որոնք արդեն մեծ ազդեցություն ունեին Հռոմի հասարակական կյանքում, որոնց գործունեությունն ու քարոզչությունը հակոտնյա չէր վերոհիշյալ տնտեսվարող խավի նպատակներին: Այդ համայնքները իրենց խաղաղ համակեցությամբ մուտք էին գործել նույնիսկ Պարսկաստան, նաև Հայաստան: Իսկ ահա այդ կրոնի հետևորդները թե Հռոմում, թե Պարսկաստանում և թե Հայաստանում ամենևին էլ հռոմեացի, պարսիկ ու հայ չէին, այլ հիմնականում հույներ, ասորիներ ու պատկե-րացրեք նաև եբրայեցիներ էին, որոնք ինչպես վերևում հիշատակեցինք, վաղուց արդեն հարմարվել էին նաև Հայաստանում:

Եվ ահա 3-րդ դարի վերջին Հռոմում գահ է բարձրանում Կոստանդիանոսը, ում հատուկ էր վճռականությունը և պետական բարեփոխումների իրականացման աներեր կարողությունը: Նա կարողացավ վերջ դնել քաղաքացիա-կան կռիվներին ու իշխանությունը կենտրոնացնել կայ-սերական գահի շուրջ: Նա, հեռուն տանող նպատակներով, հատուկ կարգավիճակ է շնորհում առանց այն էլ ազատ գործող ու իրենց քարոզչությունն իրականացնող քրիստո-նեական համայնքներին, որոնք աչքի էին ընկնում իրենց համառությամբ, մոլեռանդությամբ ու դոգմատիզմով, դրանով հանդերձ մինչև իր կյանքի վերջը հավատարիմ մնաց իր նախնյաց հավատքին: Եվ ահա այս համայնքները հնազանդություն, հանդուրժողականություն և ապաշխար-հություն քարոզողներից վեր են ածվում ըմբոստ, անհան-

դուրժող ու նվաճողական մի յուրատեսակ բանակի, որոնց համար խորթ էին ազգ ու հայրենիք հասկացությունները, քանի որ սրանց համար Հայրենիքը երկնքում էր, Ազգը` միայն ու միայն իրենց հետևորդները, իսկ Աստվածը`…:

«Աստվածն» ու «Աստծո որդին» միայն 430-450 տարի հետո` 431թ. Եփեսոսի 3-րդ, ապա 451թ.` Քաղկեդոնի 4-րդ «տիե-զերական» ժողովներում, իրենց եպիսկոպոսների քվեար-կությամբ ընտրված աստվածն էր:

Այդ քվեարկությանը դեմ արտահայտվող ու նախկին հավատակից ասորիները Նեստորի գլխավորությամբ հե-րետիկոս ու աղանդավոր հռչակվեցին, իսկ արդեն 301թ. պետականորեն լուսավորչականություն ընդունած և Քաղկեդոնի ժողովին չներկայացած հայերին ու Հայաս-տանյայց եկեղեցուն մեծահոգաբար` աղանդավոր: Ինչևէ. 301թ. և դրանից հետո Գրիգորի և նրա տոհմի հեղափոխ-ական գործունեությանը անդրադարձանք «Ցեղասպանու-թյան խնդիրը» բաժնում: Միայն ավելացնենք, որ Գրիգորի առաջնորդությամբ Հայաստան ներխուժած հռոմեական լեգեոնները, որոնք համալրվել էին մ.թ. 290-ական թվա-կաններից սկսած ողջ արևմուտքից ու Բրիտանիայից ամ-բողջությամբ տեղահանված ու «Արևելք» տեղափոխված (Արևելք-հույները անվանում էին Հայաստանին) հռոմեա-կան լեգեոններով, դրանց ուղեկցող գործարարների, թա-լանչիների, արհեստավարժ մարդասպանների ու պոռ-նիկների անհամար բազմությամբ, հաջողությունների չէին կարող հասնել, եթե ողջ թափով գործի չանցնեին, իրենց աստծո պատվիրաններով առաջնորդվող և հինգերորդ

շարասյուն հանդիսացող, Հռոմի կողմից քաջալերվող ու ղեկավարվող, Հայաստանում գործող քրիստոնեական համայնքները, որոնք հիմնականում հույներ, ասորիներ ու եբրայեցիներ էին, որոնք հասցրել էին տեղայնացվել հայ-կական միջավայրում, խոսում էին հայերեն, հանդես էին գալիս հայի անունից և քրիստոնյա մկրտվելուց հետո կրում էին հայկական կամ հայի ականջին հարիր անուն-ներ:

Ի դեպ, անվանափոխման, կամ ինչպես իրենք են ասում

«հոգևոր անուն» ստանալու սովորույթը պահպանվում է առ այսօր` բոլոր քրիստոնեական եկեղեցիներում, այդ թվում նաև Հայաստանյայց եկեղեցում`Պարսկաստանի Վրկանաց աշխարհից սերված, պահլավի ու եբրայեցու խառնուրդ Սուրեն-Գրիգոր «լուսավորչից» սկսած: Այդ սովորույթը կար հիմնականում հուդա-մասոնական ծագումով «արհեստ-ավարժ հեղափոխականների» կամ, որ նույնն են «բոլշևիկ-ների» շրջանում, այն կա նաև այսօր, իրենց երկրների ազգային հարստություններին կեղծիքներով ու խաբեու-թյամբ տեր կանգնած օլիգարխների, կներեք պլուտոկրատ ավատատերերի շրջանում:

Ինչևէ, պետական, քրիստոնեական հեղաշրջումից, եր-կիրը տակնուվրա անելուց, թալանելուց, ժողովովրդին սպանդի ենթարկելուց հետո հայկական պետականութ-յունը գոյատևեց ևս 86 տարի, և երկիրը բարեկամաբար բաժանվեց արդեն քրիստոնեական Հռոմի և ոչ քրիստո-նեական Սասանյան Պարսկաստանի միջև: Իսկ Հռոմը Հայաստանի թալանից ու կողոպուտից հետո գոյատևեց ևս

175 տարի: Գրիգորի «լուսավորչական» կլանի ավելի քան

120 տարի երկրում իրականացրած սանձարձակություն-ներին վերջ դրեց ինքը`Աստված`չորացնելով այդ տոհմի արգանդը: Սրանց ու սրանց նմաններին ի՞նչ անուն կարող ես տալ, եթե ոչ այդ դարաշրջանի «բոլշևիկ», կամ «պրո-տոբոլշևիկ», իսկ սրանց «դավանանքին»՝ այդ ժամանակա-շրջանի «բոլշևիզմ», կամ «պրոտոբոլշևիզմ»: Եվ այս ողբեր-գություններից հետո Հայաստանը այլևս ուշքի գալ չկարո-ղացավ: Ճիշտ է այս ամենից հետո Հայաստանյայց եկեղե-ցու աթոռին նստած հայ ազգի կաթողիկոսների, Հայկական պետականությունը այս կամ այն չափով վերականգնած Հայ թագավորների բարենորոգումների միջոցով երկիրը վերականգնելուն միտված ջանքերը տալիս էին իրենց պտուղները, այնուամենայնիվ այն գոյատևեց մինչև 11-րդ դար, իսկ դրանից հետո հայությունը գոյատևեց ոչ որպես Հայ Ազգ, այլ որպես հայ քրիստոնյա, որպես կրոնական համայնք:

Ասում են իբրև թե Տրդատն ու Գրիգորը այս ամենից հետո բարձրանում են Մանյա Այրք` ճգնելու ու իրենց մեղքերին թողություն տալու: Թույլ տվեք չհավատալ նաև սրան:

ՆԵՈԲՈԼՇԵՎԻԶՄ
«ԽՍՀՄ-ը այլևս գոյություն չունի»:

Իբր այսպես է ասել Լևոն Տեր-Պետրոսյանը, 1991թ. դեկտեմբերի 8-ին Ռուսաստանի Դաշնության, Բելառուսի և Ուկրաինայի հանրապետությունների ղեկավարների կողմից Բելովեժսկում ստորագրված համաձայնություն-

ներից շատ առաջ: Այս պատմությունը և դրան հաջորդող Հայաստանի երրորդ հանրապետության պատմությունը, արդեն մեր աչքի առաջ գրվում է մեր ժամանակակից պատմիչների կողմից ներկայիս պատմագրության մեջ:

Մի փոքր հետ գնանք: Ցարական Ռուսաստանում, 1917թ. բոլշևիկյան հեղաշրջմանը չէին հավատում ցարից սկսած մինչև սովորական մուժիկը: Չէին հավատում նույնիսկ ցարին տապալելուն ձգտող այլ «հեղափոխական հոսանքները»: Բայց դրան հավատում էին բոլշևիկները: Հիշենք Լենինի թևավոր խոսքը`ուղղված իր տերերին.

«Կա այդպիսի կուսակցություն և այդ կուսակցությունը բոլշևիկյան կուսակցությունն է»: Դրան հավատում էին նաև սրանց ստնտու «Ֆինանսական ինտերնացիոնալը» և իր կերակրատաշտից սնվող մյուս հուդա-մասոնական, սիոնիստական ուժերը: Ավելի հետ գնանք: 301թ. քրիստո-նեական հեղաշրջմանը չէին կարող հավատալ Տրդատ թագավորից սկսած մինչև իր հողին կառչած սովորական շինականը: Չէին կարող հավատալ նույնիսկ թագավորից դժգոհ որոշ նախարարներ ու քրմեր: Բայց դրան հավա-տում էին Գրիգորը և նրա ստնտու Կոստանդիանոսը, Հռոմի սենատում նստած օլիգարխները և Հայաստանում իրենց աստեղային ժամին սպասող հունական, ասորա-կան, եբրայական և այլ քրիստոնեական համայնքները:

Գանք մեր ժամանակները: ԽՍՀՄ-ի փլուզմանը չէին հավատում Կոմկուսի վերին շերտերից սկսած մինչև վերջին գյուղացին ու բանվորը: Չէին հավատում նաև կայսրությունը փրկելու առաքելությունն ստանձնած

«ԳԿՉՊ»-իստները, նույնիսկ պետության կենսահեղուկը ծծող միլիոնավոր չինովնիկներն ու ընդհատակյա միլիո-նատերերը: Բայց դրան հավատում էին երկրում ծայր առած «Ֆինանսական ինտերնացիոնալի» կողմից սնվող

«դեմոկրատական շարժումները» և իրենց պարագլուխ-ները, «դեմոկրատ» դարձած նախկին կոմունիստները, կաշառված ԿԳԲ-ականներն ու բարձրաստիճան չինով-նիկները, «Ֆինանսական ինտերնացիոնալի» դրածո, նը-րանց հետ ազգակցական կապերով կապված, անուն-ազգանունները փոխած բանկիրներն ու նեոօլիգարխները, համաշխարհային քաղաքականության ճարտարապետ-ները`հոբլներն ու բզեժինսկիները:

Ահա հենց այստեղից հարց է առաջանում`ուղղված Լևոն Տեր-Պետրոսյանին ու նրա կողմից Ղարաբաղյան շարժման վրա իշխանության եկած ՀՀՇ-ականներին: Իրո՞ք, նրանք հավատում էին ԽՍՀՄ-ի փլուզմանը: Օ՜, կներեք: ԼՏՊ-ն արդեն հայտարարել էր դրա մասին Բելովեժսկյան համա-ձայնություններից շատ առաջ: Իսկ դրանից առաջ հասցրել էր իր զինակիցների հետ պատիժը կրել «Մատրոսսկայա տիշինա», «Բուտիրկա» և ռուսական այլ բանտերում, ինչը պատիվ է բերում յուրաքանչյուր «արհեստավարժ հեղափո-խականի», ինչպես Լենինին, Տրոցկուն, Գրիգորին ու սրանց նմաններին, իսկ դրանից հետո լիովին վարձատրվել իրենց

«զրկանքների», ծառայությունների դիմաց:

Լևոն Տեր-Պետրոսյանը իր հանրահավաքներում ներո-ղություն է խնդրում ժողովրդից իր և իր թիմակիցների անունից, իրենց կատարած «սխալների» համար: Դուք

հավատու՞մ եք սրան: Ես արդեն հավատում եմ, որով-հետև այն, ինչ կատարվեց ՀՀՇ-ական դինաստիայի հրա-ժարականից հետո, իրենք էլ չէին պատկերացնում: Եթե պատկերացնեին հրաժարական չէին տա: Այն, ինչ կա-տարվեց ու շարունակվում է կատարվել, կատարվում է արդեն բացիեբաց, նույն «Ֆինանսական ինտերնացիոնա-լի», միջազգային կազմակերպությունների, հիմնադրամ-ների, կրոնական կազմակերպությունների աջակցութ-յամբ, նաև սեփական նախաձեռնությամբ, սեփական եր-կիրը թալանած, այդ միջոցներով օֆշորային գոտիներում հաշիվներ բացած ու այլ երկրներում խոշոր ֆինանսական ներդրումներ իրականացրած ու իրականացնող, սեփա-կան ժողովրդին ճորտության մղած, արհեստականորեն սոցիալական խավեր ստեղծած ու նոր ճորտային հարա-բերություններ հաստատած նեոօլիգարխների, չէ կներեք պլուտոկրատ ավատատերերի, նաև այս ամենը օրինա-կանացնողների նախաձեռնությամբ:

Ծառը իր տված բերքով է երևում, իսկ մարդը`իր արած գործերով: Ասեք խնդրեմ, սրանց ու սրանց նմաններին ուրիշ ի՞նչ անուն տաս, եթե ոչ «բոլշևիկ», կամ

«նեոբոլշևիկ»: Այսօր իրենց բոլշևիկ կամ նմանատիպ մի բան հորջորջող մարդիկ ու կազմակերպությունները չեն ընկալում և միամտորեն կարծում են, որ իրենք բոլշևիկ են, կամ նմանատիպ մի բան, քանի որ իրենց համար, որպես գաղափարախոսություն «Մարքսիզմ-Լենինիզմի» գաղա-փարախոսությունն է, բայց իրականում նրանք են, որ հանդես են գալիս այն գործելակերպով, անկախ կուսակ-

ցական և կրոնական պատկանելիության, որոնցով առաջ-նորդվում էին «իսկական» բոլշևիկները: Ժամանակակից կոմունիստական ու մարքսիստական կուսակցություն-ները իրենց քարոզներում անընդհատ հիշեցնում են երանելի ժամանակները, երբ իրենց կուսակցության առաջնորդությամբ շինվեցին քաղաքներ ու գյուղեր, կառուցվեցին հսկայական գործարաններ ու հիմնվեցին գիտության ու մշակույթի օջախներ, բայց չեն ուզում հասկանալ, որ դա անում էին ոչ թե լենիններն ու տրոց-կիները, ավիսնուրիջանյաններն ու գևորգաթարբեկյան-ները, որոնք ջարդ ու փշուր արեցին ամեն ինչ, այլ ԽՍՀՄ ժողովուրդների Մյասնիկյաններն ու Խանջյանները, Զա-րոբյաններն ու Քոչինյանները:

Եվ չեն հասկանում ևս մեկ բան, որ լինելով հեղափոխ-ականներ ու իրենց գաղափարախոսությամբ չընդունելով ազգերի ու ազգային պետությունների գոյությունը, այնու-ամենայնիվ իրենց համարում են ազգային, եթե, իհարկե, ազգային են ու ձգտում են Հայոց պետության կայացմանը, եթե, իհարկե, ձգտում են, իսկ այն կազմակերպություններն ու անհատները, որոնք իբր ազգային են ու իբր պետական-ության ջատագովներ են, բայց իրականում իրենց գործո-ղություններով ապազգայնացնում են հանրությանը ու կաթ-վածահարում պետության կայացման գործընթացը, իրակա-ում բոլշևիկ` նեոբոլշևիկ են: Եվ այն անհատներն ու կազմա-կերպությունները, որոնք իրենց համարելով բոլշևիկ, կամ նմանատիպ մի բան, այնուամենայնիվ իրենց հոգու խորքում կրելով ու պահպանելով ազգային արժեքները`

իրապես մասնակցում են Հայոց պետության շինարարության գոր- ծին` բոլշևիկ կամ նմանատիպ մի բան չեն, այլ բոլշևիկ են նրանք, որոնք հանդես գալով թե՛ իրենց, որպես անհատ և թե՛տարբեր սին գաղափարախոս-ություններով կուսակ- ցությունների, կրոնների ու աղանդների, հասարակական կազմակերպությունների ու հիմնադրամների անունից, այ- լասերում ու պառակտում են ժողովրդին, ընդգծված մոլուց- քով թալանում երկիրը ու արգելակում մեր պետության առաջընթացը և նույնիսկ գրավում հասարակական ու պետական բարձր դիրքեր ու չեն ընդունում բոլշևիզմը:

Հենց այս մարդկային տիպին են վերաբերում Նժդեհի

«ցեղի տականք», իսկ մեր կողմից «բոլշևիկ», «պրոտոբոլ-շևիկ» և «նեոբոլշևիկ» բնութագրումները: Եվ այս մարդկա-յին տիպը քանակապես բավականին շատ է, դա է ասում հենց այս անունը`«բոլշևիկ», որը եղել է երեկ, կա այսօր և Արարչի կամոք կուզենայինք չտեսնել վաղը:

Ստամբուլի Թաքսիմ հրապարակում կանգնեցված է 1928թ. իտալացի քանդակագործ Պիեդրո Կանոնիկի կերտած «Հանրապետություն» կոչվող հուշարձանը, ուր Մուստաֆա Քեմալի և նրա մարշալներ Մուստաֆա Իսմեդ Ինոնյուի, Ֆեսզի Չաքմաքի և այլ «թուրք ազգային հերոս-ների» կողքին են Լև Տրոցկին, Վլադիմիր Լենինը, Կլիմենտ Վորոշիլովը և Միխայիլ Ֆրունզեն: Սա ասում եմ այն բանի համար, որ նորօրյա նեոբոլշևիկներին կարող է փայլուն ապագա սպասվել: Կարող է մի օր էլ իրենց արձանը

հայտնվի Մուստաֆա Քեմալի կողքին` իրենց ծառայու-թյունների համար, ի նշան երախտիքի:

Հասկանանք, հասկանանք ևս մեկ բան: Այս մարդկա-յին տականքին չի դիմացել և ոչ մի կայսրություն: Չդիմա-ցավ հզոր Հայաստանը, ցարական Ռուսաստանը, իր ռազմական հզորության գագաթնակետին հասած գերտե-րություն ԽՍՀՄ-ը, ու կարող է չդիմանալ մեր երիտասարդ ու դեռևս թույլ պետությունը:

Մեկ դիտարկում ևս: Ցանկացած կառույց, լինի դա պետական թե կրոնական, քաղաքական թե ֆինանսական, եթե իր հիմքում չունի արդարության սկզբունքը, դատա-պարտված է: Իսկ երիցս դատապարտված են ու կկործան-վեն, եթե իրենց հիմքում չունենալով արդարության սկզ-բունք նաև խախտված են օրինականության ու ժառանգա-կանության սկզբունքները, անկախ նրանից`նախորդները արդար են եղել, թե`ոչ: Դա է ապացուցում մարդկության և մեր ազգի ճակատագրական անկյունադարձերին վերա-բերող պատմությունը, ինչը փորձեցինք այս կամ այն չափով ներկայացնել: Հասկանալով հանդերձ, որ ՀՀ-ում սեփակա-նաշնորհման գործընթացը պարտադրված էր դրսից, որ վերազգային (տրանսնացիոնալ) կորպորացիաների կամ

«Ֆինանսական ինտերնացիոնալի» արագ ներթափանցումը Հայաստան կարող էր էլ ավելի ճակատագրական լինել մեզ համար, որ մեզանում ազգային կապիտալի ու այն կրող-ների անհրաժեշտությունը մի գուցե և հրամայական էր, այնուամենայնիվ այն մեթոդներով, այն շտապողականութ-յամբ և ամենակարևորը` այն մոլուցքով, որ իրականացվեց

ու իրականացվում է «մասնավորեցումը», իրականում հա-մատարած թալանը, թույլ է տալիս մեզ, մեր արտահայ-տություններում ունենալու ընդունվածից կոշտ դիրքորո-շումներ:

Ինչևէ, այսօր կարո՞ղ ենք ասել, որ ներկայիս ձևավոր-ված «օլիգարխիկ համակարգը» իր «օլիգարխիկ կապիտա-լով» ազգային երանգ ունի ու ծառայում է ազգին: Դժվա-րանում եմ պատասխանել: Բայց և այդ համակարգի և այդ կապիտալի օրինականության խնդիրը կարող է լուծվել այն ժամանակ, երբ այդ համակարգը իր կապիտալով ամ-բողջովին կծառայի ազգին և չի տնօրինվի «ֆինանսական ինտերնացիոնալի» կողմից: Հասկանանք ևս մեկ բան: Հայաստանի Հանրապետությունը նույնիսկ այսօրվա կարգավիճակով, այնուամենայնիվ, այն երաշխավորն է, առանց որի (Աստված մի արասցէ) կփչվեն այն կարծեցյալ հարստությունները, որը կուտակել են նորօրյա «օլիգարխ-ներից» ոմանք, նույնիսկ աշխարհի տարբեր բանկերում:

Նաև սրանց է հասցեգրված Մեծ Նժդեհի զայրույթով լի խոսքերը, որով պիտի առաջնորդվի Հայությունը, խոսքե-րով` մարգարեական ու գործերով` ցեղակերտող:

- Քո անողոք դատաստանին յանձնելով սեւ արարք-ներն այդ տականքների, որոնք տմարդօրեն թոյն ու քա-ցախ կ’աւելացնեն մեր` քաղաքականապես դժբախտ ժո-ղովրդին խմելու վիճակւած դառնադառն բաժակին, զայ-րույթի եւ զզւանքի իմ խօսքը կ’ուղղեմ ոչ’ թե բռնութեան, այլ իր հայակերպ գործիքներին:

ԱՂԱՆԴԱՎՈՐՈՒԹՅԱՆ ԽՆԴԻՐԸ
Ժամանակակից Հայոց լեզվի բացատրական բառարա-նում կարդում ենք.

Աղանդ

Կրոնական ուսմունք, որը շեղվում է իշխող եկեղեցու դա- վանանքից, հերետիկոսություն:

Մի եկեղեցու ուսմունքը և եկեղեցին հակառակորդ տեսակետից:

Նոր ուղղություն, սկզբունք գիտության մեջ, որ չի ընդունվում ընդհանուրի կողմից:

Առաջին հայացքից հարց է ծագում. ի՞նչ կա որ, թող այդ կառույցներն էլ, մարդիկ էլ այլ կերպ մտածեն, ի՞նչ կա այստեղ վտանգավոր, որ այսքան անհանգստություն է պատճառում մեզ: Ավելին, այլախոհությունը նաև օգտակար է, որպեսզի այդ ուսմունքներն ու գիտության ճյուղերը չդառնան քարացած վարդապետություններ, այլ զարգանա-լով, կատարելության հասցնեն այն հոգևոր ու գիտական ոլորտները, ուր դրանք դրսևորվում են: Ի՞նչ կլիներ, եթե չլինեին իրենց ժամանակներում Գալիլեո Գալիլեյը, Ջորդա-նո Բրունոն և նմանները, որոնք, իշխող կաթոլիկ եկեղեցու կողմից հալածվելով, նաև խարույկի վրա այրվելով, մնում էին իրենց գաղափարներին հավատարիմ, պնդելով, որ երկիրը, այնուամենայնիվ, կլոր է բավական չէ, ավելին՝ նաև պտտվում է: Ի՞նչ կլիներ, եթե չլինեին Ժոզեֆ Լագրանժը, Էվարիստ Գալուան և նմանները, որոնց գաղափարները չընդունվելով ժամանակի գիտության հեղինակությունների կողմից, հիմք դրեցին դիսկրետ մաթեմատիկայում թվերի

տեսության ընդհանուր խնդիրների հետ կապված դաշտե-րի, օղակների և խմբերի տեսություններին, որոնք հիմք եղան մաթեմատիկական տրամաբանության`որպես ինք-նուրույն ճյուղի առաջացմանը, որն իր հերթին հիմք դրեց դիսկրետ մաթեմատիկայում ալգորիթմների տեսության ձևավորմանը, վերջինս մաթեմատիկական կիբեռնետիկայի առաջացմանը, որպես ինքնուրույն ճյուղ:

Ի՞նչ կլիներ, եթե չլինեին Կոմիտասը, Վարուժանն ու Սի-ամանթոն, Րաֆֆին ու Սևակը, Արշիլ Գորկին ու Մինա-սը, Հայկ Ասատրյանն ու Գարեգին Նժդեհը, որոնք իրենց ժամանակներում չէին ընդունվում, այլ հալածվում, մեկու-սացվում ու իրենց մահկանացուն էին կնքում իշխող կա-ռույցների աջակցությամբ մշակված տարբեր ձևերով ու եղանակներով: Ի՞նչ ենք ուզում այս խեղճուկրակ աղանդ-ներից: Ի՞նչ վնաս ենք նրանցից սպասում: Մի՞թե սրանք էլ իրենց «առաջադիմական» հայացքների համար պիտի հա-լածվեն ու ոչնչացվեն: Երբ ծանոթանում ես սրանց գաղա-փարաբանությանը (եհովականներ, հոգեգալստականներ, յոթերորդ օրվա ադվենտիստներ, հիսունականներ, Հիսուսի վերջին օրերի սրբեր, ավետարանչականներ, «կյանքի խոսքի» հետևորդներ…, (կներեք, որ չտվեցի մնացածների անունները, քանի որ թուղթն ափսոս է) ակամայից ինքդ քեզ հարց ես տալիս: Ի՞նչ տարբերություն սրանց գաղա-փարաբանության և օրինակ Կաթոլիկ եկեղեցու գաղափա-րաբանության միջև, վերջինիս ու Բողոքական եկեղեցու գաղափարաբանության, վերջինիս ու Ուղղափառ եկեղեցու գաղափարաբանության, Ուղղափառ եկեղեցու և Հայաս-

տանյայց եկեղեցու գաղափարաբանության միջև: Բոլորի ձեռքում որպես սուրբ գիրք «Բիբլիան» է`իր քրիստոնեական գաղափարախոսությամբ, իսկ աղանդավորների մոտ դրա-նից բացի իրենց առաջնորդների գրած գրքերն են, որոնք ըստ իրենց ավելի ճիշտ են մեկնում Բիբլիան:

Ի՞նչն էր պատճառը, որ հունական ուղղափառ եկեղե-ցու, հռոմեական կաթոլիկ եկեղեցու կողմից դարերով դըր-վում էր Հայաստանյայց առաքելական եկեղեցու բռնի կեր-պով դավանափոխության հարցը`նրան համարելով որ-պես աղանդ և այսօր էլ համարում են, չնայած փոխված է վերաբերմունքի ձևը: Այլապես, ինչպե՞ս հասկանալ էկու-մենիստական շարժմանը Հայաստանյայց եկեղեցու մաս-նակցությունը: Իմիջիայլոց, Կաթոլիկ եկեղեցին բողոքա-կան, ուղղափառ և մյուս եկեղեցիներին նույնպեսհամա-րում է, աղանդ: Մի՞թե սրանց համար սուրբ գիրքը միև-նույն «Բիբլիան» չէ, իսկ դավանանքը` քրիստոնեությունը: Ստացվում է, որ ոչ`դատելով վերը նշվածից: Չեմ ուզում խոսել կանոնական ու ոչ կանոնական ավետարանների մասին, որոնք, խոսելով ու քարոզելով նույն գաղափար-ախոսությունը, պատմելով նույն իրադարձությունները` իրարից այնքան են հեռու ու իրարամերժ, որքան նույնիսկ տարբեր կրոնները`դատելով դրանց հանդեպ իրենց ոչ աղանդ համարող եկեղեցական կառույցների բռնած դիր-քից ու տածած վերաբերմունքից: Ա՜ա…գաղտնիքը կարծես բացված է: Խնդիրը Հիսուսի միաբնակության կամ երկ-բնակության մեջ չէ՛ և ոչ էլ խաչակնքվելու ժամանակ մա-տների թվի, կամ աջ ձեռքը ձախից աջ կամ աջից ձախ

տեղափոխելու մեջ: Անսահմանափակ իշխանությու՛ն , ինչից կախված փո՛ղ, մեծ հնարավորություննե՛ր և դրանք ավելի մեծացնելու համար միլիոնավոր մարդկանց լուռ շահագործում, ինչին ձգտում են բոլոր համաշխարհային կրոնական կառույցներն ու… աղանդները:

Ակամայից հիշեցի իմ հին ծանոթներից մեկի պատ-մությունը, ում «բախտ է վիճակվել» Հնդկաստանում ակա-նատեսը լիլինելու նոր կրոնի ստեղծման: Անկախ այն բա-նից, որ Հնդկաստանում կրոնների պակաս չի զգացվում, միևնույն է մեզ էլ «բախտ կվիճակվի» այնտեղ հանդիպե-լու, նաև մասնակիցը լինելու նոր կրոնի ստեղծման, եթե որոշ ժամանակ ապրենք Հնդկաստանում: Ուրեմն, ինչ-պիսի՞ն է դրա տեխնոլոգիան: Ընտրվում է տարօրինակ արտաքինով մի ճարպիկ մարդ, ով անպայման երազ է տեսնում, ուր ինչ-որ մի աստված նրան խնդրում է, որ իրեն ազատի ինչ-որ մի տեղից: Այդ երազը նրա մեջ սկսում է հաճախակիանալ, նաև անհանգստացնել: Սկսվում են ուշագնացություններ ու տարբեր տեսակի նոպաներ, որոնք ուղեկցվում են անորոշ բացականչու-թյուններով ու շարժումներով: Եվ այդ ամենը կատարվում է հնարավորինս մարդաշատ վայրերում, ինչի պակասը Հնդկաստանում ևս չկա: Այդ տեսարաններին անպայման ներկա պիտի լինեն հեղինակություններ ու նյութապես ապահովված մարդիկ, որոնք, իհարկե, նախապես արդեն

«հավատում են» այդ ամենի «իսկությանը»:

Եվ մի օր, այդ մարդու երազի աստվածն, արդեն վերջնագրային ձևով պահանջում է, որ հենց այդ օրն, այդ

մարդը պիտի վեր կենա ու ուխտի գնա այդ վայրը և փրկի իրեն: Այս տեղից սկսվում է մի երթ այդ մարդու գլխավո-րությամբ ու նրան ուղեկցող հնարավորինս բազմամարդ

«հավատացյալների» ուղեկցությամբ, դեպի այն վայրը, որը մատնացույց է արել այդ մարդու երազի աստվածը: Այդ հնարավորինս երկար ընտրված երթուղում, որը անցնում է մարդաշատ վայրերով այս մարդը, ա՜յ քեզ հրաշք, մետաղ որոնող սարքի պես պարբերաբար հողի տակից գտնում է տարբեր առարկաներ, որոնց մասին ասվել է երազում, որոնք նախանշաններ են այն մասին, որ նա մոտենում է բաղձալի վայրին: Եվ որքան մոտենում է այդ վայրին, ուշագնացություններն ու նոպաները, բացա-կանչություններն ու անկապ շարժումները սաստկանում են: Եվ երբ հասնում են պայմանավորված վայրը, այս ամբոխի քանակը հասնում է անհավատալի չափերի, որոնց ներկայությամբ այս մարդը վերջնականապես ուժասպառ եղած, երկար ժամանակ ուշագնաց է լինում: Մեծ ջանքերի գնով նրան ուշքի բերելուց հետո, այս մարդը ոսկերչական ճշտությամբ քանդում է հողը և, ա՜յ քեզ մեծագույն հրաշք, հանում և ազատում է աստծուն, որը կարող է լինել ինչ-որ արձանիկի կամ անհասկանալի մի առարկայի տեսքով: Հենց այս տեղ այս ապագա գուրուն ավելի երկար ժամանակով է անհանգստացնում իրեն ուշքի բերող բազմամարդ ամբոխին:

Եվ ուշքի գալուց հետո հենց նույն տեղում գցվում է նոր կրոնի «տաճարի» հիմքերը, որը հետագայում վերածվում է այդ կրոնի «մայր տաճարի», ուր սրբորեն պահվում են

այն առարկաները, որոնք գտել էր հետագայում գլխավոր գուրու դարձած այս երազատեսը, նաև այն «հոգևոր սուրբ գրքերը», որոնք պիտի գրվեն, կամ արդեն գրվել են մեր այս երազատեսի, ապա նրա աշակերտների ու վկաների կողմից: Ծանոթ տեսարան է, այնպես չէ՞: Անձամբ մի քանի այդպիսի «հայ» երազատեսների ինքս եմ ծանոթ: Միայն թե սրանց համար գրված սցենարը հարմարեցված է մեր հոգեկերտվածքին: Սնկի պես աճող այդ շենքերի շուրջ, որոշ ժամանակ անց կտեսնես սկզբից բարեգոր-ծության անվան տակ կառուցված առողջապահական, սննդի և ժամանցի համար նախատեսված տարբեր շի-նություններ, հյուրանոցներ, նույնիսկ սուպերմարկետներ, իսկ հետագայում շահույթ հետապնդող ու նոր աշխատա-տեղեր ապահովող հիմնարկներ: Ինչևէ, սրանք գոնե ինչ-որ չափով տնտեսական խնդիր են լուծում:

Ի՞նչ խնդիր են լուծում տնետուն ընկած, զույգ-զույգ թափառող երիտասարդ տղաներն ու աղջիկները, որոնք ներկայանալով որպես այս կամ այն «ճիշտ կրոնի» քա-րոզիչներ, «ճիշտ հավատ» են քարոզում մի երկրում ու այն ժողովրդին, ով հանուն իր «դավանանքի» զոհաբերել է ամեն ինչ ու ամեն բան, նույնիսկ իրեն ու իր հայրենիքը:

Նախ սրանց և ոչ միայն սրանց, որոնց շատ են «հու-զում» «աշխարհիս բաները», որոնք «ճիշտ են հասկանում» Աստծո խոսքը, քանի որ, այն միանգամայն ստույգ գրված է իրենց առաջնորդների կողմից տարբեր ժամանակնե-րում գրված, բայց «սուրբ հոգու» կողմից թելադրված գրքե-րում, կուզենայի մտերմիկ մի քանի խորհուրդ տալ, հաս-

կանալով հանդերձ, որ խորհուրդ տալը անշնորհակալ գործ է: Ձեր «առաքելությունն» իրականացնելու ժամանակ հրաժարվեք տրվող տափակ հարցերից (եթե իհարկե չունեք այլ նպատակներ), հատկապես «հավատու՞մ եք Աստծուն», կամ նման բաներ, և մի ակընկալեք լուրջ պատասխան, քանի որ, սպասվելիք «այո» կամ «ոչ» պա-տասխանները ավելի քան տափակ են տրված հարցա-դրումից: Հավատը, կամ Հավատքը`զգայական կատեգո-րիա է: Մարդն իր զգայարանների ու սրտի միջոցով (տե-սողություն, լսողություն, համ, հոտ, շոշափող և վեցեր-րորդ զգայարան`սիրտ, որին կարելի է անվանել նաև խիղճ կամ հոգի) զգում և հարաբերվում է իրեն շրջապա-տող բնությանը`տիեզերքի տեսանելի և անտեսանելի երևույթների, ուժերի ու զորությունների հետ, ուղեղի միջոցով ու գիտակցության շնորհիվ գնահատում այն: Իսկ երբ չի գործում այդ զգայարաններից գեթ մեկը, մարդն անկարող է գնահատել համապատասխան զգայարանի կողմից ուղեղին տրվող զգացողությունները, ինչքան էլ գլխին զոռ տա, մանավանդ եթե այդ արատը մարդն ունի ի ծնե: Օրինակ` ի ծնե կույրը չի կարող ընկալել` թե ի՞նչ բան է գույնը, էլ չեմ ասում գույները, ինչքան էլ նրան բացատ- րես: Ի ծնե խուլը չի կարող ընկալել`թե ին՞չ բան է ձայնը, էլ չեմ ասում օրինակ շոպենյան երաժշտությունը, ինչքան էլ այն նրան նկարագրես: Ինչպես տարբեր մարդիկ ի ծնե, այնպես էլ տարբեր Բնական Ազգեր ի սկզբանե, ունեն իրենց հատուկ, զգացողությունների հավաքական համակարգ և դրանից բխող, բնական

անիմանալի և անգնահատելի զորություների հետ կապված խորհուրդների հավաքական համակարգ: Բնական անիմանալի և անգնահատելի զորություների հետ, մարդիկ, ազգերը հարաբերվում են իրենց հատուկ բնական որակների զգացողությամբ ու դրանցից ելնելով: Մարդուն, մարդկային խմբերին, ազգերին ու մարդկությանը կարելի է հասու դարձնել գիտության տարբեր ոլորտներին, մշակութային տարբեր դրսևո-րումներին, կրոնական և այլ գաղափարախոսութ-յուններին, բայց անհնարին է բնական զորությունների նկատմամբ ընկալումներին, որովհետև ինչպես յուրա-քանչյուր անհատ, այնպես էլ յուրաքանչյուր ազգ իր յու-րովի ընկալումները, զգացողություններն ու հարաբերութ-յուններն ունի բնական զորությունների հետ հարաբեր-վելիս: Եվ Ձեր տված հարցերը այնքանով են տափակ, որքանով որ Ձեր պատկերացումները բնական զորութ-յունների վերաբերյալ, քանի որ այդ պատկերացումները Ձեր գլուխն են մտցրել տարբեր ժամանակներում ստեղծ-ված կրոնների, դրանց աղանդների ու դրանց սպասավոր` վերևում ներկայացված աճպարար երազատեսների կող-մից ստեղծված կառույցներին ծառայող նմանատիպ աճ-պարարները: Եվ Ձեզանում բացակայում է, կամ չի գոր-ծում հենց վեցերրորդ զգայարանը, քանի որ, եթե լիներ, կամ գործեր այն, դուք «գիտակցաբար» չէիք թքի այն ազգի հենց հոգու մեջ, որի զավակը հնարավոր է որ կաք, և չէիք մերժի այդ ազգի հոգուց բխող արժեքային համակարգից, նրան հատուկ զգացողությունների համակարգից բխող,

բնական զորությունների հետ կապված խորհուրդների հավաքական համակարգը, կամ որ նույնն է`Բնական Զորությունների Աստվածային Խորհհուրդների Համա-կարգը:

Ես սրանց մի քանի հարց եմ ուզում ուղղել, պատաս-խան չակընկալելով: Դուք պատրա՞ստ եք հանուն ձեր գաղափարի, կամ ինչպես դուք եք ասում «ճիշտ հավատի» ինքնազոհաբերության գնալ, ինչպես դա արել է Հայ ժողո-վուրդը դարերի ընթացքում: Դուք կշարունակե՞ք ձեր գոր-ծունեությունը, եթե մի օր դադարեցվեն ձեզ հասցեագրված ֆինանսավորումն ու օգնությունները, որոնք իրականաց-վում են դրսից, մոտավորապես վերևում նկարագրված սցենարով ստեղծված կրոնական կազմակերպություն-ների կողմից, որոնց առաջացման պարագայում հաշվի են առնվել այն ժողովուրդների հոգեկերտվածքը, որոնց մի-ջավայրում նրանք առաջացել են: Եթե այո, ապա ինչու՞ ձեր քարոզչությունը չեք իրականացնում, օրինակ, հարև-ան Ադրբեջանում ու Թուրքիայում, ի՞նչ է նրանք ձեր աստ-ծո «ճիշտ խոսքի» կարիքը չունե՞ն:

Ախ դուք ազգասե՞ր եք: Դուք ձեր ծառայությունները տրամադրում եք միայն մեր Ազգի՞ն: Եթե այո, ապա ինչո՞վ են ձեզ խորթ մեր Ազգի Արժեհամակարգից բխող Որա-կական Դրսևորումները, ինչի մասին դեռ կխոսենք: Իսկ եթե խորթ են, ապա ձեզ հարց տվե՞լ եք, թե ի՞նչ կապ ունեք Հայ Ազգի հետ, որին ուզում եք «դարձի բերել»: Եթե ուշա-դրություն դարձրեցիք, ձեզ չտրվեցին «կրոնական» և «գաղա-փարական» հարցեր, որովհետև այն կվերածվի Գուլիվերի

ճանապարհորդության ժամանակ, երկու թզուկների թագա-վորությունների միջև գոյություն ունեցող հավերժական վեճի, որն է`ձուն ո՞ր կողմից է ճիշտ ջարդել: Բայց նաև կուզենայի ձեզ հուշել, որ հոգևոր անհատականություն դառնալու համար, նախ և առաջ անհրաժեշտ է խորապես ծառայել այն ազգին, որի զավակն ես դու, կրոնական գործունեություն ծավալելուն զուգահեռ պիտի ապրել այն հոգսերով ու խնդիրներով, որոնց լուծումներին կարոտ է քո ժողովուրդը, ինչը արել են Հայաստանյայց եկեղեցու շատ երևելիներ ու երախտավորներ: Եթե դա էլ ձեզ ձեռք չի տալիս, ապա խորհուրդ կտայի հրաժարվել ձեր աշխարհիկ նյութական կյանքից և ապրել ճգնավորի կյանքով, ինչն արեց, օրինակ, Բուդդան, ով հրաժարվեց իր թագավորութ-յունից ու հարստությունից` իրեն նվիրելով հոգևոր կյանքին, ապրելով ճգնավորի համեստ կենցաղով: Իսկ եթե դա՞ էլ չեք կարող, ապա եթե չե՞ք հասկանում, հասկացե՛ք, որ դուք ծառայում եք համաշխարհային քաղաքականությունը կեր-տող ճարտարապետների կողմից նախագծված ու կյանքի կոչված, այսպես կոչված, կրոնական կազմակերպություն-ներին, որոնք ներքին թշնամու`Ցեղի տականքի միջոցով, ինչպես Նժդեհն է ասում. «տմարդօրեն թոյն ու քացախ կ’աւելացնեն մեր` քաղաքականապես դժբախտ ժողովրդին խմելու վիճակւած դառնադառն բաժակին»:

Այս, որպես մեզանում արդեն հիվանդագին ուռուցքի վերածված խնդրին ի՞նչ վերաբերմունք ունեն մեր իշխան-ություններն ու եկեղեցին: Իշխանությունների տեսակետը պարզ է: Բերել բոլորին օրինական դաշտ` այն է գրանցել

բոլորին, հարազատ մնալով խղճի և կրոնի ազատության հետ կապված եվրոպական կոնվենցիաներին ու չափա-նիշներին, պահանջել համապատասխան հաշվետվութ-յուններ, և վերջ: Մարդիկ էլ գրանցվում են, ներկայացնում են զերոյական հաշվետվություններ, ու ներխուժելով մար-դկանց տները, ազատ հունձք անում: Հայաստանյայց եկե-ղեցու տեսակետը ավելի քան պարզ է: Հեռուստատեսութ-յամբ կամ եկեղեցիներում տարվող քարոզներում հաս-կացնում են ժողովրդին, որ աղանդավորները ճիշտ չեն ընկալում «Բիբլիան», ըստ որի ճիշտ չեն ներկայացնում

«աստծու խոսքը»: Մարդիկ էլ, մտնելով մարդկանց տները,

«բացատրում են», որ ի՞նչ եք ասում, մենք ճիշտ ենք հաս-կանում «աստծու խոսքը», ի տարբերություն ձեզ, որպես ապացույց «Բիբլիայից» բացի բերելով իրենց «առաջնոր-դարաններում» հրատարակված գույնզգույն գրքերը` իրենց «առաջնորդների» «հիմնավոր ապացույցներով ու մեկնություններով»:

Այս «համազգային պայքարի» հետևանքով օրեցօր ստվարանում են սրանց շարքերը, ինչին կնախանձեն Հայաստանում գործող բոլոր կուսակցություններն անխտիր: Ինչ վերաբերում է կուսակցություններին, ապա համաձայն

«Կուսակցությունների մասին» ՀՀ օրենքի, բոլոր կուսակ-ցությունների կենտրոնները, ղեկավար մարմինները պիտի գտնվեն ու ընտրվեն ՀՀ-ում, ինչը չգիտես ինչու չի վերա-բերում կրոնական կազմակերպություններին: Կուսակցու-թյունների վերագրանցման համար պահանջվեց կուսակ-ցական անդամների քանակը`նրանց դիմումների ու անձ-

նագրային տվյալների առկայությամբ, տեղեկություններ սկզբնական կազմակերպությունների տեղի ու քանակի վերաբերյալ, ինչը չգիտես ինչու չի պահանջվում գրանցվող, կամ գրանցված կրոնական կազմակերպություններից: Հակապետական ու հակազգային գործունեության, կամ քարոզչության համար կարող է փակվել ու օրենքից դուրս հայտարարվել ցանկացած կուսակցություն, ինչը չգիտես ինչու չի վերաբերում կրոնական կազմակերպություններին: Ի՞նչ է, մենք ավելի «ժողովրդավա՞ր» ենք, քան մի շարք եվրոպական երկրներ, ուր արգելված են ու օրենքից դուրս են հայտարարված մի շարք կրոնական ուղղություններ ու աղանդներ, այդ թվում` «Եհովայի վկաները» ու էլի մի քանի-սը:

Հիշենք 90-ականներին Ռուսաստանում գործող «Աում սենրիկյո» կամ մոտավորապես այդպես հորջորջվող կրո-նական աղանդը, որը իր «ճիշտ ուսմունքը» քարոզելուց բա-ցի, զբաղվում էր մասսայական թունավորումներով ու հե-տախուզական տվյալներ ու հետախույզներ հավաքագրելով ու համապատասխան կառույցներին ներկայացնելով: Իսկ ի՞նչ է ձեզ թվում օտար արժեհամակարգերից բխող (եթե դրանց արժեհամակարգ կարելի է համարել) քարոզչ-ությունը հոգևոր թունավորում չի՞ ենթադրում, ինչն արվում է խղճի ազատության ու մարդու իրավունքների քողի տակ: Հայ ընտանիքներին վերաբերող մանրամասն տեղեկութ-յունների հավաքումը, ինչն արվում է աներեսի պես այդ ընտանիքները սողոսկելով ու իրենց «ճիշտ ուսմունքը» քարոզելով, ապա «լուսավոր ու ապահով» կյանք խոստա-

նալով, արվում է այդ ընտանիքների բարօրությա՞ն համար, թե՞ իրենց տերերի պահանջներին` համապատասխան հաշվետվություն ներկայացնելու համար, ինչն արդեն միայն Աստված գիտի, թե դրանց ինչին է պետք: Չնայած ի՞նչ եմ ասում, կռահելը դժվար չէ: «Բաժանի՛ր, որ տիրե՛ս» ոսկե կանոնը: Ահա՛ համաշխարհային քաղաքականությունը կերտող ճարտարապետների նպատակը:

Այժմ խնդրին նայենք այլ կերպ: Վերևում թվարկված պատճառներից բացի որո՞նք են մյուս պատճառները, որանք մեզանից են կախված: Փորձենք թվարկել մի քանիսը, որոնք, ըստ իս, էական են:

Սոցիալական ծանր վիճակը:

Վերը նշված կառույցների կողմից մեր Ազգին ու պետությանն ուղղված մարտահրավերների նկատմամբ մեր Ազգային ու պետական կառույցների տակավին ան-փորձությունը:

Այս երևույթների հանդեպ, հասարակության անտարբե-րությունը:

Ազգային հավաքական մտածողության պակասը:

Եթե ինչ-որ բան բաց թողեցի, կարող եք ավելացնել ինքներդ:

Առաջին հարցադրումը ծանրակշիռ չէ, որովհետև գոնե մեր վերջին մեկ-երկու հազարամյա պատմությունից մեզ հայտնի է, որ գոյություն ունեցող անհամեմատ սոցիալա-կան ու քաղաքական ծանր վիճակից անկախ, մեզանում աղանդավորական երևույթներ գրեթե չեն եղել, թեպետ եղել են «աղանդավորական» կոչվող Պավլիկյան և Թոնդրակյան

շարժումները, որոնք հիմնականում ուղղված են եղել իշխող կրոնագաղափարական օրենքների ու կարգերի դեմ, իսկ մինչև 18-րդ դարի վերջերը պահպանվող Արևորդիների համայնքները աղանդավորական կառույցներ չէին, քանի որ նրանք հետևորդը չէին Հայաստանյայց առաքելական եկեղեցու և ընդհանրապես որևէ կրոնական կազմակեր-պության, այլ կրողներն էին նախաքրիստոնեական Արորդ-յաց Ազգային Հավատքի: Իսկ արդեն Ազգային ու պետական կառույցների անփորձությունն ու հասարակության ան-տարբերությունը ուղղակիորեն բխում են մեզանում Ազգա-յին հավաքական մտածողության պակասից, եթե չասեմ բացակայությունից: Չնայած դրանից է կախված նաև մեզա-նում ստեղծված սոցիալական ծանր իրավիճակը և ընդհան-րապես ցանկացած բացասական ու ապազգային երևույթ, այդ թվում նաև` աղանդավորության երևույթը:

Ուստի, ցանկացած ապազգային դրսևորման ու երևույթի, այդ թվում` աղանդավորական երևույթների դեմ պայքարելու համար պետք չէ նրանց բացատրել ու քարոզել, թե ձուն ո՞ր կողմից է ճիշտ ջարդել, այլ անհրա-ժեշտ է կերտել ներցեղային բարոյականով առաջնորդվող սերունդ, որը հիմքն ու ողնաշարը պիտի դառնա Հայոց Ազգային Հավաքականության ու կրողը Ազգային Հավա-քական Մտածողության: Առաջ անցնելով փորձենք հաս-կանալ, այնուամենայնիվ, ինչպիսի նկարագրի ու հոգեվի-ճակի անձինք են ընկնում աղանդավորության ճչրաննե-րը:

Առաջին խումբ
Ներքին անբավարարվածությամբ ու այս կամ այն խմբին միանալու ցանկությամբ առաջնորդվող մարդիկ, որոնք որևէ տեղ դրսևորվելու առաջին իսկ հնարավորության դեպքում ի ցույց են դնում իրենց «գաղափարական նվիրվածությունը», ակնկալիք ունենալով ղեկավար դիրք զբաղեցնելու որևէ կառույցի թեկուզ փոքր օղակում, աչքի տակ ունենալով այդ կառույցի միջոցով, նրա խողովակներով էլ ավելի բարձ-րանալու և էլ ավելի հեղինակություն վայելելու, մանավանդ որ, այդ աղանդավորական քարոզիչները հենց սկզբից, շատ քաղաքավարի ու մտերմիկ զրույցներում ակնարկում են նման «լուսավոր ապագային» հասնելու «իրական հնարա-վորությունը»: Բայց նրանք չեն հասկանում, որ այդ խողո-վակներով կարող են բարձրանալ միայն հատուկ «լուսավոր-յալ» մարդիկ, իսկ իրենք մնալու են միայն այդ կառույցը սպասարկողի դերում: Սրանք նման են այն աձանց, որոնք ձգտում են միանալ մի որևէ կուսակցության, գրավել որո-շակի կուսակցական դիրք` նպատակ ունենալով կուսակ-ցական խողովակներով էլ ավելի մեծ դիրքերի հասնելու: Բայց չեն հասկանում, որ այդ խողովակներով բարձրանում են միայն հատուկ «դպրոց» ու «մշակում» անցած հատուկ մարդիկ: Եվ չեն հասկանում նաև մի բան, որ նրանք, անկախ իրենց դիրքից, դառնալու են այդ կառույցների անձնական սեփականությունը:

Երկրորդ Խումբ
Շրջապատից մեկուսացած, օտարացած ու սոցիալական անարդարության զգացումով գոյատևող մարդիկ, որոնք

սեփական դժվարությունների համար մեղադրում են շրջա-պատին, սեփական ժողովրդին, ընդհուպ մինչև մարդկութ-յանը ու իրենց կյանքի փոփոխության որևէ հեռանկար չեն տեսնում: Այսպիսիները շատ հաջող որս են այն «գաղա-փարական» ու «հավատացյալ» քարոզիչների համար, որոնց հիշատակեցինք առաջին խմբում: Նրանք հայտնվում են

«քույրերով» և «եղբայրներով» համալրված խմբերում վայե-լում են նրանց «սերն ու հարգանքը» ու ստանում իրենց հուզող և մարդկությանը, Տիեզերքին ու Արարչին վերաբերող բոլոր հարցերի «սպառիչ պատասխանները», ու իրենցից անկախ դառնում այդ կառույցի սեփականությունը, պատ-րաստ լինելով այդ կառույցին նվիրաբերել ամեն ինչ, դե իհարկե, նյութական արժեքի տեսքով, լինի դա ընտանիքի վերջին լուման, թե ընտանիքի քայքայումից հետո բաժանված բնակարանն ու գույքը և այլն:

Երրորդ խումբ
Ընդգծված անձնական մեծ բարդույթով, խորը ողբեր-գություն ապրած ու վիրավորված ինքնասիրությամբ ան-ձինք, որոնք ինքնապաշտպանման խնդիրը լուծելու հա-մար առաջնորդվում են «լավագույն պաշտպանությունը հարձակումն է» սկզբունքով: Սրանք նույնպես հաջող որս են արդեն, թե՛առաջին, և թե՛ երկրորդ խմբերում նկարա-գրված ու մկրտությունն անցած հին ու նոր «գաղափար-ական» ու «հավատացյալ» քարոզիչների համար: Սրանք զգալով իրեն սատարող «քույրերի» և «եղբայրների» «հո-գևոր» աջակցությունը, պատրաստ են ցանկացած հանցա-գործության, ընդհուպ մինչև մարդասպանության: Սրանք,

այսպես ասած, գրոհայիններն են, որոնցից ունեն իրենց

«հարգող» կուսակցություններն ու օլիգարխները: Բայց որոնք հենց այն մանրադրամն են, որը առևտուր անելուց հետո հետ չեն վերցնում:

Ինչպիսի մեթոդներ են կիրառվում նորընծա աղանդա-վորներին զոմբիացնելու ժամանակ:

ա. Քարոզների ժամանակ անընդհատ տարվող միա-պաղաղ ու թմրեցնող երաժշտության, մարդու ինքնազգա-ցողության վրա ազդող հատուկ հոգեմետ նյութերի պա-րունակությամբ ըմպելիքների մատուցման միջոցով, նաև անհոտ հատուկ գազերի օգտագործմամբ, ստեղծում են մի իրավիճակ, ուր բոլոր աղանդավոր հավատացյալների մեջ առաջանում է «երջանկության զգացում», որին հետևում է ծափ ու ծիծաղ, Հիսուսին ուղղված սիրո խոստովանութ-յուններ, թռիչքներ տեղում, նաև ուշագնացություններ:

բ. Պարտադրաբար հատուկ սննդակարգ սահմանելով, երբ կտրականապես արգելվում են մսի, ձկան, ձվի, մեղրի, նույնիսկ կաթնամթերքի ու աղի, նաև օրգանիզմին ան-հրաժեշտ այլ սննդամթերքների օգտագործումը, որը հան-գեցնում է օրգանիզմի հյուծման ու ինքնապաշտպանա-կան բնազդի բթացման:

գ. Աղանդավորներին արգելվում է հոգեորսության պարտադիր աշխատանքից բացի շփվել սովորական մարդկանց հետ, լսել նրանց, ապրել սովորական կյանքով: Եվ դա անում են աղանդավորներին մշտապես պահելով սպասվելիք աշխարհի վերջի սարսափի մեջ, որի մասին, իհարկե, գիտեն միայն իրենց առաջնորդները, որոնց մի-

ջոցով, նաև միջնորդությամբ իրենց տեղը կունենան փրկ-վածների խիստ սահմանափակ ցուցակում:

դ. Աղանդավորներին պարտադրելով գիշերվա կոնկ-րետ ժամերին աղոթք անելու սովորություն`վերջիններիս մեջ առաջանում են հոգնածությունից կախված իբր

«հոգևոր հասունության» հասնելու պատրանք, ինչը բե-րում է շրջապատի, նույնիսկ հարազատների նակտմամբ անտարբերության, նաև արհամարհանքի:

ե. Օգտագործվում են նաև գիտակցության վրա ազդելու զանազան մեթոդներ, ինչպիսիք են ինքնա-ներշնչումը (աութոթրեյնինգը), քնեածությունը (հիպնոսը) և այլ տեխնոլոգիաներ:

Եվ այսպիսի ֆիզիկական ու հոգևոր մշակումից հետո աղանդավորը դառնում է այդ կառույցի սեփականությունը, դրանով իսկ դառնալով վտանգավոր իր շրջապատի, ազգի ու պետության համար և գործնականում անհնար է նրան սովորական կյանքին վերադարձնելը:

Ստորև կուզենայի ներկայացնել մի շարք աղանդ-ավորական կազմակերպությունների մասին հակիրճ տեղեկանքներ, ինչը վերնագրելու համար նպատակա-հարմար գտա օգտագործել Ամիրդովլաթ Ամասիացու

«Անգիտաց անպետ» արտահայտությունը, որը թեև վեր-նագիրն է ժողովրդական բժշկությանը վերաբերող իր գրքի և նշանակում է «տգետների համար անպիտան», տեղին է օգտագործել և այստեղ:

Անգիտաց անպետ
«Քրիստոսի եկեղեցի» կամ «Քրիստոսի բոստոնյան եկեղեցի», կամ « Քրիստոսի միջազգային եկեղեցի»:

Հիմնադրվել է 1979թ. ԱՄՆ-ի Բոստոն քաղաքում: Հիմնադիր`Կիպ Մակ Քին: Սուրբ գիրքը «Բիբլիան» է և «Նոր կտակարանի» յուրովի թարգմանությունը: Աղանդի յուրա-հատկությունը «սուրբ հոգով» մկրտվելն է ու այդ ժամանակ անհասկանալի կամ ըստ իրենց «օտար լեզվով» խոսելը: Տարբեր երկրներում ձևավորված խմբերում այդ աղանդի ներկայացուցիչ` ամերիկյան քաղաքացու ներկայությունը պարտադիր է: Իրար դիմում են «քույր» ու «եղբայրով»:

«Քրիստոնեական գիտություն» կամ «Նոր մտածո-ղություն» կամ «Կրոնական գիտություն» կամ «Քրիստոս-գիտնականի առաջին եկեղեցի»:

Հիմնադրվելէ 1979թ. ԱՄՆ-ի Բոստոն քաղաքում: Հիմ-նադիր`Մերի Բեկեր Էդդի: Սուրբ գիրքը «Բիբլիան» է և դրա կողքին իրենց, տարբեր ժամանակներում հրատա-րակված «Օկուլտիզմին» վերաբերող գրականությունը: Աղանդի յուրահատկությունն այն է, որ գտնում են, որ ավանդական քրիստոնեական գաղափարաբանությունը լրացուցիչ «գիտելիքների» կարիք ունի: Տարբեր երկրնե-րում հանդես են գալիս «դասախոսություններով» հատկա-պես ուսանողության շրջանակներում: Հայաստանի Հան-րապետության տարբեր համալսարաններում ելույթ էր ունենում ոմն դոկտոր Յուրգեն Շպիս` իր «գիտություն և հավատք» խորագրով դասախոսությունների շարքով, ին-չի նախաձեռնողներն են եղել, որպես ՀԿ գրանցված «Երի-

տասարդ քրիստոնյաներ միությունը» և «Առաջնորդների զարգացման կենտրոն հիմնադրամը»: Ակտիվ գործունե-ություն են ծավալում հատկապես իշխանական շրջանակ-ներում:

«Կյանքի խոսք» կամ «Հավատքի շարժում» կամ

«Բարգավաճման աստվածաբանություն» կամ «Բարգա-վաճման ավետարան» կամ «Հավատքի քարոզ»:

Հիմնադրվելէ 1983թ. Շվեդիայի Ուպսալա քաղաքում: Հիմնադիր` Ուլֆ Էքման: Բայց աղանդի հայր է համար-վում ամերիկացի Էսեկ Ուիլյամ Քենյոնին: Նրանք իրենց քրիստոնյա են համարում, բայց չեն ընդունում «սուրբ երրորդությունը»: Իրենց դրսևորումներով նման են «Քրիս-տոնեական գիտություն» և այդ կարգի աղանդներին: Չու-նեն խիստ աստիճանակարգված կառույց, բայց տարբեր երկրներում իրենց մասնաճյուղերի «հովիվներ» մատա-կարարելու համար ունեն «հովվական ծառայության դըպ-րոց»: Իրենց քարոզների ժամանակ անընդհատ բացական-չում են «Օ՜ Հիսուս, մենք քեզ սիրում ենք» և նման բաներ, ընկնելով իբր տրանսի մեջ, տեղում թռչկոտում են ու անորոշ շարժումներ անում, ինչը ավարտվում է ընդհա-նուր ուշաթափությամբ, դե իհարկե, հովվի անմիջական միջամտությունից հետո, ինչը նշանակում է, որ նրանց միջից դևերը այլևս քշված են:

«Միավորման եկեղեցի» կամ Մունի աղանդ, կամ

«Հանուն համաշխարհային քրիստոնեության միավորման հոգևոր շարժում»:

Հիմնադրվել է 1954թ.: Վարչական կենտրոնը գտնվում է Լոս Անջելեսում, իսկ ղեկավարությունը` ԱՄՆ Ֆլորիդա նահանգի Քլիուոտեր քաղաքում: Հիմնադիր` Մուն Սան Մյոն` ազգությամբ կորեացի: Հայաստանում նրանք գոր-ծում են «Ամբողջ աշխարհում խաղաղության և միասնութ-յան համար ընտանիքների դաշնություն» անվան տակ: Նրանք հանդես են գալիս նաև «Ամբողջ աշխարհում խա-ղաղության համար կանանց դաշնություն», «Ամբողջ աշ-խարհում խաղաղության համար քաղաքական գործիչ-ների խորհրդաժողով», «Միջազգային մշակութային հիմ-նադրամ», «Կրթության միջազգային հիմնադրամ», «Միջ-ազգային կրոնական հիմնադրամ» քողարկված անվա-նումների ներքո: Այս աղանդի գաղափարախոսության հիմքը Մունի և նրա ընտանիքի միջոցով մարդկության մաքրագործումն է: Այդ ընտանիքի անդամ լինելու հա-մար, որին ձգտում են աղանդավորները, պետք է խմեն Մունի և նրա ընտանիքի անդամների արյունից պատ-րաստված հեղուկ ու դառնան «օրհնվածներ», որպեսզի մասնակիցը լինեն մարդկության մաքրագործման «սուրբ գործին»:

«Հիսուս Քրիստոսի վերջին օրերի սրբերի եկեղեցի» կամ «դատաստանի օրվա սրբեր», «վերջին օրերի սրբեր» կամ մորմոններ:

Հիմնադրվելէ 1833թ: Կենտրոնը գտնվում է ԱՄՆ Յուտա նահանգի Սոլտ Լեյկ Սիթիում: Հիմնադիրը` Ջոզեֆ Սմիթն է, որը ըստ մորմոնների` Հիսուսից հետո երկրորդ մարդն է: Սուրբ գիրքը Բիբլիայից բացի և նրանից առաջ «Մորմոնի

գիրքն է», ինչի գոյության մասին Սմիթին երազում տեղեկացրել է Մորոնի անունով մի հրեշտակ և որը վերջինս գտել է Նյու Յորքի նահանգի Կումորե լեռան վրա մասսայական «պեղումներ» անելիս: Ի տարբերություն դասական քրիստոնեության, մորմոնները տարանջատում են Հորը Որդուց, և իրենք էլ ունեն Աստված դառնալու հնարավորություն և սպասում են «Աստծո հազարամյա թա-գավորությանը»: Նրանք ՝գործում են քրիստոնեության քողի տակ, սողոսկում են հիմնականում տնտեսապես ապա-հովված ընտանիքներ, նվիրաբերում են «Բիբլիա», բայց չեն մոռանում զգուշացնել, որ այն սխալ է թարգմանված ու, որպես ճիշտ թարգմանություն, հրամցնում են «Մորմոնի գիրքը»: Համայնքին անդամագրված ընտանիքներում իրա-կանացնում են հետևողական հսկողություն, և իրենց վար-քականոններից շեղված ընտանիքներին ու անձանց են-թարկում հատուկ հսկողության եղանակների: Նրանց մի-սիոներները վաղուց են թափանցել Հայաստանի զանազան արխիվներ և պատճենների ու միկրոֆիլմերի տեսքով իրենց կենտրոններ տեղափոխել տարբեր նշանակության ու բնույթի տեղեկատվություն, հիմնականում հայերի ծագում-նաբանությանը վերաբերող տեղեկություններ:

«Եհովայի վկաներ»-կամ «Սիոնի դիտարանի հրա-տարակչական ընկերություն», կամ «Դիտարանի ընկերու-թյուն» , կամ «Նոր աշխարհի ընկերություն»:

Հիմնադրվելէ 1884թ.: Կենտրոնը գտնվում է ԱՄՆ Բրուկ-լին քաղաքում: Հիմնադիր`Չարլզ Թեյզ Ռասել: Որպես

«սուրբ գիրք» ընդունում են «Բիբլիան», սեփական թարգմա-

նությամբ, բայց առաջնորդվում են «Սուրբ գրքի ուսումնա-սիրություններ» յոթհատորյակով և «Դիտարան» ամսագրով: Չեն ընդունում «սուրբ երրորդությունը», «Հիսուսի աստվա-ծությունը» և «հոգու անմահությունը», պարբերաբար «գու-

«շակում» ու հայտարարում են աշխարհի վերջի տարեթիվը, սխալվելուց հետո այն մոռանում` սահմանելով նոր տարե-թիվ ու ակտիվորեն պատրաստվում այդ օրվան, ապահովե-լով իրենց «փրկությունը»: Հիմնականում որպես խայծ օգ-տագործում են մարդկության հիմնախնդիրները, և իրենց ցանցը գցում անձնական հոգեկան ու սոցիալական խնդիր-ների մեջ խճճված, թույլ բնավորությամբ մարդկանց, հիմ-նականում կանանց`որոնք հետագայում արդեն հոգեբա-նական նաև այլ փորձարկված եղանակներով մշակում անց-նելուց հետո ունենում են ավելի մեծ խնդիրներ` կապված սեփական ընտանիքի, շրջապատի, աշխատավայրի և ընդ-հանրապես հասարակության հետ: Եվ որոշ ժամանակ անց, եթե իհարկե ցրվում է իրենց քարոզիչների կողմից նկարա-գրված «լուսավոր կյանքի» պատրանքը, հանկարծ նկատում են, որ կորցրել են շատ արժեքներ, բայց անկարող լինելով ազատագրվելու իրեն պարտադրված կապանքներից, հա-ճախ ինքնասպան են լինում, կամ էլ մի կերպ քարշ են տալիս իրենց մնացած ու անիմաստ կյանքը նույն շրջապա-տում: Ունեն խիստ աստիճանակարգված կառույց, որը ղեկավարվում է 15 մարդուց բաղկացած «մեկուսախումբը», որոնք 80 տարին բոլորած «հոգևոր» գործարարներ են: Գործելակերպը նման է Կոմկուսի գործելակերպին, այն է` անցկացնում են տեղական բջիջների ժողովներ, համագու-

մարներ, քարոզչությունը իրականացնում են որտեղ պա-տահի`ընդհուպ մինչև աներեսաբար մարդկանց տները մտնելով: Հավաքում են համապատասխան տեղեկատվութ-յուն և հաշվետվություն ներկայացնում իրենց անմիջական ղեկավարներին:

Անիմաստ համարելով ներկայացնել այլ աղանդների մասին տեղեկանքներ, քանի որ նրանք բոլորը ունեն գրե-թե նույն ծագումը ու նպատակները, ղեկավարվում են նույն կենտրոններից, իրականացնում են նույն քայքայիչ գործունեությունը` տարբերվելով միայն «համատիեզերա-կան» ու «համամարդկային» նշանակության իրենց անվա-նումներով:

Միաժամանակ, այստեղ արդեն իրոք եղբայրաբար խնդրում եմ սրանց ցանցը ընկած բոլոր Հայ կանանց ու աղջիկներին, տղամարդկանց ու տղաներին, որ շարունա-կելով ձեր մասնակցությունը այդ իբր հոգևոր դաշտում գործող, իրականում հետախուզական կառույցներին, դուք վտանգում եք ոչ միայն ձեր ու ձեր ընտանիքի ապագան, այլև հարվածի տակ եք դնում Հայ Ազգի ֆիզիկական անվտանգությունը, որի զավակն եք նաև դուք: Եթե ձեր մեջ բարոյական ուժ գտնեք ու հրաժարվեք ձեր ծառայությունը մատուցել այդ կառույցներին, ու ապրեք Հայ Ազգի դարդ ու ցավով, ոգևորվեք, նաև մասնակիցը դառնաք նրա ձեռք-բերումների, ցավեք ու աջակիցը դառնաք վերացնելու նրա սայթաքումները, միով բանիվ`զգաք ձեզ, որպես Հայ Ազգային օրգանիզմի օրգանական մաս, ինքներդ կզգաք թե ինչպես է բացվում ձեր մեջ գործող Հայի Հանճարը, ինչպես

է բացվում ձեր հոգու լույսը, որը խիղճն է, որը կապն է ձեր ու Աստծո միջև:

Հրաժարվե՛ք, քանի ուշ չէ:

Ստորև բերում եմ Հայաստանում այս պահին գործող աղանդների ու «բարեգործական» կազմակերպություննե-րի ոչ ամբողջական ցանկը, ինչի համար թող ներող լինեն մնացած գրանցված ու չգրանցված, բացահայտ ու ծպտը-ված գործունեություն ծավալող աղանդներն ու նմանա-տիպ կազմակերպությունները, որոնց չեմ հիշատակել, դը-րանց առատության ու անհասկանալի անունների պատ-ճառով, ակնկալելով այս խնդրով մտահոգված Հայորդի-ների խոհական վերաբերմունքն ու անհանգստությունը, լսելու ձեր զայրույթի ու ըմբոստության խոսքը, նաև զըզ-վանքի ու արհամարհանքի կարողությունը սրանց բոլորի հանդեպ անխտիր:

«Ավետարանական եկեղեցի»`6 կառույցներով ու տարբեր անուններով:

«Ավետարանական - մկրտական քրիստոնյաների եկեղեցի»` 11 կառույցներով ու տարբեր անուններով և

«Բեթել» եկեղեցիով:

«Ավետարանական հավատքի քրիստոնյաների եկե-ղեցի»` 14 կառույցներով ու տարբեր անուններով:

«ՀՀ Երևանի էրեբունու համայնքի հոգեգալստա-կանների կրոնական կազմակերպություն»:

«Նոր սերունդ եկեղեցի» կրոնական կազմակերպութ-յուն:

«Աստծո օծյալ» կրոնական կազմակերպություն:

«Աստծո եկեղեցի «օծյալ սերունդ» կրոնական կազ-մակերպություն:

«Կյանքի խոսք» եկեղեցի:

«Ավետարանական հավատքի քրիստոնյաների «Այր-վող մորենի» եկեղեցի:

«Աստծո ժողովուրդ» ամբողջ ավետարանական եկե-ղեցի»:

«Ավետարանական հավատքի «Ռեմա» եկեղեցի: 12.«Փրկության խոսք» քրիստոնեական ավետարանա-

կան եկեղեցի:

«Շաբաթապահ-գալստական (ադվենտիստական) եկեղեցի»:

«Հայաստանի բահայինների համայնք»:

«Հիսուս Քրիստոսի վերջին օրերի սրբերի եկեղեցի» կամ «մորմոններ»:

«Ավետարանի քրիստոնյաների եկեղեցի»:

«Եհովայի վկաների քրիստոնեական կրոնական կազմակերպություն»:

ԱՄՆ-ի «ԱԳԱՊԵ» կրոնաբարեգործական կազմա-կերպության ՀՀ մասնաճյուղ:

«Հայաստանի «տիեզերական առաքելություն» հոգե-վոր միություն»:

«Գեդեոն» բարեգործական կազմակերպություն:

Եթե սրանց էլ ավելացնենք կաթոլիկ, ուղղափառ, բողոքական նաև այլ ազգային համայնքներին պատկա-նող եկեղեցիները և նրանց հովանու տակ բարգավաճող կառույցները, չգրանցված ու ընդհատակում գործող կրո-

նական կազմակերպությունները, «հերբոլայֆ» և նմանա-տիպ կազմակերպությունները, որոնք աշխատանք առա-ջարկելով` իրականում կազմակերպված կառույցի ցանց են ստեղծում, պատկերը ավելի ամբողջական կլինի:

Եվ թող փոխեն իրենց կարծիքը այն միամիտ հայրե-նասերները, որոնք կարծումեն, որ եթե Հայ մարդուն օրո-րոցից սկսած ճշմարիտ քրիստոնեական բարոյականութ-յամբ դաստիարակեն, ապա դրանով իսկ կպայքարեն այս չարիքի դեմ:

Միայն առողջ, հզոր ու կենսունակ, ներցեղային բարո-յականով, Ազգային Մտածողությամբ առաջնորդվող, հայ-րենապաշտ սերունդների մեջ պիտի փնտրել մեր Ազգի ապագան, որոնց համար Ազգն ու Հայրենիքն են Աստվա-ծություն, իսկ Ազգասիրությունն ու Հայրենասիրությունը` Կրոն: Ահա թե ուր պիտի ուղղվեն բոլոր Հայ Ազգային ու պետական կառույցների ջանքերը, այդ թվում Հայաստա-նյայց առաքելական Եկեղեցու:

Ռուսական հեռուստատեսությամբ ելույթ էր ունենում Համայն Ռուսիո և Մոսկվայի պատրիարք, այդ ժամանակ դեռ Կալինինգրադի և Սմոլենսկի մետրոպոլիտ Կիրիլը: Նա պատասխանում էր հարցերին, որոնք կապված էին հոգևոր ու աշխարհիկ կյանքին առնչվող ամենատարբեր ոլորտներին: Լինելով բավականին կիրթ ու իրականում հոգևոր մարդ` նա իր խոսքը կառուցում էր հիմք ունենալով ոչ թե Բիբլիայի 2000 տարվա հրեական պատմությունները, ինչը անում են Հայաստանյայց եկեղեցու գրեթե բոլոր սպասավորները, այլ խոսում էր իր ժողովրդի առջև ծառա-

ցած ու իրենց պատասխանին սպասող բազմաթիվ խնդիր-ներից` բերելով օրինակները իրենց ժողովրդական իմաս-տություններից, ինչը չեն անում Հայաստանյայց եկեղեցու գրեթե բոլոր սպասավորները: Եվ նրա պատասխանը այն հարցին, թե որն է ամենակարճ ճանապարհը Աստծուն մերձենալու, հիացրեց ինձ իր պարզությամբ ու ավելի գեղեցկացրեց այդ ռուս հոգևորականի կերպարը: Նա պատասխանեց. «Աստծուն մերձենալու շատ ճանապարհ-ներ կան, բայց ամենից կարճն ու իսկականը` Ազգին խորապես ծառայելով, նրա միջով է անցնում»:

ՄԱՍ ԵՐԿՐՈՐԴ

ԱԶԳԱՅԻՆ ՄՏԱԾԵԼԱԿԵՐՊ

Ազգային Մտքի, Ազգային Մտածողության, Ազգային Գաղափարների, Ազգային Գաղափարախոսության, Ազգային Մտածելակերպի (սրանք մեկը մյուսից բխող հասկացություններ են) նաև Ազգայինի հետ կապված այլ հասկացությունների վերաբերյալ շատ են գրել, խոսել մեր
Մեծերը, Մտավորականները և դեռ շատ պիտի խոսեն,

բայց այն այդպես էլ իր արմատները չի ձգել մեզանում: Ասածիս ապացույցն են այսօրվա մեր եթերից ու լրատվա-միջոցներից հնչող ու տպագրվող շատ ելույթներ ու հոդ-վածներ, որոնք էլ ավելի են խճճում, էլ չասենք արժեզըր-կում ու նսեմացնում այն, ինչի մասին խոսում են: Որպես հերթական և ձեռքի հետ արվող աշխատանք, իրենց խել-քին փչածը հրապարակելով, գրելով, չեն մտածում, որ խոսքը, գիրը ուժ ունի, որն իր բացասական ազդեցութ-այունը կարող է թողնել ուղղակիորեն ունկնդիրների և անուղղակիորեն այլոց, էլ չասեմ հենց իրենց վրա: Մայրե-նի լեզվի անգրագետ ու անփույթ արտաբերումներով, ար-մատական բառերի անհիմն մեկնաբանություններով և օգ-տագործմամբ, Հայոց պատմության ճարպիկ խեղաթյուր-մամբ, Ազգային տոների, ծեսերի դիտավորյալ ու նպատա-կային իմաստազրկմամբ ու այլափոխմամբ, Ազգային ար-ժեհամակարգի և նրանից բխող դրսևորումների հանդեպ անթաքույց արհամարհանքով, Ազգային Մեծերի, նրանց անվան ու գործունեությանն առնչվող լպիրշ հումորով

ներկայացված մանրապատումներով և վերջապես Ազգ և Հայ բառերի տեղի-անտեղի օգտագործմամբ, մեկ-նաբանություններով ու նսեմացմամբ են ողողված մեր եթերն ու լրատվամիջոցները:

Այդ հաղորդումներից մեկում, ուր քննարկվում էր խառնամուսնության հետ կապված խնդիրներ, բանավի-ճում էին «ազգային մտածողությամբ» ու «ազատամիտ», լիբերալ մտածողությամբ, հիմնականում բարձրագույն կրթությամբ և ակտիվ կեցվածքով երիտասարդներ: Հաղոր-դումից պարզվեց, որ «ազատամիտ» երիտասարդության համար օրակարգի հարց է մեր Ազգի Արյունը թարմացնելը, ինչին հասնելու համար պետք է խառնվել օրինակ գերմա-նացիներին, անգլիացիներին, շվեդներին, ինչու չէ ռուսնե-րին և այլն, չտալով իրենց հարց, այն է պահպանվել է արդ-յոք գերմանացի, անգլիացի, շվեդ և ռուս համարվող ժողո-վուրդների մոտ իրենց իսկ արյունը, գենը, բայց ձեռնպահ մնացին թուրքերի և սևամորթների պարագայում: Դեմ չէին գեղեցիկ մուլատներին և մետիսներին: Իսկ «ազգային մտածողությամբ» երիտասարդների համար շատ կարևոր էր, որ իրենց ընտրյալը անպայման լինի ՀՀ քաղաքացի (ազգային պատկանելիությունը այդքան էլ կարևոր չէր), բայց երբեք ոչ կաթոլիկ, բողոքական կամ իսլամացված Հայ:

Թե՛ առաջինները և թե՛ երկրորդները չէին տարբերում քաղաքացիությունը Ազգային պատկանելիությունից, վեր-ջինս էլ`կրոնականից, միասին չտարբերելով նեղանձնա-կան հարաբերությունները ներազգային հարաբերություն-

ներից: Մեկ այլ հաղորդման մեջ եկեղեցու սպասավորից տեղեկանում ենք, որ Երևան բառը առաջացել է «երևալ» բառից, կապելով այն Նոյի առասպելի հետ, ասելով, որ երբ Նոյը Արարատից իջավ, նրան երևաց մի տարածք, որն էլ հենց ապագա Երևանն էր: Նրա համար միանգամայն մեկ էր, թե Երևանը շատ մոտ անցյալում կոչվել է Էրեվան կամ Էրիվան, որը ստալինյան ուղղագրությունից հետո դարձավ Երևան, Իսկ 2790 տարի առաջ այն կոչվել է Էրեբունի` Էրիների կամ Արիների բուն, այնուհետև վան կամ քաղաք, այստեղից`Էրեվան:

Նույն առասպելի հետ կապված մեկ այլ հոգևորականի մեկնաբանմամբ «Արարատ» բառը նշանակում է. (բառացի մեջ եմ բերում)- ար-ար եբրայերենում նշանակում է լեռ-լեռ: Մեզ մնում է հայտնել մեր տարակուսանքը, արդյո՞ք այսպիսի մտածելակերպի անհատը Հայ է, եթե այո, ապա ինչպես կարելի է այսքան ատել սեփական ազգը և արհա-մարհել սեփական լեզուն: Սրա նմաններին մեկ հարց պի-տի տրվի. «Արարիչ» բառը, որ իրենք էլ են հաճախ օգ-տագործում, նշանակում է լեռլեռիչ, արարել բառը`լեռ-լեռել, Արաքսը` լեռաքս, Արագածը` լեռագած, Արմենը` լեռմեն, իսկ Արարատը` լեռլեռատ: Հարց է ծագում` սրանք են ավելի անբարոյական, թե՞ սրանց տերերը կամ սրանց եթեր և լրատվամիջոցներ տրամադրողները:

Իսկ մեկ այլ հաղորդման մեջ, մեկ այլ «մեկնաբանի» կողմից Արին-Բերդը, ինչը նշանակում է Արիների բերդ, արտասանվում էր «ալին-բերդ»: Նրա «մեկնաբանությունից» ես մի փոքր վիրավորվեցի, որովհետև նա մեր պապերին

ուղղակի մեղադրում էր թլիկության մեջ, բայց երբ լսեցի նրա զավեշտալի մեկնաբանմամբ բառի «ծագումնաբանությու-թնը», հանդարտվեցի, «հասկանալով», որ այն կապված է այդ բլուրի վրա աճող ալ ծաղիկների առատության հետ: Մեկ այլ հաղորդման մեջ այլ սպասավորի կողմից

«Տրնդեզը» արտասանվում էր Տյարընդառաջ (այն մեզանում արդեն պաշտոնական տեսակետ է դարձել եկեղեցու նպա-տակամղված քարոզչության արդյունքում), հիմնավորելով, որ ժամանակի ընթացքում «Տյարընդառաջ» բառը ձևափոխ-վել է և բառից մնացել է միայն «Տ»-ն, ամենևին հաշվի չառ-նելով, որ «Տրնդեզ» բառը բարդ բառ է և կազմված է «ատր»-կրակ (սղվել է միայն «ա» տառը, ինչը Հայերենում շատ է հանդիպում ) և «դեզ» բառերից, այստեղից Տրնդեզ՝ դիզած կրակ, կամ խարույկ, եթե կուզեք:

Էլ չեմ խոսում վերջինիս կողմից ծեսի դիտավորյալ ու նպատակամղված իմաստազրկման մասին: Նրա համար ամենևին կարևոր չէր, որ Տրնդեզը, լինելով նախաքրիս-տոնեական Ազգային տոն, խորհրդանշել է Վահագնի Ծնունդի երկունքի սկիզբը, որը, տոնվել է մարտի 21-ից կամ Արեգի 1-ից առաջ, Հրոտից ամսվա Հրանտ օրը` փե-տրվարի 14-ին և 40 օրառաջ, գարնանամուտից հաշված, ավետվել մեր ժամանակներում վերականգնված Հայկյան Սրբազան Տոմարի Մարգաց ամսվա Վահագնի օրին: Քանի որ եկեղեցին իր օրը սկսում է մայրամուտով`ոչ Արևածագով (Նոր տարին էլ սկսում է ձմռան կեսին, ոչ Գարնանամուտով) այդ տոնի սկիզբը դարձավ փետրվարի 13-ի մայրամուտը` ըստ եբրայական ավանդության: Իսկ

ծեսի իմաստը, որը ուղեկցվում էր Վահագնի Կենաց Արևով օծված կրակի շուրջ և նրա վրայով հիմնականում նորահարսերի շուրջ պարով ու ցատկերով, Վահագնա-նման զավակներ ունենալն ու Ցեղի շարունակելիությունն է:

Չանդրադառնալով Վարդավառի տոնին, Զատիկի տո-նին, Խաղողօրհնեքին և այլ ազգային տոներին «նվիրված» նմանատիպ հաղորդումներին և դրանցում տեղ գտած

«մեկնաբանություններին», նրանցից խնդրելով իրենց քա-րոզներում ոչ թե օրնիբուն խոսեն հրեական հրեական պատմություններից, այլ մեր Ազգի առաջ ծառացած բազում խնդիրներից, մեր ժողովրդի մեջ զարթնեցնեն 1700 տարի նաև իրենց ջանքերով քնեցրած Ազգային Ոգին և իրենց մարդասիրական քարոզները կարդան ոչ միայն մեզ, այլ նաև մեր թշնամիներին`առաջին հերթին թուրքին, եթե կարող են: Միևնույն ժամանակ այդ սպասավորներին կուզենայի հուշել, որ, ասենք, ռուսները չեն փորձում իրենց նախաքրիստոնեական տոները իմաստափոխել ու կապել քրիստոնեական այս կամ այն ծեսին, այս կամ այն պատ-մության հետ: Այդպիսի ռուսական ազգային տոներից են, օրինակ` Մասլեննիցան, Կուպալան և այլն, որոնք ռուսները տոնել ու տոնում են առանց իմաստային ու ծիսական նենգափոխման:

Այժմ անդրադառնանք մեր որոշ քաղաքական այրերի և մտավորականների ելույթներին, նրանց ձևակերպում-ներին, Ազգային Գաղափարախոսության շուրջ նրանց պատկերացումներին:

Նախ`ապշել կարելի է սրանց անտեղյակության թե դիտավորության վրա, որոնց համար այդպես էլ ընդունելի չդարձավ նույնիսկ Ազգի մարքսիստական ձևակերպումը, ուր անտեսված չէ Ազգի գենետիկ ընդհանրության գա-ղափարը: Սրանց համար բավական է լինել ՀՀ քաղաքացի և խոսել խոսակցական հայերենով, որպեսզի կոչվեն Հայ: Սրանց համար Հայրենիքը ՀՀ-ն է: Սրանց համար նույնիսկ Արցախը Հայաստան չէ, ուր մնաց Սասունն ու Վանը, Մուշն ու Տարոնը: Սրանց համար Հայրենի ազատագրված տա-րածքները և ոչ միայն դրանք սակարկելի են, եթե իհարկե դրա մեջ հաշիվ կա: Սրանցում Ազգային Գաղափարախոս-ություն ասածը բացակայում է, այն «կեղծ կատեգորիա է», Ազգային նպատակները սոցիալական խնդիրներն են, իսկ Ազգային ծրագրերը` հնգամյա պլան: Մեկ այլ հաղորդման մեջ քաղաքական մեկնաբանը, անդրադառնալով երեկվա և այսօրվա թուրքի կերպարին, «խորը վերլուծության» ենթար-կելով թուրքերի վարած քաղաքականությունը, համոզված-ությամբ հույս է հայտնում, որ վաղը անպայման թուրքը կքաղաքակրթվի և դրանից կախված կլուծվեն Հայ Ազգի համար կարևորագույն խնդիրներ, այդ թվում`ցեղասպա-նության ճանաչման խնդիրը:

Նման մտածողությամբ մեկնաբաններին և ոչ միայն նրանց, կխնդրեինք ավելի խոր ուսումնասիրել թուրքին և նրա պատմությունը և կարդալ Զարևանդի «Կրնա՞նք հաշտվիլ թուրքին հետ» գիրքը, մի փոքր ծանոթանալ Նժդեհյան գաղափարներին ու նրա պատգամներին, Հայկ Ասատրյանի`այդ խնդրի հետ կապված հոդվածներին, ուր

իրենք իրենց համար կհայտնաբերեն, որ այսօրվա թուրքը ոչ միայն 20-րդ դարի դարասկզբի թուրքն է, այլ նաև 16-րդ, 11-րդ դարի և դրանից առաջ բոլոր դարերի թուրքն է ու այդպես մնալու է հետագա բոլոր դարերում և նրա մեջ փոխվել է միայն տարազը, փոխադրամիջոցներն ու բնա-կարանի տեսքը: Իսկ ծագումնաբանորեն թուրքի հետ կապ չունեցող թուրքերը այնուամենայնիվ թուրքից վերցրել են նրա թրքաբարոյականությունն ու նրա լեզուն, ինչը փոխե-լու համար ոչ թե սպիտակ դրոշ վերցրած բլեյանատիպ քաղաքական գործիչները մեզ պիտի համոզեն, որպեսզի հասկանանք ու ներենք թուրքին, այլ այդ թուրքերին պիտի հորդորեն և փորձեն հիշեցնել իրենց ծագումնաբանութ-յունը, եթե կարող են:

Իրենց ազգայնական համարող որոշ անհատներ ու կազմակերպություններ չեն ընկալում Ցեղակրոնությունը, որպես Ազգայնական, կամ որ նույնն է` Ազգային Գաղա-փարախոսություն, առանց հասկանալու, որ իրենք չեն կա-րող հանդես գալ որպես ազգայնական, ինչպես մարք-սիստները, կոմունիստները չեն կարող համարվել այդպի-սին, եթե չեն ընդունում մարքսիզմը` որպես գաղափա-րախոսություն: Նմանները իրենց համարելով Ազգայն-ական, իրենք իրենց հարց չեն տալիս թե ինչու՞ են, կամ որքանո՞վ են Ազգայնական: Ազգայնական լինել`նշանա-կում է կրել այն տեսակի, այն Ազգի`Ցեղի որակները, ար-ժեքները, ում զավակներն են իրենք: Այն է լինել Ազգակրոն, կամ, որ նույնն է` Ցեղակրոն: Մի շարք անհատներ ու կազ-մակերպություններ համարելով իրենց Ցեղակրոն, չեն հա-

մարում իրենց Արորդի: Սրանց կարելի է մեկ հարց տալ այս դեպքում ո՞ր ցեղի արժեքներն են կրում, կամ ուզում են կրել իրենց մեջ: Վերջիններիս կուզենայի հուշել, որ Արի Ցեղի Բնակը, որն Արարատն է և Արի Ցեղածառի բնական Արմատը, որը Արմեն (Արին) նույն ինքը`Հայա-մարդ (Հայն) է: Եվ Արարատից Արիները, նույն իրենք Հայերն են, որ տարածվելով Հարաբերական Ցամաքի վրա, ձևա- վորել են տարբեր Արիական (Հայկական) Ազգեր: Իսկ Արարատում մնացածները հենց Ցեղի անունով այդպես էլ կոչվում են Արմեն և Հայ, կամ`Արորդի: Այնպես որ ընկա-ելի չեն իրենց ազգայնական համարող այն անհատներն ու կազմակերպությունները, որոնք չեն ընդունում Ցեղակրո-նությունը: Ավելի քան անհասկանալի են իրենց Ցեղակրոն համարող այն անհատներն ու կազմակերպությունները որոնք չգիտեն իրենց ծագումը: Ծագումով բոլոր Հայերը` Արորդի են: Ահա այս պարզ ճշմարտությունը հասու չէ շատերին:

Ապա մեզ հրամցված շոուներն ու լկտի մանրապա-տումնե՞րը: Շարունակելով խորհրդահայ կինեմատոգրա-ֆիստների տխուր ավանդույթը, որոնց ֆիլմերում, մասնա-վորապես «Զանգեզուր»-ում ծաղր ու ծանակի էր արժանա-ցել Նժդեհի կերպարը, այսօրվա ՈւՀԱ-ականներն ու ծաղ-րածու դերասանները արդեն դիպել են Մեսրոպ Մաշտոցին ու Տիգրան Մեծին, չալդրանյանյական փսեվդոպատմական,

«միստիկ հոգեբանական», հունական իրականությունից ու պատմություններից թռցրած բայց մեզ վերագրված «Քրմու-հին» ֆիլմով` մեր նախաքրիստոնեական իբր «գռեհիկ ու

անբարո» բարքերին: Այսպիսի արատավոր երևույթների և օրինակների շարքը կարելի է շարունակել:

Եվ ստեղծված իրավիճակը ավելի անհուսալի կլիներ, եթե այս ամենի կողքին չլինեին մի քանի նվիրյալների ջանքերի շնորհիվ կազմակերպված հաղորդումները, եզա-կի լրատվամիջոցներն ու քաղաքական-վերլուծական հանդեսները, ազգային թեմաներով հրատարակված գրքե-րը: Բայց սրանց ձայնը խլացվում է բարձրացված աղմուկ-աղաղակից, հանրությանը ներկայացվող անորակ, վտան-գավոր, նպատակամղված ու պարբերական քարոզչութ-յունից: Հարց է առաջանում`ի՞նչ է, սրանք Հայ չեն, սրանց Հայ Մայր չի՞ ծնել, ինչու՞ է սրանց մեջ բացակայում, կամ թույլ Ազգային Մտածելակերպը: Չշտապենք հարցին պա-տասխանել, այլ փորձենք միասին հասկանալ, թե ի՞նչ է Ազգային Մտածելակերպը և ինչպե՞ս է այն ձևավորվում մեզանում: Նախ`տանք Ազգի սահմանումը:

«Ազգ» բառի արմատը «Ազ»-ն է, որը Հայերենում նշա-նակում է սերում, ծագում (Հայկազուն-Հայկից սերված, քաջազուն-քաջից սերված): Ազգը արյունակցական, ազգ-գակցական ամբողջություն է և ունի գենետիկական որակ-ների ընդհանրություն: Ըստ այդմ` Ազգերը, այդ թվում Հայ Ազգը (խոսքը բնական Ազգերի մասին է, և ոչ ժաղովուրդ-ների, որ ձևավորվել են ժամանակի ընթացքում, այդ թվում նաև`հայ ժողովուրդը) բնական կատեգորիաներ են և գոյություն ունեն Արարչագործության սկզբից: Արարչա-գործության սկիզբը նաև Բանն է, այն է`Միտքը, ինչը Ձեզ կասի ցանկացած Հոգևոր առումով զարգացած մարդ և

ցանկացած կրոնի սպասավոր: Այսպիսով Ազգային Միտքը Արարչական է, գոյություն ունի ի սկզբանե և մեզանից անկախ: Եվ դրանից կախված յուրաքանչյուր Բնական Ազգ մարդկային օրգանիզմում ունի իր յուրահա-տուկ դերը, յուրահատուկ նշանակությունը: Եվ հենց այդ Արարչական Միտքն է այն հարատև աղբյուրը, Էներգետիկ կենտրոնը, որից սնվելով, որին առնչվելով, Ազգային անհատների մեջ ձևավորում է Ազգային Մտածողություն: Այն վերացական հասկացություն չէ, այն իր դրսևորումներն է գտնում մարդկանց կյանքում, նրանց բարոյական նկարագրում, ապրելակերպում, գործունեու-թյան մեջ, կենցաղում: Եվ եթե ասում ենք, որ այս մարդը Ազգային Մտածողությամբ անհատ է, նկատի ունենք նրա կերպարը:

Հնարավոր չէ, որ մարդը լինի անբարո, ընչաքաղց, խաղամոլ, բայց լինի Ազգային Գաղափարի կրող կամ քարոզիչ: Հնարավոր չէ օրական յոթ անգամ վերև ու ներքև թքել, պոկել իր եղբայրների, ազգակիցների շապիկը, նրանց բարեգործության անվան տակ ողորմություն շպրտել, ապա քարե եկեղեցի կառուցել և իրեն համարել Ազգային գործիչ ու այստեղ-այնտեղ ճամարտակել իրեն հասու և անհասու Ազգային թեմաներից: Ազգային Մտածողությամբ օժտված անհատները ունեն անբասիր վարքագիծ, հստակ միտք, նույնիսկ ազնիվ արտաքին: Նրանք իրենց ներկայությամբ կազդուրում են շրջապատը, ոգևորում մարդկանց և անգամ փոքրիկ, բայց բարի գործերի մղում նրանց: Այսպիսով, Ազգային Մտածողությամբ օժտված են տվյալ Ազգին գե-

նետիկ որակներով կապված այն անձինք, որոնցում ուժեղ է գենետիկ հիշողությունը, գենային որակներից բխող ար-ժեհամակարգի զգացողությունը և նրանցից բխող դրսևո-րումները: Դրանք են Հայրենիքի, Տոհմի, Ընտանիքի, Արյան, Լեզվի զգացողությունները: Այո՛, նաև Լեզվի զգացողությունը, որովհետև Մայրենին ոչ միայն պիտի լավ իմանալ, ան-հրաժեշտ է այն սիրել: Վերջիններս իրենց դրսևորումն են գտնում այդ մարդկանց անձնական Բարոյական բարձր հատկանիշների, խոր Հավատքի, սեփական Պատմության իմացության ու գիտակցման, սեփական Մշակույթի ընկալ-ման ու ներկայացման և կրթական բարձր մակարդակի տիրապետման ձևով: Իսկ կիրթ մարդ, ասել է թե, նա տիրա-պետում է ոչ միայն մի քանի համակարգչային և օտար լեզու-ների, այլ իր մեջ կրում է այն Ազգի որակական արժեքները, որի զավակն է:

Այսպիսով. Ազգային Մտածողությունն՝ Ազգային Աշ-խարհայացքն է, Ազգային Աշխարհընկալումը, ինչը ձևավորվում է տվյալ ազգի մեջ նրա երկրային` որն է Հայրենիքը կամ Մայր Հողը և երկնային Բնությամբ:

Այն իր կնիքն է դնում այդ ազգի թե՛ հոգեբարոյական և

թե՛ իր արժեհամակարգից բխող դրսևորումների վրա, Հավատքի, կենցաղի ու սովորույթների վրա: Խեղվեց այն`, հետևանքը կլինի ավերածությունը, ավերածությունն առա-ջին հերթին հոգեբարոյական ոլորտում: Իսկ խեղվում է այն, երբ խաթարվում է կապը այդ ազգի, նրա անդամների ու Արարչի միջև, կամ այդ ազգին, որը այլևս ժողովուրդ է, հասու չէ Արարչական Ազգային Միտքը: Իսկ անհասու է

դառնում այն, երբ քնած է, երբ փակված կամ վերացված է մարդու և Արարչի միջև կապը, որն է Խիղճը: Իսկ կզարթնի այն, երբ տվյալ դեպքում Հայի մեջ կխոսի Ցեղը Հայոց: Իսկ երբ Ցեղն է խոսում, ասում է Նժդեհը, գարահիսարցի սո-վորական մի հյուսն դառնում է Անդրանիկ, իսկ սեբաստացի մի շինական` Մեծն Մուրադ: Ի դեպ, դա են ապացուցում նաև ժամանակակից շատ գիտնականներ, որոնք պնդում են, որ մարդկային ուղեղում կան համապատասխան բջիջներ, որոնց գործուն կամ պասիվ վիճակից է կախված մարդու հոգեբարոյական վիճակը, նրա կապը Արարչի հետ և այդ ոչ նյութական օրգանը կոչվում է Մարդկային Խիղճ: Եվ պատահական չէ, որ մեզանում հաճախ անխիղճ մարդկանց անվանում ենք անաստված:

Ազգային Գաղափարներ – դրանք ածանցումն են Ազգային Մտածողության, դրանից բխող օրգանական արդյունք: Ազգային Գաղափարները հավերժական են ու բացարձակ, ինչպես իրենք` Ազգերը: Նրանք այժմեական չեն և սահմանում են Ազգային Արժեհամակարգը կամ Ազգային Որակները, նրանց չափանիշները, որոնք հավեր-ժական են ու բացարձակ: Ազգային որակներն են`Հայ-րենիքը, Տոհմը, Ընտանիքը, Արյունը, Լեզուն, որոնք դրսևոր-վում են մասնավորապես Հայ Ազգի պարագայում Հայ Ազգային Հավատքի (ոչ հայ ժողովրդին պարտադրված կրոնների), Հայ Ազգի Պատմության (ոչ հայ ժողովրդին ներկայացվող «հայ ժողովրդի պատմության»), Հայ Ազգային Մշակույթի (ոչ ժողովրդական մշակույթի, որը որպես այդպիսին գոյություն չունի, քանի որ Մշակույթ ունենում են
միայն Ազգերը: Մշակույթը Ազգի հոգևոր զարգացման օրինաչափությունն է, ինչից զուրկ է ժողովուրդը), Հայ Ազգային Կրթության (ոչ ժողովրդի համար ստեղծված կրթական համակարգի) ոլորտներում:

Իսկ այժմեական գաղափարները Ազգային գաղափար-րներից բխող խնդիրներ են, որոնք կվերանան իրենց լուծումներն ստանալուց հետո միայն, օրինակ`մեր Հայ-րենիքի ամբողջական վերատիրման խնդիրը, Հայաստա-նի Հանրապետության անկախության, նրա շուրջ Արցախի և մեր Հայրենիքի մաս կազմող ազատագրված տարածք-ների վերամիացման խնդիրները, հայրենադարձության և վերաբնակեցման խնդիրները և այլն: Իսկ Ազգային Գա-ափարներից բխող խնդիրների, դրանց լուծումների ուղի-ներն ու ձևերը ի վերուստ տրված են կամ կտրվեն այն անհատներին, այն մտավորականներին, այն զորական-ներին, որոնց մեջ վառ արտահայտված է Ազգային Մտա-ծողությունը և իրավունք չունեն, նաև չեն կարող այդ խնդիրներից խոսել Ազգային Մտածողությունից զուրկ մարդիկ, որովհետև նրանց համար Հայրենիքը ոչ թե Արարչից միայն Հայ Ազգին տրված Մայր Հողն է, որն է Հայկական լեռնաշխարհը, այլ ընդամենը մի տարածք, ուր ապրում են այդ պահին: Տոհմ ասած հասկացությունը վերջիններիս մեջ իհարկե, գոյություն չունի, Ընտանիքը ոչ թե իր Ազգի սերնդատվության օջախ է, այլ մի հարկի տակ բնակվող արուի ու էգի պայմանագրային միություն, Արյունը ոչ թե Ազգային Գենն է, այլ իր երակների միջով հոսող կենսական հեղուկ, Մայրենի Լեզուն ոչ թե իր հոգու

հայելին է, այլ գաղտնագրված նշաններով հաղորդակ-ցության միջոց:

Ազգային Գաղափարախոսությունը Ազգային Գաղա-փարների, Ազգային խնդիրների, Ազգային իղձերի իրա-գործմանն ուղղված համակարգված ու ամբողջական բարոյաքարոզչական ուսմունք է:
Այն այլ կերպ ասած Ազգային սահմանադրություն է, որից պիտի բխեցվեն թե՛ Ազգային ծրագրերը, թե՛պետա-կան օրենքները, այդ թվում նաև պետության գլխավոր օրենքը` սահմանադրությունը, թե՛ ներազգային և թե՛ միջազգային հարաբերությունները: Գաղափարախոսութ-յուններն ընդհանրապես աշխարհայացքային քարոզչա-կան տեսություններ են, որոնք ներկայացնում են այս կամ այն անհատի մտավոր պատկերացումները բնության, կյանքի ու մահվան, չարի ու բարու, լավի ու վատի, տնտեսական կացութաձևերի մասին, ունեն որոշակի կարգավորիչ դեր և կոչված են պատմության որոշակի ժամանակահատվածում լուծելու հասարակական ու քաղաքական այս կամ այն խնդիրներ:

Եվ այն ազգերն ու ժողովուրդները, որոնք ունեցել կամ ստեղծել են իրենց գաղափարախոսությունները և նրանք, որոնք ներմուծել կամ ենթարկվել են օտար ուսմունքներին, համապատասխանաբար հզորացել կամ թուլանալով լքել են պատմության թատերաբեմը, կամ էլ`շարժվել հզորների հետևից և ենթարկվել նրանց: Օտար ուսմունքները մեզ ներկայանում են կրոնների և աշխարհիկ տեսությունների ձևով, կոչվում են իրենց ստեղծողների անուններով և ունեն

խորը հակասություններ, հետապնդում են հիմնականում քաղաքական խնդիրներ`պահելով ազգերին ու ժողովուրդներին հակամարտությունների ու փոխան-հանդուրժողականության մթնոլորտում: Իրենց առջև այլ խնդիրներ են առաջադրում Ազգային Գաղափարախոս-ությունները: Նրանց հիմքում են ոչ թե այս կամ այն անհատի անձնական պատկերացումներն են, այլ այդ Ազգի Ազգային Որակների վրա և կոչված են պահպանելու ու հզորացնելու այն:

Հայ Ազգն իբրև Բնական Ազգ, ունենալով իրեն հատուկ Ազգային Որակների Արժեքային Համակարգ, դրանցից բխող Ազգային Գաղափարներ իր պատմության տարբեր ժամանակահատվածներում, իր հեքիաթներում, իր էպոսում նաև իր Մեծ Զավակների կողմից արտացոլել է իր նվիրական նպատակները, իղձերը, սահմանել Ազգի առաջ ծառացած խնդիրները, ցույց տալով դրանց լուծման ճանապարհները: Նարեկացուց և նրանից առաջ մինչև Աբովյան, Թումանյան ու Չարենց, Վարուժան ու Սիամանթո, Պատկանյան ու Րաֆֆի, բոլոր մեր մյուս Մեծերի կողմից սահմանվել են իրենց ժամանակաշրջանում մեր Ազգի առջև ծառացած խնդիրները, տալով ախտաբանականը և դրանց հաղթահարման ուղի-ները, Իսրայել Օրու, Դավիթ-Բեկի կողմից` Ազգային պետու-թյան անհրաժեշտության, նրա կերտման ու կայացման գաղափարը: Բայց, այսուհանդերձ, հետքրիստոնեական փուլում մենք չենք ունեցել մեկ համակարգված ու ամբող-ջական ուսմունք, ինչից կախված չենք կերտել մեր հաղթ-ական պատմությունը, այլ դառել ենք նրա զոհը, կորցրել

Հայրենիքի մեծ մասը, վաստակել Եղեռն: Այսօր մեր առջև է Հայ իրականության մեջ ծնված, պատմականորեն հիմ-նավորված, Սյունյաց լեռներում իմաստնացած ու հայկական սփյուռքի գաղթօջախներում իր փորձությունն անցած Նժդեհյան Ցեղակրոն Գաղափարախոսությունը:

Այն, եթե չասենք Հայոց Ազգային Գաղափարախոսութ-յունն է, ապա հիմքն ու ողնաշարն է Հայ Ազգային Գաղա-փարախոսության, կամ Հայկականության: 1988-ից այս կողմ Հայոց պետության անկախության տարիներին հրատարակված, թերևս ամենից շատ տպաքանակ ու հրատարակություններ ունեցող Նժդեհի աշխատություն-ները, չհաշված դրանց նվիրված մի քանի նվիրյալների կազմակերպված եզակի միջոցառումներն ու հրապա-րակախոսական հոդվածները, արժանանում են մեր իշ-խանությունների, մտավորականության կողմից սառն ու անտարբեր վերաբերմունքի, լավագույն դեպքում օգտա-գործվում են որպես «ցիտատնիկ» ու վերջ: Էլ չեմ խոսում այն վայ մտավորականների ու կուշտ ու անսիրտ հա-յացքով իշխանավորների ու օլիգարխների մասին, որոնց կարծիքով Ազգային Գաղափարախոսություն ասածը ոչ միայն ժամանակավրեպ է, այլ նաև վտանգավոր: Սրանց դիմելով կուզենայի հարցնել.

Մենք այլևս չունե՞նք կորսված Հայրենիքի վերատիր-ման նպատակ:

Այլևս չունե՞նք սփյուռքի, սփյուռքահայության ուծա-ցման, հայրենադարձության նաև արտագաղթի խնդիր:

Ազգային ընտանիքների, դրա հետ կապված ժողովր-

դագրական խնդիրներն այլևս հետևու՞մ են:

Գենոֆոնդի պահպանման ու հզորացման, նրա ան-վտանգության հետ կապված աշխատանքները իրակա-նացվա՞ծ են:

Մայրենի Լեզվի անաղարտությունն ապահովող մի-ջոցառումները, քարոզչությունն ու մատուցումը բավա-րա՞ր են:

Կատարում է Հայաստանյայց եկեղեցին իր դերը, եթե այո, ապա ի՞նչ են անում մեզանում աղանդները:

Հասու՞ է մեզ, մեր իսկ պատմությունը, նրա զարգաց-ման օրինաչափություններն ու իմաստասիրությունը, եթե այո, ապա ի՞նչ դասեր ենք քաղել մեր պատմությունից ու ի՞նչ պիտի ուսուցանենք մեր սերունդներին:

Չնայած մեր անհատ ստեղծագործողների և գոյութ-յուն ունեցող որոշ քանակի մշակութային արժեքների, կա-րո՞ղ ենք ասել, որ ունենք Ազգային Մշակույթ:

Այսօրվա մամուլը բավարարու՞մ է մեր պահանջ-ներին:

Բացի իրենց անվանումներում տեղ գտած «ազգա-յին» բառից, որքանո՞վ են ազգային մեր բազմաթիվ ու անդրոշակ կուսակցությունները և եթե ազգային են, ապա ինչու՞ են շատ և ի՞նչ գաղափարական հենքերի վրա են ստեղծվել:

Ի՞նչ չափանիշներով ենք որոշում մեր Ազգային Ընտրանուն ու առաջնորդներին: Եթե ճիշտ են այդ չափա-նիշները, ապա ինչու՞ ենք երեկվա առաջնորդներին հան-ցագործ հռչակում, իսկ երեկվա հանցագործներին առաջ-

նորդ, երեկվա դատողը դառնում դատվող ևերեկվա դա-տվողը` դատող:

Ի՞նչ միջոցառումներ ենք իրականացնում, որպեսզի առողջացնենք մեր ներքին հարաբերություններն ու միջա-վայրը, որում պետք է ձևավորվեն մեր վաղվա մտավորական առաջնորդներն ու զորականները:

Իրենց նպատակին ծառայու՞մ են մեր պետական ու Ազգային Տոները, եթե այո, ապա ինչու՞ են վերջիններս հետևողականորեն խեղաթյուրվում ու իմաստազրկվում:

Ըստ էության իրականացնու՞մ ենք մեր Ազգային Գաղափարների և դրանցից բխող խնդիրների համապար-փակ քարոզչություն, եթե այո, ապա ի՞նչ են անում օտար գաղափարախոսություններից, անհայտ ծագում ունեցող հիմնադրամներից ու դրամաշնորհներից սնվող անհաշիվ հասարակական կազմակերպություններն ու անձինք, ին-չու՞ է անբարոյականություն ու աղտեղություն տարածող հաղորդումներով ու ֆիլմերով ողողված մեր եթերը:

Ի՞նչ ենք տալիս ու ի՞նչ ենք սպասում մեր սերունդ-ներից, մեր երիտասարդությունից: Մեր սեփական վատ օրինակով, մեզ պարտադրված կրթական համակարգի միջոցով Ազգասիրություն և Հայրենասիրությու՞ն ենք սեր-մանում նրանց մեջ, մեր Հայրենիքում ճշմարիտ ու արժա-նապատիվ ապրելու և Հայրենիքին անմնացորդ նվիրվելու իրավունքո՞վ ենք դաստիարակում աճող սերնդին: Որ՞ն է մեր երիտասարդության երազանքը, արագորեն մեծ դրամագլխի տիրանալու մարմա՞ջը, որը խտրականութ-յուն չի դնում միջոցների միջև, թե՞ սեփական որակների

զարգացմամբ, սեփական ջանքերի լարումով անձնական ու համընդհանուր բարօրության հասնելը:

Մեր ներազգային հարաբերությունները հաստատ-վում են Հայ Ազգի Որակական Ամբողջության, նրա Արժե-քային Համակարգից բխող Աստվածադիր օրենքներով, թե՞ դրանց հետ կապ չունեցող անհատ-անհատ, անհատ-պետություն, անհատ-եկեղեցի չափանիշներով և դրանք ինչ-որ ձևով կարգավորող օրենքներով:

Մեր արտաքին հարաբերությունները իրականաց-վում ենք մեր Ազգի Բնական Դերի գիտակցմա՞մբ, որոնք կազմավորվում են Հայ Ազգային Որակական դրսևորում-ներով և դրանցից բխող համակարգված ու նպատակա-մղված գործողությունների իրականացմամբ, թե՞ կենցա-կենցաղային շահերի հակամարտության, կողմնորոշում-շների, ստիպողական ու պարտադրված ճնշումներին այս կամ այն կերպ հարմարվող անհեռատես քաղաքակա-նությամբ:

Մեր Ազգի ֆիզիկական գոյության երաշխիքներից մեկը հանդիսացող հզոր Ազգային Բանակ ունենալու համար, անկախ սեռից ու տարիքից նրան ծառայելու իրավունքին ձգտող, բարոյական բարձր հատկանիշներ ունեցող հանրությու՞ն ենք ձևավորում, թե՞ 20-րդ դարի վերջին տարիներին խորհրդային բանակի մտայնությամբ, նրանից ժառանգած բացասական երևույթներով ու սկզբունքներով առաջնորդվող զորամիավորում ստեղծում, որտեղ իրենց «պարտքն են կատարում» ռազմահայրեն-

ասիրական գիտելիքների պակասով, ստիպողաբար այդտեղ ծառայող զինվորներ ու սպաներ:

Ապագայի հզոր ու Ազգային Պետության կերտմանն ուղված համակարգված գործողություններով, Ազգային Գաղափարախոսությունից բխող ծրագրերո՞վ ենք առաջ-նորդվում, թե՞ իրականությանը չհամապատասխանող, ծուռ հայելիների պես իր արտացոլումը գտած երևակա-յական պետության այսպես կոչված, կայացմանն ուղղված ժամանակավոր ու ներմուծված օրենքներով, հնգամյա պլան հանդիսացող «հավակնոտ ծրագրերով» ենք փոր-ձում կարգավորել ու ապահովել նրա գոյությունը:

Սեփական Ազգային Արժեհամակարգի խաթարված ամբողջությու՞նն ենք ուզում կերտել, ապահովելու համար Հայ Ազգի արժանի տեղը ազգերի ընտանիքում, թե՞ նույնիսկ օտար ժողովուրդների համար քաղցկեղ դարձած այսպես կոչված «արժեքներից» բխող համակարգ ենք ուզում ներդնել, ժամանակավոր սոցիալ-տնտեսական էֆեկտների հասնելու համար`վտանգելով մեր Ազգային անվտանգությունը, շարունակելով գոյատևել և մուրալ օտարների բարեհաճությյունն ու մեծահոգությու- նը:

Մենք համառորեն գնում ենք մի ճանապարհով ու փորձում ստեղծել, այսպես կոչված, շուկայական հարա-բերությունների վրա կայացող պետություն, որոնք ժամա-նակակից մի շարք խոշոր տնտեսագետների կողմից որակվում են որպես կեղծ: Նրանք ապացուցում են, որ շուկայական հարաբերություններ, որպես այդպիսին գո-յություն չունեն: Այնուամենայնիվ, մեր հասկացած ու

իրականացրած շուկայական հարաբերությունները կախ-ված են ոչ թե առաջարկից ու պահանջարկից, այլ մի քանի օլիգարխների ախորժակից: Իբր գնում ենք, այսպես կոչ-ված, ժողովրդավարության ու մարդու իրավունքների հաստատման ճանապարհով, բայց հորջորջված ժողո-ուրդը գոյություն ունի միայն քվեաթերթիկներում:

Ելնելով թվարկածից` ունե՞նք ձևավորված Ազգային Ան-վտանգության Հայեցակարգ, որը ամենևին էլ մի քանի էջանոց փաստաթուղթը չէ, լավ թող լինի մի գիրք, որը կյանքի է կոչվել մի քանի ամսվա ընթացքում, մի քանի քաղաքական գործիչների «քրտնաջան» աշխատանքի շնոր-հիվ, ինչը վերջիններիս մտավոր կարողությունների ու անձնական որակների արգասիքն է: Ազգային Անվտան-գության Հայեցակարգը նույպես պիտի բխի Ազգային Գա-ղափարախոսությունից և հանդիսանա նրա բաղկացուցիչ մասը: Այն պիտի ներառի Հայ Ազգի համար կենսական բոլոր ոլորտները և նախանշի դրանց անվտանգության ապահովման ուղիները:

Ազգային Գաղափարախոսության և այն կյանքի կոչե-լու շնորհիվ կունենանք այն սերունդը, որն ըստ Նժդեհի կառաջնորդվի Ներցեղային Բարոյականությամբ, այն է` համահայկական ազգասիրությամբ ու համահայաստան-յան հայրենասիրությամբ կամ որ նույնն է`Ազգային Մտա-ծելակերպով:

Ազգային Մտածելակերպի տեր Անհատների համար չկա Սասուն ու Վան, Մուշ ու Տարոն, չկա Արցախ ու Գյու-մրի, Սյունիք ու Տավուշ կա Մայր Հող, կա Հայաստան: Նը-

րանց համար չկա սասունցի ու վանեցի, արցախցի ու գյումրեցի, այլ կա Հայը, աշխարհի որ ծայրում էլ որ նա լինի և ինչ քաղաքական ու կրոնական ազդեցության տակ էլ որ նա գտնվի:

Նրանց համար Ընտանիքը սեփական Ազգի սերնդա-տվության օջախ է և իր ներսում պահպանում է իր Տոհ-մական, դրանով հանդերձ իր Ազգային որակները և կրում է պատասխանատվությունը սերնդագործության համար:

Նրանք նախանձախնդիր են Արյան մաքրության, նրա անաղարտության պահպանման, դրանով հանդերձ Հային հատուկ Ազգային Որակների հարատևության ու հզորաց-ման խնդրին:

Նրանց համար Հայոց Լեզուն Հայոց Սրբության Սրբոցն է և իր մեջ կրում է սեփական Ազգի Պատմությունը, Մշա-կույթը, Աշխարհայացքը, Մտածողությունը:

Նրանք չեն առաջնորդվում Հայ Ազգին անհարիր որևէ կրոնագաղափարական օրենքներով, այլ առաջնորդվում են Ազգային Հավատքով. Հավատքով իր Նախնյաց, որը զգացողությունն է իր Ծագումի, իր Արյան, իր Մայր Հողի` Հայրենիքի, իր Արարչական սիրո ու զորության:

Նրանք կրողն են իրենց մեջ սեփական Ազգի պատ-մության, նրա կենսագրության:

Նրանք վերապրում ու վերաիմաստավորում են Հայրե-նի Պատմությունը, դրանով իսկ կերտելով իրենց գիտակց-ված ներկան ու ապագան:

Նրանք ճանաչում ու գիտակցում են Հայ Ցեղի Ուժ-

էությունը, հավատում են նրան, հաղորդվում են նրա հետ ու պաշտում են այն: Նրանք Ցեղակրոն են:

Եվ երբ քաջություն ունենանք և ինքներս մեզ հարց տանք արդյո՞ք մենք այդպիսին ենք, ապա մեզ համար կհայտնաբերենք մեր բազում արատները: Իսկ երբ ազնը-վություն ունենանք և ինքներս մեզ խոստովանենք մեր արատները, ապա անհրաժեշտությունը կզգանք դրանցից մաքրվելու: Իսկ երբ փորձենք մաքրել մեր նախ և առաջ մտածողությունը, ապա կզգանք թե ինչպես են մեր առջև բացվում Հայի Ոգու անսահման գաղտնիքները, կզգանք թե ինչպես են աննկատորեն մեզանում իր արմատները ձգում անկեղծ Հայրենասիրության ու Ազգասիրության Աստվածային զգացումները, որը աստիճանաբար ոսկրանալով դառնում է էություն ու մտածելակերպ: Այն ժամ վերևում հիշատակված երիտասարդներն ու լրագրողները, քաղաքական գործիչներն ու հոգևորա-կանները կըմբռնեն Մեծ Նժդեհի հետևյալ խոսքերը:

Հավասարապես հակաընկերային են այն անհատ-ներն ու ընկերային խաւերը, որոնք ասում են իրենց մա-սին. «Ես ամեն ինչ եմ» կամ «Ես ոչինչ եմ»: Ազգերի կեան-քում միայն մեծ ամբողջն է «ամեն ինչ» եւ ոչ ոք իրավւնք ունի լինելու «ոչինչ»:

Եվ եթե ըմբռնեն, որ իրենք լինելով մասը մեկ ամբողջի, որ իրենցից է կախված նախ և առաջ այդ ամբողջի, ապա իրենց կենսունակությունն ու բարեկեցությունը և իրենց դատողություններից ու գործողություններից առաջ առաջ-

նորդվեն բժշկության մեջ հայտնի չվնասելու սկզբունքով, չեն վնասի նախ մեր ամբողջը, ապա` իրենց:

Պետք է նախ օտար խաթարիչ ազդեցութիւններեն ազատագրել ու կազմակերպել Հայ Մտածողութիւնը, այլա-ես Հայութիւնը կըմնայ պառակտուած ու ցրուած հոգեբա-նօրեն, կըմնայ տկար` միշտ պատրաստի որս իր երկու թշ-նամիների-Հայաստանում` իր հարեւանների, Հյաստանից դուրս`օտարացման վտանգի համար:

Գ. Նժդեհ ԱԶԳԱՅԻՆ ԳԱՂԱՓԱՐԱԽՈՍՈՒԹՅԱՆ

ՎԵՐԱԲԵՐՅԱԼ

Ինչ՞ է Ցեղը, Ազգը, ժողովուրդը:
ա. Ցեղը՝ Մարդկային սեռի օրգանիզմի օրգանական մաս է և իր հերթին օրգանական ամբողջություն իր մասե-րի համար: Այն բնագիտական-մարդաբանական ըմբռնում է, այն է`ժառանգական ընդհանրությամբ պայմանավոր-ված մարդկային ամբողջություն, որը բնականորեն ձըգ-տում է հավիտենականացնել իր տեսակը և գոյությունը: Այն ունի իր Բնակը`Ցեղային Հայրենիքը, ուր և իրակա-նացնում է իր հավիտենացումը:

բ. Ազգը՝ Ցեղի օրգանիզմի օրգանական մաս է և իր հեր-թին օրգանական ամբողջություն իր մասերի համար: Այն Ազգերը, որոնք իրենց հավիտենականությունն իրականաց-նում են իրենց Բնակում`Ցեղային Հայրենիքում, կրելով իրենց մեջ Ցեղային ժառանգական ընդհանրությունները, կոչվում են Բնական կամ Ցեղակրոն Ազգեր:

Մասնավորապես Հայ Ազգին, որն ապրում է Ցեղային

իր Հայրենիքում, որը նաև իր Ազգային Հայրենիքն է և ժա-ռանգաբար կրում է իր Ցեղի ժառանգական ընդհանրութ-յունները, կարելի է անվանել Հայ Ցեղ: Այդ իսկ պատճա-ռով Հայ Ազգը կենսաբանական ըմբռնում է, ըստ այդմ բը-նական կատեգորիա է և գոյություն ունի արարչագործութ-յան սկզբից, ի տարբերություն պատմականորեն ձևավոր-ված այլ ազգերի:

Այսպիսով` Հայ Ազգը արյունակցական, ազգակցական ամբողջություն է և ունի ծագումնաբանական որակների ընդհանրություն: Ունի իր Ցեղային-Ազգային Հայրենիքը, որն Արարատն է` Արարման վայրը, այն է Հայկական Բարձրավանդակը:

գ. Ժողովուրդը «ժողովված» հավաքված իմաստն ունի, ուստի ժողովուրդը պատմականորեն ձևավորված անբնա-կան ամբողջություն է, որը չունի գենետիկական որակնե-րի ընդհանրություն: Ժողովուրդը կարող է ձևավորվել ոչ արյունակից, ոչ ազգակից անհատներից: Այն պատմական կատեգորիա է:

Ի՞նչ են գաղափարախոսություններն ընդհանրապես: Գաղափարախոսությունները աշխարհայացքային քա-րոզչական տեսություններ են, որոնք այս կամ այն անհատի մտավոր պատկերացումներն են բնության, կյանքի ու մահ-վան, իրենց պատկերացմամբ չարի ու բարու, լավի ու վա-տի, տնտեսական կացութաձերի մասին և ունեն որոշակի կարգավորիչ դեր: Դրանք առաջանում և ստեղծվում են որոշակի մարդկանց ջանքերով պատմության որոշակի ժամանակահատվածում և կոչված են լուծելու որոշակի
հասարակական ու քաղաքական խնդիրներ: Դրանք հիմնականում մեզ ներկայանում են կրոնների ձևով («կրոն» բառը կրել բառից է), կոչվում են ստեղծողների անուններով (քրիստո-նեություն,մուհամմեդ-ականություն,բուդդա-յականություն,հուդդա-յականություն, սինթո-յականություն և այլն) և ունեն խորը հակասություններ և հետապնդում են որոշակի նպատակներ: Աշխարհիկ գաղափարախոսու-թյուններն էլ յուրատեսակ կրոններ են (մարքս-իզմ, լենին-իզմ, մաո-իզմ և այլն) և նախատեսվում են մարդկային հասարակության համապատասխան շերտերին կազմա-կերպելու և ծառայեցնելու իրենց խորքում խնամքով թաքցված նպատակներին:

Ի՞նչ են Ազգային Գաղափարախոսությունները:
Նախ` նրանք հիմնվում են ոչ թէ այս կամ այն անհատի անձնական որակների, նրա անհատական պատկերացում-ների վրա, այլ տվյալ Ազգի Ազգային Որակների զգացո-ղության, դրանցից բխող Որակական Դրսևորումների վրա և կոչված են պահպանելու ու հզորացնելու այն: Այն Ազգա-յին Գաղափարների, Ազգային խնդիրների, Ազգային իղձե-րի իրականացմանն ուղղված համակարգված ու ամբող-ջական բարոյաքարոզչական ուսմունք է: Այն, այլ կերպ ասած, Ազգային Սահմանադրություն է, որից պիտի բխեց-վեն, թե՛Ազգային ծրագրերը, թե՛պետական օրենքները, այդ թվում նաև պետության գլխավոր օրենքը`սահմանա-դրությունը, թե՛ ներազգային հարաբերությունները և թե՛ միջազգային հարաբերությունները:

Որո՞նք են ազգերի, մասնավորապես Հայ Ազգի Որակական Ամբողջությունները:
Դրանք են`

ա. Հայրենիքը` Մայր Հողը, որը Հայկական Բարձրա-վանդակն է,

բ. Արյունը` Գենը, գ. Տոհմը,

դ. Ընտանիքը, ե. Լեզուն:

Որո՞նք են Հայ Ազգի Որակական Ամբողջութ-յուններից բխող Որակական Դրսևորումները:
Դրանքեն`

ա. Ազգային Բարոյականությունը, ոչ թե ժողովրդին պարտադրված կրոնագաղափարական նորմերը:

բ. Ազգային Հավատքը, ոչ թե պատմության այս կամ այն ժամանակահատվածում Ազգին պարտադրված կրոն-ները ամեն անունի ու ծպտումի ներքո:

գ. Հայ Ազգի պատմությունը, ոչ Հայ ժողովրդին ներկա-յացված Հայ ժողովրդի պատմությունը՝(պատմագրությու-նը):

դ. Հայ Ազգային Մշակույթը, ոչ ժողովրդական մշակույ-թը, որը որպես այդպիսին գոյություն չունի, քանի որ Մշա-կույթ ունենում են միայն Ազգերը: Մշակույթը Ազգի հո-գևոր զարգացման օրինաչափությունն է, ինչից զուրկ է ժո-ղովուրդը:

ե. Հայ Ազգային Կրթությունը, ոչ ժողովրդի համար ստեղծված կրթական համակարգը: Կրթություն՝ նշանա-

կում է գիտելիք գումարած դաստիարակություն: Դաստ-իարակությունը Ազգի ու ժողովրդի դեպքում հակոտնյա է:

Ում համար և ինչու է անհրաժեշտ ունենալ Ազգային Գաղափարախոսություն:
Ազգային Գաղափարախոսության անհրաժեշտութ-

յունն են զգում Ազգային այն անհատներն ու խմբերը, որոնք առաջնորդվում են Ազգային Մտածողությամբ, որն ածանցումն է Ազգային Մտքի: Այն Ազգային Աշխարհա-յացքն է, Ազգային Աշխարհընկալումը, ինչը ձևավորվում է տվյալ ազգի հոգում նրա երկրային` որն է Հայրենիքը, կամ Մայր Հողը և երկնային Բնությամբ: Իսկ Ազգային Միտքը Արարչական է, գոյություն ունի ի սկզբանե և գոյություն ունի մեզանից անկախ (Արարչագործության սկիզբը նաև Բանն է, այն է` Միտքը, հոգու լույսը): Նրանց համար կեն-սական նշանակության խնդիր է սեփական ինքնության վերականգնումն ու վերահաստատումը Հայոց մեջ, քանի որ հավատում են իրենց ակունքներից բխող արարչատուր արժեքների կենարար ուժին:

Նրանք Ցեղահավատ են` Ցեղակրոն:

Նրանք

ա. Ճանաչում են Հայ Ցեղի Ուժ- Էությունը բ. Հավատում են Հայ Ցեղի Ուժ- Էությանը գ. Հաղորդվում են Հայ Ցեղի Ուժ- Էությանը. դ. Պաշտում են Հայ Ցեղի Ուժ- Էությունը

Նրանք չեն առաջնորդվում որևէ կրոնագաղափարա-կան օրենքներով, այլ Ազգային Որակները իրենց մեջ կրե-լով, սեփական ուժերի գերլարումով, սեփական հոգևոր ու

ֆիզիկական որակների կատարելագործելով ու կյանքի կոչելով, յուրաքանչյուրն իր հերթին, իր չափով կատա-րում է իր պարտականությունները, ինչը նաև իր առաքելությունն է: Նրնց համար չկան և չպիտի լինեն այլ հեղինակություններ քան Հայ Ցեղի Արարչահաղորդ կամ-քը , որն ասում է.

Կամենում եմ հաղթել և հարատևել:

Որին վճռաբար պիտի ասել.

Այո’, դու պիտի հաղթես և հավերժես , ես քեզ հետ եմ ու հնազանդ քեզ , եղիցի քո կամքը:

Ում համար անհրաժեշտ չէ, կամ իբր «անհրաժեշտ է» Ազգային Գաղափարախոսությունը:
Ազգային Գաղափարախոսությունը ժամանակավրեպ

ու ոչ պետքական ընկալում ունի այն մարդկանց ու խմբե-րի համար, որոնք չունեն, կամ որոնց հասու չէ Գենետի-կական Որակներից բխող Ազգային Մտածողությունը և չի գործում կապը նրանց և Արարչածին Ազգային Մտքի միջև:

ա. Նրանց համար Հայրենիքը ընդամենը մի տարածք է, ուր ապրում են այդ պահին, նրանց համար Հայրենիքին լիովին կարող է փոխարինել նույնիսկ մի կառույց` լինի կրոնական թե աշխարհիկ, լինի դա եկեղեցու տեսքով թե հայրենակցական միության, մատուռի տեսքով թե ակում-բային գրասենյակի:

բ. Նրանց համար Արյունը ոչ թե Ազգային Գենն է, այլ իրենց երակների միջով հոսող կենսական հեղուկը:

գ. Նրանց համար Ընտանիքը ոչ թե իր Ազգի սերնդա-տվության օջախ է, ուր կա պատասխանատվությունը նրա շարունակելիության, այլ մի հարկի տակ բնակվող երկու սեռերի պայմանագրային միություն, որում չկա տեսակի շարունակելիության պատասխանատվություն:

դ. Նրանց համար Մայրենի Լեզուն ոչ թե իրենց հոգու հայելին է, այլ հաղորդակցության նշաններով գաղափա-րագրված միջոց:

Այսուհանդերձ, սրանք կամ անհասու կմնան Ազգային Մտքին և փակ կմնա իրենց ոչ նյութական օրգանը, որը Մարդկային Խիղճն է, ինչը կապն է իրենց ու Արարչի միջև կամ իրենց մեջ կխոսի Ցեղը Հայոց: Իսկ երբ Ցեղն է խոսում (տեղին է կրկնել), ասում է Նժդեհը, գարահիսարցի սովո-սրական մի հյուսն դառնում է Անդրանիկ, իսկ սեբաստա-ցի մի շինական` Մեծն Մուրադ:

Ինչ կառուցվածք պետք է ունենա և ինչ հարցերի պատասխաններն ու խնդիրների լուծումները պետք է տա Ազգային Գաղափարախոսությունը (Ա.Գ.):
Այն բաղկացած պիտի լինի Ազգային Գաղափարներից:

Դրանք ածանցումն են Ազգային Մտածողության, նրանից բխող օրգանական արդյունք: Ազգային Գաղափարները հավերժական են ու բացարձակ, ինչպես իրենք` Ազգերը: Նրանք այժմեական չեն և սահմանում են Ազգային Արժե-համակարգը, կամ Ազգային Որակները, նրանց չափանիշ-շները, որոնք հավերժական են ու բացարձակ: Իսկ այժմե-ական գաղափարները դրանք Ազգային Գաղափարներից բխող խնդիրներ են, որոնք կվերանան իրենց լուծումներն

ստանալուց հետո միայն, օրինակ մեր Հայրենիքի ամբողջ-ական վերատիրման խնդիրը, Հայաստանի Հանրապե-տության անկախության, նրա շուրջ Արցախի և մեր Հայ-րենիքի մաս կազմող ազատագրված տարածքների վերա-միացման, հայրենադարձության և վերաբնակեցման խըն-դիրները և այլն:

ա. Ազգային գաղափարախոսությունը պիտի զերծ մնա ցանկացած կրոնագաղափարական ուսմունքներից այն պարզ հիմնավորմամբ, որ Հայությունն իր մեջ ամփոփում է զանազան կրոնագաղափարական հոսանքներին հետևող ստվար զանգվածներ (քրիստոնեական տարբեր ուղղութ-յունների և աղանդների հետևորդներ, իսլամի հետևորդներ, աստվածամերժներ ու մարքսիստներ, ազգայնականներ կամ Ցեղակրոններ և այլն): Ազգահավաքությունը, Ազգա-կերտումը անհնար է իրագործել օտարածին գաղափար-ների ու գաղափարախոսությունների հիման վրա, որքան էլ դրանք տեղայնացված ու հարմարեցված լինեն Հայկական կենցաղին ու սովորություններին: Այն պիտի ձևավորվի Ար-յունից` Գենից բխող Ազգային Գիտակցության ու Ազգային Որակների զգացողության շուրջ:

բ. Ա.Գ. պիտի ունենա իր աքսիոմները, բացարձակ ճշմարտությունները, որոնք ապացուցման և քննարկման կարիք չեն զգում: Դրանք մեր Ազգի ու Հայրենիքի հավի-տենարժեք գաղափարներն են: Հայ Ազգի Հայրենիքը ի սկզբանե Հայկական Բարձրավանդակն է, որին հատուկ, հարազատ ու բնիկ են Հայի հոգեմարմնական գծերը, որոնք նույնպես դրված են Հայի մեջ ի սկզբանե:

գ. Ա.Գ. պիտի տա հստակ սահմանումներն ու բացա-տրությունները Հայ Ազգի, նրա ծագման, տեղի ու դերի վերաբերյալ:

դ. Ա.Գ. պիտի սահմանի Հայ Ազգի Արժեքային Համակարգը, Ազգային Որակները, գնահատելով դրանց յուրահատկությունները:

ե. Ա.Գ. պիտի սահմանի Ազգային որակներից բխող Որակական Դրսևորումները`գնահատելով դրանց յուրա-հատկությունները:

զ. Ա.Գ. պիտի ունենա և սահմանի Ներազգային Որա-կական Հարաբերությունների Հայեցակարգը:

է. Ա.Գ. պիտի ունենա և սահմանի Արտաքին Հարաբե-րությունների Հայեցակարգը:

ը. Ա.Գ. պիտի արծարծի Հայ Ազգային Տոհմերի վերա-կանգնմանն ու հզորացմանն ուղղված գաղափարներ և ունենա համապատասխան հայեցակարգ, որից պիտի բխեն համապատասխան գործնական ու գործող ծրագրեր: թ. Ա.Գ. պիտի արծարծի Հայ Ազգայի ն Ընտանիքների առողջացմանն ու հզորացմանն ուղղված գաղափարներ, ունենա համապատասխան հայեցակարգ, որից պիտի բխեն համապատասխան գործնական ու գործող ծրագրեր: ժ. Ա.Գ. պիտի ունենա Հայոց Լեզվի պահպանմանն ու անաղարտորեն զարգացման ուղղությամբ, նրա արմա-տական իմաստային օրինաչափությունների բացահայտ-մանն ու քարոզչությանը միտված ամբողջական հայեցա-կարգային մոտեցում և դրանցից բխող գործնական ու

գործուն ծրագրեր:

ի. Ա.Գ. պիտի արժևորի և նախանշի Հայոց Պատմութ-յան վերաիմաստավորման և վերախմբագրման ու նրա քարոզչության գործընթացն ու բացարձակ կարևորությու-նը:

լ. Ա.Գ. պիտի արժեվորի ու վերապրեցնի Ազգային Մշա-կույթը` տալով համապարփակ ծրագրեր Հայ Սերնդի դաս-տիարակման գործում:

խ. Ա.Գ. պիտի ունենա Ազգային Կրթության իր տեսլա-կանը, որից կբխեցվեն իրապես Ազգային կրթական ծրագրեր:

ծ. Ա.Գ. պիտի սահմանի Մամուլի և լրատվամիջոցների դերը և կանխորոշի նրանց գործունեության ու պարտա-կանությունների դաշտը:

կ. Ա.Գ. պիտի նախանշի կուսակցությունների դերը և գոր- ծունեության ու պարտականությունների դաշտը:

հ. Ա.Գ. պիտի ունենա իր մոտեցումներն ու դիրքորո-շումը Հայաստանյայց եկեղեցու վերաբերյալ: Նա պիտի վերանայի և վերաիմաստավորի իր դավանանքը: Ազգն ու Հայրենիքն են մեր զույգ Աստվածությունները, իսկ

Ազգասիրությունը և Հայրենասիրությունը` կրոն:
ձ. Ա.Գ. պիտի ունենա և առաջադրի Ազգի ղեկավար-ների ընտրության և Ազգային ընտրանու ձևավորման սեփական ուրույն հայեցակարգը:

ղ. Ա.Գ. վերաձևակերպումների պիտի ենթարկի Ազգա-յին ու պետական տոները, ունենա և նորովի ներկայացնի դրանց իմաստային նշանակությունը ներազգային բարո-յաշունչ մթնոլորտի ձևավորման համար:

ճ. Ա.Գ. հատկապես երիտասարդության դաստիարա-կման ոլորտում պիտի ունենա, ներկայացնի և ներարկի այնպիսի գագաղափարներ, քարոզի Ազգային Արժեհա-մակարգի արմատավորմանն միտված այնպիսի եղանակ-ներով, ինչը կմղի նրան ինքնահղկումի և ինքնակատարե-լագործումի բարձր պարտավորության ու պատասխանա-տվության, ինչն իրականացնելու համար հոգևոր, իմաս-տասիրական ու գործնական խնդիրներ պիտի առաջա-դրի:

մ. Ա.Գ. ընկերային և սոցիալական հարաբերություն-ների ոլորտներում պիտի որդեգրի և կանխորոշի Ազգա-յին Արժեհամակարգից բխող այնպիսի սկզբունքներ և ուղ-ողություններ, որոնք կբերեն այդ հարաբերություններում նախ և առաջ իրապես արդարության հաստատման, Ազ-գային հարստության արդարացի տնօրինման :

յ. Ա.Գ. Հայոց մեջ, այդ թվում Սփյուռքի կազմակերպ-ման խնդրում պիտի ընդունի այնպիսի դիրքորոշում, ինչը արմատախիլ կանի կրոնամոլական ու կուսակցամոլա-կան դրսևորումները` սնելով նրան Հայրենասիրության, Հայրենապաշտության, Ազգասիրության վեհ զգացումնե-րով ու գաղափարներով, մշակելով, առաջ քաշելով և քա-րոզելով Հայրենադարձության հետ կապված բազմապիսի գործնական ծրագրեր:

ն. Ա.Գ. պիտի տա Ազգային Բանակի ձևավորման, կազմակերպման, հոգեբարոյական դաստիարակության Ազգային սեփական մոդելը, ուր ոչ թե զորամիավորումնե-րում իրենց պարտքը կկատարեն ռազմահայրենասիրա-

կան գիտելիքների պակասով, ստիպողաբար այդտեղ ծառայող զինվորներ ու սպաներ, այլ Ազգային Բանակ ունենալու, դրա համար անկախ սեռից ու տարիքից նրան ծառայելու իրավունքը նվաճելու ձգտումով, բարոյական բարձր հատկանիշներ ունեցող ձևավորված հասարակ-ությունից պիտի քամվեն ցանկացած զոհաբերումի պատրաստ առյուծասիրտ ու Ասպետ Զորականններ:

շ. Ա.Գ. պիտի հստակ մատնանշի երեկվա, այսօրվա ու վաղվա մեր Ազգի դարավոր ու ապագայի ներքին ու արտաքին թշնամիներին: Պիտի կարողանա ընդգծել այն ուղիները, որոնք պիտի հայտնաբերեն ու օրորոցում ոչնչացնեն դրանցից սպասվելիք ցանկացած սպառնալիք:

ո.Ա.Գ. պիտի արտահայտի իր վերաբերմունքը ազգա-յին փոքրամասնությունների նկատմամբ` նրանց ընդգըր-կելու համար մեր Հայրենիքի կերտման ու հզորացման Սրբազան գործում:

չ. Ա.Գ. Ազգային Պետության ստեղծման հիմքը պիտի դառնա, նրանից պիտի բխեցվեն պետական, ընկերային բոլոր օրենքները, անհատ-անհատ, անհատ-աշխատա-վայր, անհատ-պետություն, աշխատավայր-պետություն և այլ բոլոր հարաբերությունները և վարքականոնները:

պ. Ա.Գ. պիտի հիմքը լինի լայնածավալ, մեթոդաբար ու իմաստուն քարոզչության, վերը նշված բոլոր ոլորտնե-րում:

ջ. Ա.Գ. պիտի ունենա Ազգային Անվտանգության Հայե-ցակարգ, որի նպատակը կլինի վերը նշված բոլոր ոլորտների անվտանգության ապահովումը:

ռ. Ա.Գ.շուրջ պիտի ձևավորվի Ազգային Մտքին հասու, Ազգային Մտածողությամբ ներծծված, Ազգային գաղա-փարներին տիրապետող, Ազգային Մտածելակերպի տեր ու Ազգային կենցաղով ապրող, այլ կերպ`ցեղակրոնների մի բանակ, որոնք իրենց ուսերին կտանեն ու պահա-պանները հանդիսանան Ա.Գ.-ից բխող ցանկացած ծրա-գրի իրագործման սրբազան պարտականություններն ու վերահսկումը:

ս. Ա.Գ. պիտի ունենա Հայ Ազգային Իմաստասիրական մտքի գոհարներից քամված դաստիարակիչ ու ոգևորող դիցաբանական և իրական պատմությունների, գաղափար-ների ասույթների և կարգախոսների մի համակարգ, որի միջոցով նաև պիտի վեր հանվեն Հային բնութագրող ողջ նվիրական հատկությունները, որին պիտի ձգտեն ու նման-վեն թե՛ ներկայիս և թե՛ ապագայի մեր սերունդները:

Ա. Գ.-ից բխող ներկայիս խնդիրները
ա. Հայրենատիրական (հայրենի կորսված տարածքների վերատիրման) քարոզչություն Հայրենիքում և Սփյուռքում. բ. Արցախյան ազատամարտի տարիներին ազատագրված հայրենի հողերի յուրացմանն ու հայացմանը ըստ ամենայ-նի աջակցում.

գ. Սփյուռքի հայապահպանման և հայրենադարձության հետ կապված գործունեություն.

դ. Ազգային վրեժի արծարծում, հայ ահաբեկչության պատմության մեծարում.

ե. Թուրքիայի և դրան օժանդակող երկրների դեմ քա-րոզարշավ: Այլ երկրների հակաթուրքական ուժերի հետ

միասնական ճակատի ստեղծում.

զ. Հայաստանին թշնամի երկրներում ազգային ազատա-գրական շարժումներին աջակցում.

է. Հայաստանի հետ ընդհանուր շահեր ունեցող երկրնե-րի ազգայնական ուժերի հետ գործնական կապերի հաս-տատում.

ը. Հայաստանից դուրս գտնվող հայերի ազգային իրա-վունքների պաշտպանություն.

թ. Հայաստանի ինքնիշխանությանն սպառնացող քաղա-քական կողմնորոշումների դեմ քարոզչություն.

ժ. Ազգային գաղափարախոսության ամբողջացմանն ուղղված աշխատանքներ.

ի. Համահայկական Ազգասիրության և Համահայաստան-յան Հայրենասիրության արմատավորմանն ուղղված գոր-ծունեություն.

լ. Հայ քաղաքական դաշտում կուսակցամոլական նկր-տումների դեմ քարոզչություն.

խ. Հայաստան մուտք գործած ապազգային ուսմունքնե-րի, աղանդների ու թաքնագիտական դպրոցների, կեղծ մարդասիրական, բարեգործական և նմանատիպ միջազ-գային կազմակերպությունների նկատմամբ վերաբեր-մունք.

ծ. Հայոց բարոյականը խաթարող մամուլի օրգանների, հեռուստաալիքների, գովազդային ծառայությունների, խաղատների, ընդհատակյա պոռնկատների և այդօրինակ հաստատությունների հանդեպ դիրքորոշում.

կ. Հայոց լեզվի պաշտպանություն (օտարալեզու ցուցա-

նակների, Հայ երեխաների համար այլալեզու դպրոց ների նկատմամբ համապատասխան վերաբերմունք).

հ. Մեր երկրի շահերն անտեսող կամ ոտնահարող մի-ջազգային հռչակագրերին Հայաստանի միացման դեմ քա-րոզչություն.

ձ. Հայստանի ազգային փոքրամասնությունների մեր պե-տությանը սպառնացող քայլերի դիմագրավում:

ղ. Հայաստանում խաղաղասիրական (պացիֆիստական) քարոզչության դեմ պայքար` մատնանշելով մեր աշխար-հաքաղաքական դիրքը և մշտապես սպառնացող պատե-րազմի վտանգը.

ճ. Մարդու իրավունքների գերակայության (անհատի ազատություն, կնոջ ազատագրում և այլն) դեմ քարոզչութ-յուն.

մ. Հայ ընտանիքի հիմքերը խարխլող երևույթների (կին-տղամարդ ավանդական հարաբերությունների փլուզում, խառնազգի ամուսնություններ, արյունապղծություն, կնոջ բարոյազրկում, տղամարդկանց պանդխտություն և այլն) դեմ քարոզչություն:

յ. Կրթական հիմնարկներում ազգայնական թեմաներով բանախոսությունների անցկացում.

ն. Հայոց բանակում ազգային գաղափարախոսության ար-մատավորում.

շ. Հայ եկեղեցու հետ կապված մի շարք խնդիրների արծ-արծարծում. Նրա դավանաբանության ու պատմության վերագնահատում, Էջմիածին-Անթիլիաս հարաբերութ-յունների վերանայում և այլն.

ո.Նյութական և մշակութային հարստությունների նկատ-մամբ Հայության սեփականության իրավունքի հաստա-տում:

ԱԶԳԱՅԻՆ` ՆԺԴԵՀՅԱՆ «ՑԵՂԱԿՐՈՆ» ԳԱՂԱՓԱՐԱԽՈՍՈՒԹՅԱՆ ՄԱՍԻՆ
Մեզանում շատ է տարածված այն կարծիքը, թե Ազգա-

յին գաղափարախոսության մասին խոսելը ժամանակա-ժավրեպ է, կամ այն կեղծ կատեգորիա է: Մասնավորապես Նժդեհյան «Ցեղակրոն» գաղափարախոսության կապակ-ցությամբ, որոշ քաղաքական կազմակերպություններ, մը-տավորականներ հայտարարում են, որ այն, ստեղծվելով 30-ական թվականներին Սփյուռքում, կոչված էր պետա-կանությունից զուրկ Սփյուռքի հայությանը փրկել ֆիզիկ-ական ոչնչացումից և ուծացումից: Իսկ այժմ մենք ունենք պետություն, և ուծացման ու ֆիզիկական ոչնչացման վը-տանգ այլևս չկա, քանի որ այսօր աշխարհը այլ տրամա-բանութոյամբ է զարգանում ու Ազգային Գաղափարախոս-ության մասին խոսելը ոչ միայն ժամանակավրեպ է, այլ նաև հակասում է աշխարհում գործող այսօրվա օրենք-ներին: Ոմանք էլ գտնում են, որ մենք ունենք Ազգային Գա-ղափարախոսություն, որն է`Քրիստոնեությունը, ոմանք` Հայ դատի խնդիրը, մյուսները`էպոսը:

Կան նաև ուժեր, որոնք Ազգային Գաղափարախոսութ-յունը փնտրում են Մարքսիզմի և նրա տարատեսակների մեջ, նորաթուխ կուսակցությունները`իրենց գրած կու-սակցական ծրագրերի մեջ, շատերը` տնտեսության զար-զարգացման և տնտեսական օրենքների, իսկ որոշ «լակո-

«նիկ» մտքի տեր անձինք և կազմակերպություններ բավա-րարվում են մեկ նախադասությամբ և լոզունգներով: Ար-վեստագետը հայտարարում է, որ մեր մշակույթն է մեր Ազգային Գաղափարախոսությունը, մանկավարժը`կըր-թությունը, օրենսդիրը`պետական օրենքները, իսկ նորա-թուխ ապազգային օլիգարխը առաջ անցնելով բոլորից՝ փողը: Այդ իսկ պատճառով կուզենայի ավելի խորը ներ-կայացնել թե ինչ է Ազգը և Ազգայինը, ինչ բան է գաղափա-րախոսությունը ընդհանրապես և Ազգային գաղափարա-խոսությունը մասնավորապես: Եվ հենց այս հասկացութ-յունների թյուր ըմբռնումն է, որ առաջացնում է մտքերի շփոթ ու գաղափարների իմաստազրկում: Ավելորդ չեմ համարում կրկնելը:

Ազգ բառի արմատը ազ-է, որը հայերենում նշանակում է սերում, ծագում: Ազգը ազգակցական, արյունակցական ամբողջություն է: Ազգերը, լինելով բնական ամբողջութ-յուններ, ունեն իրենց ծագումը: Գոյություն ունեն Արիական Ազգեր, Սեմական Ազգեր, Մոնղոլոիդ Ազգեր, Նեգրոիդ Ազգեր և այլն: Այսինքն`ազգերը ունենալով ծագում, բնական կատեգորիա են: Մեզանում որպես «ազգ» բառի հոմանիշ
օգտագործում ենք «ժողովուրդ» բառը: Այն «ժողովված» հա-

վաքված իմաստն ունի, ուստի ժողովուրդը պատմականորեն ձևավորված անբնական ամբողջություն է, որը չունի գենետիկական որակների ընդհանրություն: Ժողովուրդը կարող է ձևավորվել ոչ արյունակից, ոչ ազգակից անհատներից: Այն պատմական կատեգորիա է: Այսպիսով
մասնավորապես Հայ Ազգը և Հայ ժողովուրդը, լինելով որա-

կապես տարբեր ամբողջություններ, ունեն տարբերարժե-քային համակարգեր և առաջնորդվում են տարբեր արժեհա-մակարգերից բխող օրենքներով: Հայ Ազգը, բնական ամբող-ջություն լինելով, ունի իրեն յուրահատուկ որակական ամ-բողջությունը, որակական արժեհամակարգը և դրանից բխող որակական դրսևորումները, հոգեմարմնական գծերը:

Հայ Ազգային որակներն են Հայրենիքը, Տոհմը, ընտա-նիքը,Արյունը,Լեզուն:
Հայ Ազգային որակական դրսևորումներն են բարոյա-կանությունը,Հավատքը,Պատմությունը,Մշակույթը, Կրթությունը:
- Հայ Ազգի համար հավիտենական Հայրենիքը Հայ-

կական բարձրավանդակն է, միայն որին են հարազատ Հայ Ազգի հոգեմարմնական գծերը:

Հայ ժողովրդի համար Հայրենիքը լավագույն դեպքում սահմանափակվում է «պետություն» հասկացությամբ, հա-ճախ ծննդավայրով կամ ապրելատեղով: Դրա լավագույն օրինակն է Կիլիկիայի Հայկական պետությունը: Ճիշտ է, Կիլիկյան Հայաստանը, ըստ պատմական սկզբնաղբնաղբ-յուրների, Հայ էթնոսի արեալներից մեկն է, ուր եղել է Հու-րիտների հիմնած Կեցվատնա պետությունը, այնուամե-նայնիվ Հայկական Բարձրավանդակի մաս չէ:
Հայ Ազգային Տոհմերը տոհմական ընտանիքների ամբողջություն են և Հայ Ազգի օրգանական մաս: Նրանք իրենց մեջ խտացնում և պահպանում են ազգային կենսա-ձևն ու կենսափորձը, փոխանցելով այն հաջորդ սերունդ-ներին: Ունեն իրենց պատմությունը, անցյալը և ապագան:
Հայ ժողովուրդը Տոհմեր չունի, ավելին՝ մերժում է այն, քանի որ պատմության ընթացքում զրկվել է տոհմակա-նությունից, իսկ տոհմականությունից զրկված սերունդ-ները չգիտեն իրենց անցյալը: Ժողովրդի անհատների հա-մար Տոհմը լավագույն դեպքում սկսվում է պապից և սահ-մանափակվում իրենց հարազատներով և նրանց ընտա-նիքներով:
Հայ Ազգային Ընտանիքները Ազգային Տոհմերի բնական, օրգանական մասերն են, որոնք ձևավորվում և ճյուղավորվում են իրենց Տոհմերի ներսում, պահպանելով տոհմական, ազգային որակները, կրելով պատասխանա-տվությունը դրանց շարունակելիության:
Հայ ժողովրդի մեջ որպես կանոն չի ընդունվում Ընտա-նիքը որպես Տոհմի, Ազգի սերնդատվության օջախ: Այդ իսկ պատճառով ժողովրդի ընտանիքները պատասխանատվու-թյուն չեն կրում պահպանելու առանց այն էլ թույլ, այն ու ամենայնիվ տոհմական, ազգային որակները: Նրանց հա-մար ամուսնությունը Արուի և Էգի պարզ պայմանագրային միություն է, ուր միակ շարժիչ ուժը անհատների աձնական շահերն ու պատկերացումներն են: Դրանք են պատճառ-ները, որ ժողովրդի մեջ շատ են ամուսնալուծությունները, խառնամուսնությունները, ոչ ազգակից անհատներից կազ-մված ընտանիքները:
Հայկական Արյուն ունեցողները կարող են ունենալ Հային հատուկ Ազգային որակներ և հենց նրանք են նախանձախնդիր արյան մաքրության պահպանման և,
թող բարձրագոչ չհնչի, Ազգի պահպանման, հարատևման և հզորացման գործում:

Հայ Ժողովրդի մեջ բավական շատ են ոչ հայկական, կամ կիսահայկական Արյուն ունեցողները, որոնց մոտ բավականին թույլ է Արյան զգացողությունը, Ազգի և Հայ-րենիքի զգացողությունը: Այդ իսկ պատճառով դրանց կող-մից համառորեն մերժվում է Արյան մաքրությունը, լավա-գույն դեպքում անուշադրության են մատնվում, էլ չենք ասում արհամարվում և ոտնահարվում են Հայոց Ազգային արժեքներն ու սրբությունները: Սրանց կարելի է ասել հա-յեր առանց Հայկական Արյան:
- Հայոց Լեզուն, լինելով Ազգային Որակ, անաղարտ պահպանվում և զարգացվում է Ազգային անհատների կողմից: Նրանց պատկերացմամբ Հայոց Լեզուն իր մեջ կրում է սեփական Ազգի պատմությունը, նրա մշակույթը, նրա աշխարհայացքը, նրա մտածողությունը, նաև լեզվա-լմտածողությունը և տիեզերակարգը : Նրանք փորձում են գտնել և կիրառելի դարձնել Հայոց Լեզվի արմատական իմաստային օրինաչափությունները: Նրանց համար Հայոց Լեզուն Հայոց Սրբության Սրբոցն է:

Հայ ժողովրդի համար Հայոց Լեզուն միայն հաղոր-դակցման միջոց է: Նրանց համար այն որքան կարճ և պարզ լինի, այնքան լավ: Այդ է պատճառը, որ ժողովրդի բառապաշարում ավելի շատ օտար բառեր են հնչում քան Հայերեն: Նրանց համար Հայերեն բառերը գաղտնագրված նշաններ են միայն: Նրանց համար չկա և չի կարող լինել Հայկական Լեզվամտածողություն և իմաստաբանություն:
Ահա այսպես տարբերվում են Հայ Ազգի և Հայ ժողովր-դի որակական արժեքները: Այդ իսկ պատճառով տարբեր են նաև դրանցից բխող Արժեքային, Որակական դրսևո-րումները:

Հայը` որպես Ազգ, որպես բնական տեսակ ունի իր բնական կենսաձևը`Բարոյականությունը: Որպես Որակա-կան Դրսևորում այն արհեստականորեն չի ստեղծվում, այլ զարգանում է Ազգի Կենսափորձի զարգացման զուգընթաց չկրելով որակական փոփոխություն:
Հայը` որպես ժողովուրդ, չունի յուրահատուկ Կեն-սաձև, Բարոյականություն: Հայ ժողովուրդը, ենթարկվելով տվյալ ժամանակահատվածում հաստատված օրենքնե-ին, լինեն դրանք կրոնական թե աշխարհիկ, հարմարվում է դրանց պահանջներին, վնասելով այնուամենայնիվ իր մեջ որոշ չափով պահպանված Ազգային Կենսաձևը, Բա-րոյականությունը:
Հայը` որպես Ազգ, իր մեջ կրում է իր Հավատքը, Հավատքը իր նախնյաց: Այն զգացողությունն է իր Ծագու-մի, իր Արյան, իր Մայր Հողի` Հայրենիքի, իր Սիրո և Զո-րության: Այդ իսկ պատճառով Ազգային անհատները չեն առաջնորդվում որևե կրոնագաղափարական օրենքներով, այլ բնական օրինաչափությունների զգացողությամբ, իր և իր Ազգի ներուժի հանդեպ ունեցած հույսով և հավատով:
Հայը` որպես ժողովուրդ, չունի Հավատք: Նա առաջնորդվում և ապրում է կրոններով: Կրոնները որպես այդպիսին, ստեղծվում կամ վերանում են պատմության այս կամ այն ժա- մանակահատվածում, որոնք ինչ որ
մեկի ստեղծած ուսմունքներն են: Այդ է պատճառը, որ աշխարհում գոյություն ունեն բազմաթիվ կրոններ ու այդ կրոնների բազմապիսի դրսևորումներ`աղանդներ, որոնք հաճախ իրար հանդեպ ավելի անհանդուրժող են ու իրարամերժ, քան նույնիսկ տարբեր կրոնները: Դրանով իսկ նրանք պառակտում և ջլատում են ժողովրդի առանց այն ել թույլ միասնությունը`ենթարկելով ու ծառայեց-նելով նրան սեփական կլանային շահերին:

Հայը` որպես Ազգ, ունի իր Պատմությունը, այն իր կենսագրությունն է, իր կյանքի ընթացքը: Նրա յուրաքան-չյուր սերունդ Ազգի ապրած կյանքի կրողն է իր մեջ, ըստ այդմ իր ճակատագրի կերտողը, կերտողը իր գիտակց-ված ներկայի ու ապագայի: Հայ Ազգի սերունդները իրենց ներկան ու ապագան կերտում են՝ ելնելով իրենց Բնական Որակների զգացումից և գիտակցումից, հաջորդ սերունդ-դներին փոխանցելով նախորդ սերունդներից ժառանգած Ազգային ողջ Կենսափորձը:
Հայ ժողովորդի համար Պատմությունը կենսափորձ չէ, այլ վիճակ է: Նրա յուրաքանչյուր սերունդ, նախորդ սե-րունդների կյանքի օրինաչափ կրողը չէ: Այդ իսկ պատճա-պատճառով նրանք ապրում են միայն ներկայով: Նրանք չեն կերտում պատմություն, այլ դառնում են նրա զոհը: Նրա համար Պատմությունը ներկայանում է պատմագրու-թյան ձևով, այս կամ այն պատմիչի անձնական կրոնա-գաղափարական պատկերացումներից կախված, տվյալ ժամանակաշրջանի հաճախ հակասական, կողմնապահ և ոչ անաչառ նկարագրություններով:
Հայ Ազգի Մշակույթը իր հոգևոր զարգացման օրինաչափությունն է, իր Ծագումի, Կենսաձևի, կենսափոր-ձի, Բնական Հարաբերությունների, հոգևոր վերապրում-ների արտահայտությունը: Ազգային Մշակույթը լինելով ամբողջական և ինքնատիպ, անհատներից կախված չէ: Անհատ ստեղծագործողները միայն սնվում են նրանից` իրենց արարումը կատարելու համար: Անհատական ստեղծագործությունները Ազգային Մշակույթի անհատա-կան վերապրումներն են: Եվ որքան խորն են դրանք, այն-քան այդ ստեղծագործությունները դառնում են Ազգային Մշակույթի օրգանական մաս:
Հայ ժողովուրդը մշակույթ չունի`չնայած ստեղծագոր-ծողների որոշակի քանակի: Եվ Հայ ժողովրդի անհատ ստեղծագործողները չունենալով Ազգային Մշակույթ, որ-որպես վերապրելու Արարչական հիմք, հիմնվում են կրո-նագաղափարական, նորաձև, հիմնականում օտար ու ան-բնական հիմքերի վրա, որը և չի կարող մշակութային մի ամբողջություն կազմել:
Հայ Ազգի Ազգային կրթական համակարգի նպա-տակը Ազգային սերնդի ձևավորումն է Ազգային Կենսա-ձևի, Ազգի լիարժեք օրգանական ամբողջության մեջ, նրան փոխանցելու համար Ազգի ողջ Կենսափորձը, Մշակույթը և սերունդների շարունակելիության օրինաչափությունը:
Հայ ժողովրդի կրթական համակարգը հիմնված է վարժեցման սկզբունքի վրա. վարժեցնել, հարմարեցնել և ծառայեցնել իր անհատներին տվյալ պատմական ժամա-նակահատվածում գերիշխող կրոնագաղափարական օր-
ենքներին, նորմերին, սկզբունքներին: Այլ կերպ ասած`օր-վա պահանջներին բավարարող քաղաքացու ստեղծման վրա:

Որակապես տարբեր լինելով, Հայ Ազգին և Հայ ժողո-վրդին հատուկ արժեքային համակարգերը, որակական ամբողջությունները և դրանցից բխող որակական դրսևո-րումները, տարբեր են նաև իրենց իղձերը իրականացնելու համար կոչված թերևս լավագույն միջոցներից մեկի՝ պե-տության և դրա կառուցման հետ կապված պատկերա-ցումները:

Հնագույն ժամանակներից մեզ հասած հիմնականում օտար աղբյուրներից տեղեկանում ենք, որ Հայաստանը համարել են «Աստվածների Երկիր», «Աստվածային Օրենք-ների Երկիր»: Սա էլ բավական է` եզրակացնելու համար, որ Հայկական Բարձրավանդակում Հայոց ներքին հարա-բերություններում հաստատված են եղել Ներքին Որակա-կան Հարաբերություններ, որոնք համապատասխանել են Հայ Ազգի Որակական Ամբողջությանը, նրա Արժեքային Համակարգին, որոնք տրված են ի սկզբանե և կարգավոր-վել են Աստվածադիր օրենքներով: Այն Բնական Օրինա-չափությունների հաստատումն է: Իսկ Բնական Օրինաչա-փությունները անպատիժ շրջանցել հնարավոր չէ: Եվ դրան համապատասխան Հայ Ազգը ունեցել է իր պետական համակարգը, որին իրավամբ անվանել են Աստվածային Օրենքների Երկիր: Հայ Ազգը ժամանակի ընթացքում կտր-վելով իր արմատներից, ապրելով որպես ժողովուրդ, ստեղծել է պետություններ, առաջնորդվելով իր ստեղծած

օրենքներով, որոնք հաճախ չեն բխել Հայ Ազգային Որակ-ներից, Բնական Օրինաչափություններից:

Ներքին հարաբերությունները կառուցվել են անհատ-անհատ, անհատ-պետություն, անհատ-եկեղեցի չափանիշ-ներով, որոնք կարգավորվել են որոշակի օրենքներով, և փաստորեն ապահովել են իշխողների սկզբունքների պաշտպանությունը: Եվ քանի որ ժողովրդի ճակատագիրը մեծապես կախված է եղել մեկ կամ մի քանի անհատներից, ստեղծված պետություններն էլ պահպանել են իրենց գոյու-թյունը կամ կործանվել են, կախված այն հանգամանքից, թե այդ անհատները ինչ հարաբերությունների մեջ են գտնվել միմյանց հանդեպ, կամ ինչ անձնական որակներ են ունեցել: Եվ միշտ ստեղծվել են հարաբերությունների երկու բևեռ` իշխողներ և իշխվողներ, գործող օրենքներից վեր և օրենքի ճնշման տակ գտնվողներ, դատողներ և դատվողներ, պատ- ժողներ և պատժվողներ: Եվ իշխանության ու իրենց կողմից ստեղծված օրենքների փոփոխությունը առաջ է բերել միայն այդ երկու բևեռների միջև դերերի փոփոխություն: Նախկին դատողը դարձել է դատվող, նախկին դատվողը դատող, նախկին առաջնորդը ոճրագործ է դարձել, իսկ նախկին ոճրագործը առաջնորդ, իսկ հարաբերությունների բնույթը մնացել է նույնը:

Այսօր էլ մենք ականատեսն ենք այս ամենի: ՀՀ մայր օրենքից` սահմանադրությունից սկսած, գործող բոլոր օրենքները փոխառնված են տարբեր պետություններից, չեն բխում նույնիսկ այդ ժողովուրդների արժեհամա-կարգերից, որովհետև նրանք նույպես ունեն միևնույն

խնդիրները, որոնց մասին մենք խոսում ենք: Չմտնելով մանրամասնությունների մեջ` բավարարվենք միայն ՀՀ գործող, իրար հետ հաճախ թշնամաբար տրամադրված խառնիճաղանջ ու անդրոշակ կուսակցությունների, կրո-նական բազմապիսի կազմակերպությունների, կասկածե-լի ծագումով հասարակական կազմակերպությունների և հիմնադրամների գործունեությամբ, արհեստականորեն ստեղծված սոցիալական խավերի, նրանց միջև խորը հա-կասությունների, թիթեռնիկի կյանք ունեցող հարկային, մաքսային, քրեական, քաղաքացիական, ընտրական և այլ օրենքների գոյությամբ: Սրանց մասին շատ երկար կարե-լի է խոսել, բայց սահմանափակվենք միայն ընտրություն-ների հետ կապված մի շարք խնդիրներ քննարկելով:

Այնպիսի տպավորություն է մեզանում ստեղծվել, որ մեր կյանքը բաղկացած է չորս, հինգ տարին մեկ կատար-վող մի քանի ընտրություններից: Գոնե այդպես են համո-զում չորս-հինգ տարին մեկ ժողովրդի հոգսերով «տառա-պող» և ժողովրդին իրենց ծառայեցնելուլ համար միլիոնա-վոր դոլարներ չխնայող, ընտրապայքարի ելած բոլոր քաղաքական կազմակերպություններն ու անհատները: Իսկ քանի որ ժողովուրդը երախտամոռ չէ, ապա դրանցից նա ընտրում է ամենա «շռայլին», ամենա «հայրենասերին», ամենա «ազնիվին» ու ամենա «պարկեշտին», ամենից շատ խոստումներ տվողին և որը շատ շուտ մոռանում է և հիասթափվում մի քանի ամիսանց, շարունակելով իր ոդիսա- կանը, հույսով, որ այդ «ամենաներին» անպայման կընտրի հաջորդ ընտրություններին: Եվ յուրաքանչյուր

ընտրությունից հետո թվարկված արժեքների մեջ «թերա-ցողների» կողմից ստանում միևնույն բացատրությունները: Եվրախորհրդի և այլ միջազգային կազմակերպությունների մեզ առաջադրված ընտրությունների մասին օրենքների անկատարությամբ, կատարված ընտրակեղծիքներով, մեծ քանակությամբ ընտրակաշառքներով, որում ի դեպ մեղա-դրում են հենց իրեն`ժողովրդին: Բայց իրականում այն հա-մակարգը, ինչը պարտադրված է մեզ, իրականում զրկում է ժողովրդին իր ընտրությունից: Համաշխարհային քաղաքա-կանությունը կերտող ճարտարապետները օգտագործում են բազմատեսակ տեխնոլոգիաներ, որոնք կոչված են մարդկային հասարակությունները պառակտված պահելու և իրար դեմ հանելու, իսկ միակ ուղին ժողովրդին ազգայ-նական գաղափարախոսությունից հեռու պահելն է :

Դրա հետ կապված կա մի պատմություն, որը բացատ-րում է թե ինչպե՞ս կարելի է ոչնչացնել դաշտով սլացող ձիերի երամակը: Մի դեպքում երբ մոտակայքում անդունդ կա, ապա ընտրում են մի լավ թամբած ձի և շտապում հասնել երամակին և առաջնորդել դեպի անդունդը, վերջին պահին, իհարկե, դուրս թռչելով արանքից: Մյուս դեպքում, եթե անդունդ չկա ապա ընտրում են երկու թամ-ած ձի և նորից շտապում առաջնորդելու երամակը: Ապա սկսում են աննկատ հեռանալ իրարից` իրենց hետևից տանելով երամակի մասերը: Որոշ տարածություն անցնե-լուց հետո շրջվելով, երամակի երկու խմբերին առաջ-նորդում իրար դեմ և վերջին պահին իհարկե նորից դուրս թռչում արանքից ու դիտում թե ինչպե՞ս են այդ երկու

մասերը իրար ոտնատակ տալիս: Իսկ իրենց ներքին Ազ-Ազգային օրենքներով առաջնորդվող Ազգերին հեշտ չէ՛ ապակողմնորոշել, իրար դեմ հանել, ջլատել ու մշտական հակամարտության մեջ պահել, որովհետև ինչպես ասում են, նրանք իրենց մաշկով են զգում ամեն մի օտարն ու անբնականը և իրենց ներքին հարաբերությունները կարգավորվում են իրենց Ազգային Որակներից բխող օրենքներով:

Տրամաբանորեն և որակապես տարբեր են նաև իրակա-նում իրենց ներքին Ազգային օրենքներով ապրող Ազգերի և ժողովուրդների կողմից ստեղծված երկրների իրականաց-րած արտաքին հարաբերությունները: Ազգային երկրները իրենց արտաքին հարաբերություններն իրականացնում են իրենց Ազգերի Բնական Դերի գիտակցմամբ`կարգա-վորվելով իրենց որակական դրսևորումներով և դրանցից բխող նպատակամղված գործողությունների իրականաց-մամբ: Ժողովուրդներն իրենց արտաքին հարաբերություն-ները կառուցում են կենցաղային շահերի հակամարտութ-յան, կողմնորոշումների, հաճախ ստիպողական և պար-տադրված ճնշումներին այս կամ այն կերպ հարմարվող արտաքին քաղաքականությամբ: Ամփոփելով ասվածը` կարծում եմ հիմնականում տրվեց Ազգի և Ազգայինի ու ժողովրդի և ժողովրդականի միջև գոյություն ունեցող որա-կական տարբերությունները: Եվ միանգամայն անհասկա-նալի է մեզանում հաճախ օգտագործվող և հոլովվող ու ոչինչ չասող «ազգային ժողովրդավարություն» բառակա-պակցությունը:

Այժմ տեսնենք, թե ինչ են ընդհանրապես գաղափարա-խոսությունները, ինչ է Ազգային Գաղափարախոսությու-նը և ինչի համար է այն կոչված: Գաղափարախոսություն-ները աշխարհայացքային քարոզչական տեսություններ են, որոնք ներկայացնում են այս կամ այն անհատի կամ խմբի մտավոր պատկերացումները բնության, կյանքի ու մահվան, իրենց պատկերացմամբ չարի ու բարու, լավի ու վատի, տնտեսական կացութաձևերի մասին և ունեն որոշակի կարգավորիչ դեր: Որպես կանոն դրանք ստեղծում են կոնկրետ մարդիկ և կոչված են լուծելու որոշակի հասարա-կական ու քաղաքական խնդիրներ: Մարդկության գրեթե ողջ պատմությունը, կարելի է ասել, տարբեր գաղափարախոս-ությունների հակամարտության պատմություն է: Եվ այն Ազգերը կամ ժողովուրդները, որոնք պատմության այս կամ այն ժամանակահատվածում հզորացել կամ թուլացել են, հիմնականում ստեղծել կամ ներմուծել են տարբեր բարո-յաքարոզչական ուսմունքներ ու դրանից կախված դոգմա-ների, կենցաղային և պետական օրենքների համակարգեր: Դրանք հիմնականում մեզ ներկայանում են կրոնների տես-քով , անվանվում են ստեղծողների անուններով և, որպես կանոն, ունեն փոխադարձ խորը հակասություններ և հետա-պնդում են որոշակի նպատակներ: Աշխարհիկ գաղափա-րախոսություններն էլ յուրատեսակ կրոններ են և նախա-նախատեսվում են մարդկային հասարակության համա-պատասխան շերտերին կազմակերպելու և ծառայեցնելու իրենց խորքում խնամքով թաքցված նպատակներին:

Իրենց առջև այլ խնդիրներ են դնում Ազգային գաղափա-րախոսությունները: Նախ`նրանք հիմնվում են ոչ թե այս կամ այն անհատի անձնական որակների, նրա անհատա-կան պատկերացումների վրա, այլ տվյալ Ազգի Ազգային որակների զգացողության, դրանցից բխող որակական դրսե-վորումների վրա և կոչված են պահպանելու ու հզորացնելու այն: Այդ իսկ պատճառով ժողովուրդները չեն կարող ունե-նալ Ազգային գաղափարախոսություն, իսկ Ազգերը չեն կարող առաջնորդվել օտարածին և այլ նպատակներ հետա-պնդող ուսմունքներով: Իսկ երբ այդ ուսմունքները պար-տադրվում են Ազգերին, ապա դրանք միայն վնասում են նրանց, հիմք ստեղծելով նախ բարոյական անկման, ապա` ֆիզիկական ոչնչացման:

Թերևս, կարելի է համաձայնել այն մարդկանց հետ, ովքեր հայտարարում են, որ Ազգային Գաղափարախոսութ-յունը կեղծ կատեգորիա է միայն մեկ վերապահումով, որ նրանք այդպես ել չեն հասկանում Ազգի ու ժողովրդի էա-կան տարբերությունները: Այո՛, չի կարող լինել մեկ միավո-րող գաղափարախոսություն Հայրենիքի դավաճանի և Հայ-րենիքին անվերապահ ծառայողի, թալանչու և ազնիվ աշ-խատավորի, առաքինի մարդու և անբարոյականի միջև և վերջապես տարբեր ծագում և դրանից կախված տարբեր արժեքային համակարգեր ունեցող մարդկային խմբերի միջև, մեկ խոսքով ասած Ազգայնականի ու ապազգայ-նականի միջև: Այստեղ անպայման կհնչեն կարծիքներ թե հապա ուր մնացին համամարդկային արժեքները: Պատաս-խանը այս է, որ չկան ինքնին համամարդկային արժեքներ,

այլ կան համամարդկային արժեք դարձած խորը Ազգային Արժեքներ: Ավելացնելով ասենք նաև, որ Ազգային Գաղա-փարախոսության կարիքն ունեն և այն մշակում են այնպի-սի ժողովուրդներ, որոնք, իբրև Ազգ ձևավորված չեն և չեն կարող ձևավորվել, բայց գիտակցում են, որ առանց առողջ, այնուամենայնիվ իրենց մեջ գոյություն ունեցող Ազգային Որակների և նրանց վրա հիմնված Ազգին միավորող գաղա-փարախոսության, նրանք ստիպված կլինեն քայլելու աշ-խարհի հզորների հետևից, կամ լքելու այդ շարքը:

Այսպիսով`Հայ Ազգային Գաղափարախոսությունը յու-յրատեսակ Ազգային Սահմանադրություն է, որը նախ և առաջ բարոյաքարոզչական ուսմունք է: Այն քարոզում և ուսուցանում է Ազգային անհատներին առաջին հերթին ոչ թե սոսկ մարդ, այլ Հայ Մարդ լինելու արվեստը: Այն ուս-մունք է Ազգային ինքնաճանաչման, Ազգային ինքնագի-տակցումի, Ազգային Հավատքի`Հավատքը հանդեպ սեփ-ական Ազգի` նրա ներուժի, սեփական Ազգի հանդեպ պաշ-տամունքի: Այն ուսմունք է Հայրենասիրության ու Հայրենա-պաշտության: Այն քարոզում, ուսուցանում և օգնում է Հայ անհատին իր մեջ պեղելու, գտնելու և զորացնելու այն ամենամաքուրն ու նվիրականը, այն կամքն ու կարողութ-յունները, որոնք արյունով ժառանգել է մեր Մեծ Նախնինե-րից: Այն պարտքի, պատասխանատվության ու պարտա-վորվածության զգացում է զարթնեցնում Հայ Անհատի հոգում և նրա կյանքում, իր Ազգի ու Հայրենիքի նկատմամբ` սնելով նրան աստվածային անաղարտ ավյունով: Ես կհամաձայնվեմ նրանց հետ, ովքեր կասեն որ այս ամենը

մենք կգտնենք մեր Ազգային Մշակույթի Գոհարների մեջ, մեր Էպոսում և այլն: Բայց պետք է պատասխանել մեկ հարցի:

Ինչպես, ինչ կերպ այն կարելի է արմատավորել ու կյանքի կոչել Հայոց մեջ: Վերը շարադրվածը` իր խորը վերլուծություններով, արծարծված գաղափարների ճշգրիտ ու վառ ձևակերպումներով և վերջին հարցադրման հետ կապված հիմնավոր եզրակացություններով ու պատաս-խաններով, վերջապես Աստվածային Հայերենով, վճռակ-ների հատու ոճով, մեզ է ներկայանում Նժդեհյան «Ցեղա-կրոն» ուսմունքը, որը Հայ իրականության մեջ պատմական-որեն հիմնավորված, թերևս, միակ Ազգայնական Գաղ-փարախոսությունն է: Այն եթե չասենք Հայոց Ազգային Գաղափարախոսությունն է, ապա հաստատապես հիմքն ու ողնաշարն է Հայոց Ազգային Գաղափարախոսության, կամ Հայկականության: Այն Մեզ սովորեցնում է մտածել և մտա-ծել սրտով: Այն մեր առջև բաց է անում Հայի անսահման հոգու գաղտնիքները`զարթնեցնելով, հզորացնելով և շարժ-ման մեջ դնելով նրանց: Այլ կերպ զարթնեցնում է Ցեղը քո մեջ: Ցեղակրոնությունը ունի աքսիոմներ, բացարձակ ճշմարտություններ, որոնք ապացուցման և քննարկման կարիք չեն զգում: Դրանք մեր Ազգի ու Հայրենիքի հավիտեն-արժեք գաղափարներն են: Հայ Ազգի Հայրենիքը ի սկզբանե Հայկական Բարձրավանդակն է, որին են հատուկ, հարա-զատ ու բնիկ Հայի հոգեմարմնական գծերը, որոնք նույնպես դրված են Հայի մեջ ի սկզբանե: Այն պատգամում, ապա սովորեցնում է ճանաչելու Հայ Ցեղի Ուժ-Էությունը, այնու-

հետև գիտակցելու, հավատալու, հաղորդվելու, պաշտելու և վերջապես հնազանդվելու ու հավատարիմ մնալու նրան:

Ճանաչել, ապա գիտակցել Հայ Ցեղի Ուժ-Էությունը -Ցեղակրոն ուսմունքն ասումէ. «Ես Ցեղաճանաչ եմ, եւ ահա գիտեմ, թէ մեծ է իմ ցեղը, թէ իմ ցեղն աւելին է տուել մարդ-կութեան, քան ստացել է նրանից, թէ հայոց նորագոյն յեղա-փոխութիւնը վերջին խոսքը եւ գործը չէ իմ ցեղի էութեան, ես գիտեմ, թէ ինչ բանի ատակ է իմ ցեղը»:
Ասել է թե ճանաչել Ազգիդ ողջ պատմությունը, նրա հերոսական անցյալն ու ողբերգությությունները, գիտենալ ներկան, գնահատել Ազգիդ ներուժը և տեսնել ապագան:

Հավատալ Հայ Ցեղի Ուժ-Էությանը. Ասվածէ.
«Ես ցեղահաւատ եմ, եւ ահա ես կըպաշտեմ եւ մի այլ

աստուածութիւն` ցեղիս արիւնը, որի անարատութեան մեջ է մեր ժողովրդի ողջ ապագան»:

Ազգի, Ցեղի Արյան մաքրության, նրա անաղարտութ-յան պահպանման խնդրում Ցեղակրոն ուսմունքը այլընտ-րանք չունի:

Ցեղահաղորդ լինել Հայ Ցեղի Ուժ-Էությանը. Ասվածէ.
«Ես ցեղահաղորդ եմ, եւ ահա կըզգամ, որ իմ անձը

կըպատկանի աւելի իմ գերագոյն ծնողին` իմ ցեղին, քան իմ ծնողներին»:

Պաշտելու համար Հայ Ցեղի Ուժ-Էությունը, Ցեղի կամքին, Ցեղակրոն ուսմունքն ուսուցանում է աստվա-ծացնել այն`ձգտելով ու հնազանդվելով նրան: Հայրենի-
քը`որպես Աստվածություն, իսկ Հայրենասիրությունը՝ որպես Կրոն է քարոզում Ցեղակրոնությունը, ինչը ներկա-յացվում է ըստ Նժդեհի, կրոնական երկյուղածությամբ ու անսահման սիրով: Մենք այսօր հեռուստատեսությամբ, մամուլով և այլ լրատվամիջոցներով ականատեսն ենք մեր քաղաքական այրերի, մտավորականների ելույթնե-րին, որոնք խոսելով Հայոց Սրբություններից, Ազգային Արժեքներից, այնպես են ներկայացնում, կարծես խոսում են Նժդեհի խոսքով`Սահարա անապատից: Այո՛, բացար-ձակ ճշմարտություններն անգամ կարիք ունեն զգուշորեն ու սիրով ներկայացվելու: Լսենք Նժդեհին:

«Հայաստան, քեզ սիրտը ծնաւ – դու ապրում ես սրտերի մէջ եւ ջերմաջերմ սրտերի շնորհիւ միայն: Գուցէ եղել են եւ անսիրտ խելոքներ, որ սիրել են քեզ, բայց նրանք չեն խաչւել, չեն մեռել քեզ համար: Հայրենիքի համար մեռնում է, հերոսանում մեծ սրտի տէրը միայն»:

«Հայրենասիրութիւն – մարդկային առաքինություննե-րի թագն ու պսակն է դա: Մարդկային բարոյական յատ-կութիւնները իր մեջ միացնող այդ գերագույն առաքինութ-իւնն է, ազգերի գոյութեան անհրաժեշտ պայմանը եւ ան-սպառ աղբիւրը նրանց ոյժի եւ մեծութեան: Նա այնքան ջերմ է մի ժողովրդի մէջ, որքան փոքր է այդ ժողովուրդը եւ որքան ամբարիշտ են նրա հարեւանները: Եթե այդպես չէ ամենուրեք, այդպես պիտի լինի»:

Ահա այսպես պիտի մատուցվի Հայրենիքը և Հայրենա-սիրության զգացումը Հայ սերունդների մեջ: Թե ինչպիսի

հայրենիք կունենանք վաղը` ասում է Նժդեհը. «Ինչպիսին, որ կառուցվում է այսօր մեր մտքի և հոգու մեջ»:

Ցեղակրոն ուսմունքը դրա պատասխանը գտնում է Հայրենապաշտ, Ներցեղային Բարոյականով առաջնորդ-վող սերունդների մեջ: Իսկ Ներցեղային Բարոյական Ար-ժեքները այն արժեքներն են, որոնք մեր Ազգից, Ցեղից են գալիս, ինչը ժառանգել ենք մեր Արյամբ: Որոնք պարտադ-րում են մեզ ապրել համահայկական ազգասիրությամբ ու համահայաստանյան հայրենասիրությամբ և Ցեղին ու Հայրենիքին նվիրաբերվելու բացարձակ կամքով:

Նժդեհյան Ցեղակրոն Ուսմունքի գաղափարական հե-նասյուներից է Նախնյաց պաշտամունքի գաղափարը:

-Ժամանակին Աստուած էր նախախահայրը-Աստուա-ծը իր ցեղի, տոհմի, եւ իր պաշտամունքը` կրօն:

Առանց մեր նախահայրերի աճյունների, մեր Հայրենի-քի հետ կապված Նժդեհն ասումէ.

- Զատեցէք նախահայրերի աճիւունը հայրենի հողից եւ դուք կունենաք երկիր մշակելի, բնակելի, բայց ոչ հայրե-նիք:

Նախնյաց պաշտամունքը, նրանց ոգիների պաշտա-մունքը Հայրենապաշտության անքակտելի մասն է, ինչը քարոզում է Ցեղակրոն ուսմունքը:

ՀԱՅ ԸՆՏԱՆԻՔԸ
Հայ Ընտանիքի ձևավորման, նրանում Հայրենապաշտ սերնդի դաստիարակման ու կրթության գործում Ցեղակրոն ուսմունքն ասումէ.

Հայրենապաշտական դաստիարակություն – ահա մեր
փրկության խարիսխը: Ահա թէ ինչու հայրենասիրութե-ան, չէ հայրենապաշտութեան-մարդկային առաքինութ-յունների այդ աստւածային մոր համար պէտք է ջահ բար-ձրացնել մեր հոգիների մեջ, մեր դպրոցներում, մեր ընտա-նեկան յարկի տակ, մեր գաղթականական վրանների տակ

, ամեն տեղ, ուր կապրի, կըշնչի հայ մարդը: Հայրենասիրությունը-միայն ոչ որպես գեղեցիկ խոսք,

այլ զգացում եւ գիտակցութիւն, ոչ որպես շրթունքի սէր, կամ իդէազուրկ խուժանավարի բարոյական մերկութիւնը ծածկող գեղեցիկ պատմուճան, այլ` պաշտամունք, կրօն: Եվ ահա թէ ինչու պէտք է կեղծ ու մոլար յայտարարել բո-լոր կրոնները, բարոյականները, սկզբունքները, որոնք չեն դարբնում կուռ կամքեր, ուժեղ նկարագիրներ, արիներ, որոնց չգոյութիւնը ազգերին յաճախ է ստիպում դիմելու իրենց թշնամիների մեծահոգութեան: Այս և մնացած բոլոր հարցերում «արիութեան պատգամախօսները պիտի դառ-նան հայ մտաւոր եւ հոգեւոր կեանքի բոլոր ղեկավարնե-րը»:

ՀԱՅ ՄՏԱՎՈՐԱԿԱՆՈՒԹՅՈՒՆԸ
Նախ բանաստեղծը չէ մտավորական, նկարիչը չէ մտա-վորական, գիտնականն ու ճարտարագետը չէն մտավորա-կան, այլ մտավորականը կարող է լինել բանաստեղծ, նկա-րիչ, գիտնական, ճարտարագետ, ուսուցիչ...: Նժդեհի խոսքե-րով`ժողովրդի դարբինն է մտավորականությունը, նրա ճակատագրի կերտողը: Նրանից է կախված երիտասարդ սերնդի և ոչ միայն նրա, դաստիարակության, կրթության, նրա կազմակերպման ու շարժման մեջ դնելու սրբազան

պարտականությունները, նաև իրավունքները: Իսկ իրա-վունքները հարկավոր է նվաճել, նվաճել իր իսկ կոչմանը` Մտավորականին արժանանալով:

Սերնդի դաստիարակման գործում «Ցեղաճանաչ են օրվա մեր ուսուցիչները»- հարցնում է Նժդեհը, ասելով.

Գոյութիւն չունի եւ չի կարող ունենալ կրթական ընդհա- նուր իդէալ: Ամեն ժողովուրդ իր կրթական իդէալն ունի, որ բղխում է իր ոգուց եւ կարիքներից: Հայ դպրոցը չգիտէ, չգիտէ ամենէն էականը, որ հող թէ հոգի մշակելու եւ նրանց տիրելու համար նախապայման է նրանց խորապես ճանաչելը:

ՀԱՅ ԿԻՆԸ
Հայ Ընտանիքի ձևավորման և դաստիարակության գործում Նժդեհը մեծ դեր է հատկացնում Հայ Կնոջը, Հայրենակրոն Մորը, Առյուծածին Մայրերին, ասելով.

Մայրերի ափի մեջ պիտի փնտռել ազգերի ճակատա-գիրը:

Դրա հետ միասին հակաազգայնական հայության հո-գեախտևոր կյանքի ամենատխուր և միաժամանակ նող-կալի կողմը համարելով ապազգայնացված հայ կնոջը` Ցեղուրաց հայուհուն:

Դուք երբևէ նկատե՞լ եք, թե Հայ կնոջը որքան է գեղեց-կացնում Հայուհի լինելը և որքան է այլանդակում նրա բա-ցակայությունը: Երիցս զզվելի է ապազգայնացված ու ան-բարոյական հայ կինը, ավելի քան ապազգայնացված ու անբարոյական հայ տղամարդուց:

ՀԱՅՈՑ ԼԵԶՈՒՆ
Հայոց Լեզուն, Նժդեհյան Լեզվով ներկայանում է իր ողջ վեհությամբ, Աստվածային Հայերենով, ինչը Հայ Մար-դու մեջ զարթնեցնում և բորբոքում է սերն ու ակնածանքը հանդեպ իր Մայրենին` ստիպելով Հայեցի մտածելու, ստեղծագործելու և միմյանց հետ շփվելու: Նժդեհյան Լե-զուն լինելով Հայոց Լեզվի ինքնին քարոզչություն, Նժդեհի կողմից բանաձևվում է.

Հայ մարդու հետ հայերէն կը խօսի ցեղակրոնը, որով-հետեւ կըգիտակցի, թէ լեզուի մահը յաճախ ժողովուրդ-ների հոգեւոր մահը կ'արագացնէ:

Նժդեհյան Ուսմունքը, անդրադառնալով Հայ հասարա-կական կյանքի զանազան ոլորտներին, պետական, հո-գևոր և հասարակական կառույցներին, ախտորոշելով նրանցում տեղ գտած արատները, ուղենշելով նրանց ճանապարհները, ուսուցանում և բանաձևում է նրանց գործունեության սկզբունքները:

ՊԱՏՄՈՒԹՅՈՒՆԸ
Նաև Հայոց Պատմության խորը ուսումնասիրության արդյունք է Նժդեհյան Ցեղակրոն ուսմունքը: Այն խորանա-լով և անդրադառնալով մեր պատմության Մեծագույն և ամոթալի էջերին, կարողանում է բացահայտել և մեզ հասու դարձնել մեր Մեծ հաղթանակների գրավականներին և պարտությունների պատճառներին: Նժդեհը մեծագույն հանցանք և ուրացում է համարում սեփական պատմության անծանոթ լինելը, ասելով, «նմանը-զուրկ պատմական զգա-ցումից եւ յիշողութիւնից-ազգ չէ»: «Սեփական պատմու-

թիւնն է մեր իմաստուն խորհրդականը, մեր ոգու դայեակը, մեր ազգային խղճմտանքի վարիչը»:

Եվ քանի դեռ մեզ հասու չեն Հայոց Պատմության, նրա զարգացման օրինաչափություններն ու իմաստասիրութ-յունը, ապա մենք անկարող կլինենք դասեր քաղելու մեր պատմությունից և տնօրինելու սեփական ճակատագիրը:

Պետք է վերապրել եւ վերաիմաստաւորել հայրենի պատմութեան ողջ հոլովոյթը:

Պետք է Հայկի հետ ծառանալ Նեբրովթի դեմ, Տիգրա-նի հետ` ընդարձակել Հայաստանը, Արտաշեսի հետ`բա-րեկարգել այն, Բագրատունիների հետ Անին հրեշակեր-տել եւ ապա` նրա կործանումը ողբալ... Ի մի բան`պետք է վերապրել մեր պատմության բոլոր բախտորոշ անցքերը -նրա վերելքներն ու անկումը, նրա փառքերն ու տառա-պանքը, նրա աննկուն ընդվզումներն ու կուլտուրական հարուստ շինարարութիւնը:

Այսպէս` մինչ մեր օրերը:

Այսպէս են ճշմարտօրեն Հայաստանում Հայ սիրտն ու գիտակցությունը:

Այսպէս է ստեղծվում համահայը, ամբողջական հայը: ՄՇԱԿՈՒՅԹԸ

Արժէքներ`գիտական, գեղարուեստական, բարոյա-կան-ահա մշակոյթը: Ավելի ճիշտը` դա արժէքների նուի-րապետօրէն կազմակերպուած ամբողջութիւն է,- սահմա-նում է Նժդեհը:

Կեղծ են այն մշակութային արժեքները, որոնք չեն կրում տվյալ Ազգի անհատականության կնիքը, այդ իսկ

պատճառով օտար մշակութային արժեքները իրենց փայ-լով և բացասական կողմերով տկարացնում են յուրացնո-յղի Ազգային Ոգին:

Հայը պիտի դաւանի «հոգու» առաջնութիւնը նիւթի նկատմամբ, եվ աշխատի, որ հայ մշակոյթը ոչ թէ տօնուի տարին մի անգամ, այլ` իբրեւ հոգեւոր արժէքների ամբող-ջութիւն` ապրուի ամէն օր:

Եվ ականջներին օղ անելով թող հիշեն մեր մշակութա-յին գործիչները Նժդեհի ցավով լի հետևյալ խոսքերը.

Մինչեւ որ մեր զոյգ սուրբերին` Սահակ-Մեսրոպին չմիանայ մտածումի, ապրումի եւ գործի ազնուութիւնը` պիտի չկարողանամ առանց ամօթխառն ցավի մեզ կուլ-տուրական անուանել:

ՄԱՄՈՒԼԸ
Նրա պարտականութիւնն է-խտացած ճշմարտութ-իւններ տալ ժողովուրդին:

Նպատակը-այս ճշմարտութիւններով լուսավորել ժո-ղովուրդին դեպի ապագան:

Այն անիմաստ, փոխադարձ լուտանքներով շաղախ-ված նեղսիրտ ու իրարամերժ հոդվածների, անսիրտ ու չոր լրատվությունների փոխարեն պիտի ախտանիշի, վերգնահատումների ենթարկի մեր գիտցած «ճշմարտութ-յունները», կռահի երկրին ու ժողովրդին սպառնացող վը-տանգները` նորանոր արմատական լուծումներ մշակելով ու առաջ քաշելով:

ԿՈՒՍԱԿՑՈՒԹՅՈՒՆՆԵՐԸ
Հրամայողաբար պիտ հոգեփոխւեն նաեւ կուսակցութ-

Իւնները-սրանք` մասնաւորապես: Մեր ներքին հակամար-տութիւնները զինակցում են արտաքին թշնամուն` ընդդեմ մեր ժողովուրդին եւ երկրին:

Ժողովուրդի մի մասի անունից հայհոյել միւսին` հակառակորդին եւ տղայաբար ժխտել նրա գոյութեան իրաւունքը-դեռ չի նշանակում դաստիարակել իր շարքե-րը:

Կուսակցամոլությունը որպես մեծագույն չարիք պիտի արմատախիլ արվի մեր քաղաքական այրերի ու կուսակ-ցությունների գործելաոճից: Իսկ նրանց դերը հիմնակա-նում պիտի լինի ժողովըրդի կազմակերպման մեջ, հա-մազգային և համապետական խնդիրների լուծման շուրջ` առաջնորդվելով Ազգային Բարոյականին համապատաս-խան չափանիշներով և գաղափարներով:

Հասկանանք, վերջապէս, քանի ուշ չէ, հասկանանք, որ հայը պատճառ չունի կուսակցականանալու: Իսկ մեր ժողովրդի թուական տկարութիւնը, մեր հայրենիքի աշ-խարհագրական դիրքը եւ երէկվա մեր Եղեռնը կըբաւեն գիտակցելու, որ հայը կուսակցականանալու նաեւ իրա-վունք չունի:

Ահա սա՛ է պատգամում Նժդեհը մեր ժողովրդին, կու-սակցություններին և կուսակցական այրերին:

ԵԿԵՂԵՑԻՆ
Հայոց պատմության քրիստոնեական ժամանակաշրջանում Հայաստանյայց եկեղեցու դերը Հայ Ազգի ճակատագրում եթե չասենք ճակատագրական, ապա վճռորոշ է եղել: Այն հա-

ճախ, Հայկական պետականության բացակայության պայ-մաններում, ստանձնելով ղեկավարողի դերը, առաջնորդել է Հայ ժողովրդին: Եկեղեցու մենաշնորհն է եղել Հայ ժողովրդի կենցաղային, առօրյա կյանքին, կրթության և դաստիարակու-թյանը վերաբերող խնդիրների տնօրինումը: Ուրեմն և մեծ պատասխանատվություն է կրում Հայ ժողովրդի ճակատա-գրում: Այսօր էլ նա կատարում է իր դերը, առանց վերագնա-հատումների ենթարկելու իր ղեկավարած ժողովրդի և իր իսկ պատմությունը:

Դա վերագնահատումի պիտի ենթարկէ քրիստոնէա-կան սիրոյ իր սխալ ըմբռնումը, որպեսզի դադարի թու-լութիւնը առաքինութիւն համարել եւ սպանել մեր ժողո-վուրդի կամքը:

Սխալ է ըմբռնել դա քրիստոնեական սիրոյ խոր-հուրդը եւ դրա հետեւանքով ամբողջ դարեր պատճառ դարձել մեր ժողովուրդի անօրինակ ողբերգութեան:

Այսօր էլ ունկնդրելով մեր եկեղեցու այրերի քարոզ-ներին, որոնք վերաբերում են հիմնականում հրեա ժողո-ուրդի երկու հազար տարի առաջվա պատմությանը, ակամայից մտածում ես, մի՞թե նրանց համար այդպես էլ պարզ չդարձավ, որ եթե Հայը դադարի իր գոյությունը, քրիստոնեության հետքն անգամ չի մնա Առաջավոր Ասիայում:

Ինքնապաշտպանութիւնը հայ ժողովուրդի – ահա Հայ եկեղեցւոյ նոր հաւատամքը:
Ավետում է Նժդեհը:

Քրիստոնեական արժեքների հետևորդները անպայ-ման կասեն որ մենք պարտավոր ենք պահպանել այս ար-ժեքները, որովհետև դրանք մեր ժողովրդի ծոցից են դուրս եկել, որոնք մեր 1700 տարվա ավանդույթններն են և այլն:

Այստեղ տեղին է մեջ բերել Նժդեհի հատու և վճռական խոսքը, թեև այն ավելի շատ վերաբերում է մեր քաղաքա-քական գործիչներին:

Ես պահպանողական եմ, երբ վտանգ կա փողոցային անարխիայից, հեղափոխական` երբ հանրային մտածո-ղության ու կյանքի քարացում կա:

Դրա հետ մեկտեղ Ցեղակրոնությունը ուսուցանում է.

Կրօնաշունչ է, ընդհանրապէս, կեանքի մասին իդեա-լիստական ըմբռնում ունեցող ամէն մարդ: Նա, ով ընդու-ընում է Աստծոյ գոյութիւնը` ընդունում է նաեւ իր պար-տականութիւնը հանդեպ գերագոյն իրականութեանց -ազգ, հայրենիք, պետութիւն:

ԱՌԱՋՆՈՐԴԸ
Առաքեալի սիրտ, իմաստասէրի գլուխ, ադամանդ ճակատ-ահա կատարեալ առաջնորդը:
Այս երեք բառերի խորը ընկալումով և ձգտումով դեպի

այդպիսինը պիտի առաջնորդվեն մեր քաղաքական և պետական ղեկավարները: Ճակատագրորեն նրանց է տրված` կրելու սեփական ժողովրդի հաջողությունների ու հաղթանակների դափնիներն ու վայելելու անհաջողութ-յունների ու պարտութ- յունների դառը պտուղները:

Չկայ կատարեալ առաջնորդը,- ասում է Նժդեհը,- եվ արտաքին վտանգը դառնում է աւելի ահաւոր, եւ դրա

համար էլ թշնամու հարուածը պիտի լինի աննախընթա-ցօրեն մահառիթ:

Նրանց անձնական երջանկության վարդապետությու-նը թշնամին է մեր Ազգի, Ցեղի հավաքական երջանկութ-թյան:

Ցեղակրոն ուսմունքն այսօրվա և վաղվա առաջնորդ-ներին և ոչ միայն նրանց ուսուցանում է նախ Մարդ լինե-լու, ապա Հայ մարդ լինելու արվեստը` պահանջելով նախ և առաջ իրենց ձեռքում ունենալ Ազգի, Ցեղի Բարոյական Օրենսգիրքը, ապա`մյուս ձեռքում աշխարհում գոյություն ունեցող ճարտարվեստների նորությունները և նրանց յուրացնելու կարողությունը:

Այսպիսին պիտի լինի վաղուայ առաջնորդը, որպես-զի նրա օրով արմատօրէն հոգեփոխուի հայ մտաւորա-կանութիւնը, որպէսզի հայ գործիչը մերկանայ իր Ես-էն`անանձնականանալու աստիճան, որպէսզի հասարա-կական ծայրահեղութիւնը ընդգրկի գործչի բովանդակ կեանքը:

Հայ մականը, սուրը եւ գրիչը կըգտնուին կարող եւ սրբամաքուր ձեռքերի մեջ,- պատգամում է Նժդեհը:

ԸՆՏՐԱՆԻՆ
Նժդեհի ձևակերպմամբ այն «Երկրի աղը»-ն է: Ոգու ծնունդ` դա է ապրեցնում մարդկային ոգին: Կրողը սրբու-թեան, հերոսականի եւ հոգեւոր գեղեցկութեան զգացում-ների:

Նրանն է կոչումներից ամենասրբազանը, պատաս-խանատուութիւններից ամենամեծը: Ազգերը մի հատիկ

ճշմարիտ ազնուականութիուն ունին – դա էլ ընտրանին է: Նրա միջոցով են բարձրանում եւ նրա հետ են ընկնում ազգերը:

Նժդեհյան Ցեղակրոն ուսմունքի քարոզչության առաջ-նահերթ և կարևորագույն խնդիրներից է հենց Հայոց ընտ-րանու, նրա Բարոյական կերպարի կերտման հրամա-յականը: Նրա գոյությամբ և կենդանի օրինակով է շարժ-վում ժողովուրդը: Նրա կատարած փոքրինչ սխալից ան-գամ, քանդված կարելի է համարել ժողովրդի հավատքը, համարումը, բարոյականը:

Օրգանապէս ապաքաղաքական է ընտրանին, որով` բացարձակապէս անկուսակցական պիտի լինի դա: Շեղ-ուեց իր կոչումէն-ժողովրդի անկումը դառնում է անխու-սափելի:

ԲԱՐՈՅԱՇՈՒՆՉ ՄԹՆՈԼՈՐՏ
Հարց է ծագում, իսկ ինչպե՞ս, որտեղի՞ց պիտի գտնել, հայտնաբերել նման բարձր բարոյականություն և հոգե-կերտվածք ունեցող մարդկանց, մտավորականների:

Ցեղակրոնությունն ասում է.

Կայ բարոյական մթնոլորտը, ուր, ինչպէս եւ մեզ շրջապատող մթնոլորտում, տեղի են ունենում մակընթա-ցութիւններ ու տեղատւութիւններ մտքերի, գաղափարնե-րի, զգացումների, որոնք շնչում է մարդս, իւրացնում եւ փոխանցում իր նմաններին: Վսեմ ու ազնիւ գաղափարնե-րով լցնենք այդ մթնոլորտը-գաղափարներ, որոնք սրբէին, մաքրէին մեր կեանքը, արի եւ առաքինի դարձնէին մեզ, մեծ եւ փառահեղ գործերի մղէին մեզ: Գաղափարներ,

որոնք հակաթոյն լինէին բոլոր տեսակի անբարոյացուցիչ եւ քայքայեցուցիչ ազդեցութիւնների դեմ: Գաղափարներ, որոնք փրկել ու փրկում են անհատներն ու ժողովուրդ-ները բարոյական նեխութիւնից:

Կստեղծենք, կունենանք բարոյաշունչ մթնոլորտ, մեր իսկ ծոցից կծնվեն Առաջնորդներն ու Մտավորականները, Ղեկավարներն ու Զինվորականները, տասնյակներով, հարյուրներով ու հազարներով:

ԴԱՍՏԻԱՐԱԿԻՉ ՏՈՆԵՐ
Նախանձախնդիր լինելով Ազգային տոների, նրանց իմաստային վերականգնման ու անցկացման գործին Ցեղա-կրոնությունն ասում է.

Տօները անկասկած կըլինեն միաժամանակ եւ ամե-նահաճելի կապը եղբայրութեան եւ ամենաուժեղ միջոցը վերածնութեան:

Համազգային ու համապետական նշանակություն ունեն Ազգային ու պետական տոները, որոնք կոչված են համախմբելու, իմաստացնելու և հոգեկան լիցք հաղոր-դելու հանրությանը` նրանց վարակելով Հայրենասիրութ-յան ու Ազգասիրության կազդուրեցուցիչ շնչով: Ազգային տոները պիտի տոնվեն իրենց խորհուրդների խորը ըն-կալման գիտակցությամբ, իսկ պետական տոները` դրանց համազգային նշանակության ոգեկոչմամբ և դրանց ու պետական խորհրդանիշների նկատ- մամբ հարգանքով ու ակնածանքով:

Թող բոլորը ճգնեն արծարծել ազնիւ զգացումներ -հրապոյրն ու զարդը մարդկային կեանքի-ազատասիրա-

կան ոգեւորութիւն, հայրենասիրութիւն: ՔԱՐՈԶՉՈՒԹՅՈՒՆ

Ի՞նչ աշխատանքներ ու միջոցներ պիտի գործի դրվեն, իրականացնելու համար այն երազանքները, որոնց մասին խոսում ենք: Միջոցների միջոցը ու զենքերի զենքը եղել է ու մնում է նպատակամղված, լայնածավալ, մեթոդական ու մշտական, իմաստուն քարոզչությունը: Ինչո՞վ են զբաղված այսօր մեր լրատվամիջոցները, թերթերը, հեռուստատես-ությունը: Մի քիչ մերկ լրատվություն, մի քիչ հայհոյանք միմյանց հասցեին, մի քիչ էժանագին նաև ցինիկ հումոր, մի քիչ անորակ և անդեմ երաժշտություն, մի քիչ ինտելեկտ և շատ քիչ անսիրտ ու անհոգի հայրենասիրություն: Իսկ եթերը ողողված է անբարոյականություն ու աղտեղություն տարա-ծող անվերջանալի ու բազմապիսի սերիալներով: Եվ այս ամենը իրականացվում է ոչ միայն վերջիններիս նախաձեռ-նությամբ, այլ հիմնականում դրսի պատվիրատուների պնդմամբ ու հորդորներով: Արդյունքը մեր աչքերի առջև է: Փոխադարձ անհանդուրժողականություն ու ատելություն, սեփական կարողությունների նկատմամբ բարդույթի զգացում, Ազգային արժեքների նկատմամբ թերզգացում և օտար արժեքների գերագնահատում:

Հիշենք, որ մարդկության պատմությունը, նաև գաղա-փարախոսությունների և նրանց հակամարտությունների, արդյունքում դրանց հաղթանակների ու պարտություննե-րի պատմություն է: Եվ հիմնականում այն ազգերն ու եր-կրներն են հաղթել, որոնք կարողացել են կերտել իրենց աշխարհայացքին և իրենց նկարագրին համապատաս-

խան ուսմունքներ, դրանց համապատասխան կրթելով նախ իրենց ժողովուրդներին և դրանից հետո պարտադ-րաբար արտահանելով իրենց գաղափարները կարողացել են տիրանալ ու իշխել օտարներին: ժամանակավոր, բայց տևական հաղթանակների են հասել նույնիսկ այն ժողո-վուրդները, որոնք ստեղծել ու քարոզել են ուսմունքներ ոչ իրենց համար և ոչ իրենց երկրներում:

Նժդեհի ձևակերպմամբ քարոզչություն, ասել է`ինքնա-հայտնաբերում, ինքնաներկայացում: Այն ամեն բանից առաջ, պահանջում է ինքնահարգանքի խոր զգացում` ծնունդ սեփական արժեքների և արժանավորության գի-տակցության, մի հոգեվիճակ, որ հայ մարդու մեջ կստեղծե միայն վերանորոգումը: Մենք պարտավոր ենք վերախմ-բագրելու նույնիսկ այն ամենը, ինչը թվացյալ կարելին է, թվացյալ բարոյականը ու թվացյալ ազգայինը:

Իսկ ովքե՞ր պիտի իրագործեն այս ամենը: Այլ կերպ, ովքե՞ր իրավունք ունեն և պիտի լինեն այսօրվա և վաղվա քարոզիչները: Այդ առաքելությունը պիտի ստանձնի հիմնականում Ներցեղային Բարոյականով առաջնորդվող Հայ երիտասարդությունը, ով պիտի հավատա և հավա-տարիմ մնա իր առաքելությանը ինչը նշանակում է ամեն օր, ժամ, վայրկյան հպարտանքով լսել այն սրբազան ձայ-նը, որ զրնգում է իր արյունի մեջ և ասում.

Ես Հայ եմ ևյոթնիցս հպարտ եմ, որ Հայ եմ: Ես իմ Ցեղի զավակն եմ, և օտարության մեջ իսկ, Ցեղակրոնության շնորհիվ իր կաթը կծծեմ:

Իսկ նշանաբանը պիտի լինի. Նոր Ցեղակից գտնել-

ահա մի գործ, ուր հոգնել չգիտի Ցեղակրոնը: ՀԱՅ ԵՐԻՏԱՍԱՐԴՈՒԹՅՈՒՆԸ

Նժդեհյան Ցեղակրոն Ուսմունքի քարոզչությունն ու պահանջները ուղղված են հիմնականում Հայ երիտա-սարդությանը, որովհետև, ինչպես յուրաքանչյուր ազգի, այնպես էլ Հայ Ազգի ներկան ու ապագան գտնվում է հենց իր երիտասարդության ձեռքերում: Ճակատագրական է ամեն մի նոր սերունդ: Եվ մեծ է յուրաքանչյուր սերնդի պատասխանատվությունն ու դերը`Ազգի ու Հայրենիքի ճակատագրի կերտման Առյուծի Բաժինը: Եվ եթե յուրա-քանչյուր սերունդ իր հերթին չգիտակցեց այս, չկրեց ու չտարավ իր խաչը և դրանով հանդերձ չգերազանցեց իր նախորդ սերունդներին, ապա ինքը կդառնա նախ իր ճակատագրի, կրկնում եմ, իր ճակատագրի, ապա իր Ազգի ու Հայրենիքի կործանման պատճառը: Իհարկե յու-րաքանչյուր ժամանակաշրջան իրեն յուրահատուկ խըն-դիրներն է առաջադրում տվյալ սերնդին: Այն խմբագրում է հասարակական կյանքին վերաբերող շատ օրենքներ, բայց անկարող է այդ անել բնության ու կյանքի օրենք-ներում և օրինաչափություններում:

Պայքարն է կեանքի օրենքը, պայքարը որպէս միջոց անհատի եւ ցեղերի ինքնակատարելագործութեան:

Ոչինչ այնքան չէ տկարացնում ազգերի պայքարու-նակութեան ոգին, որքան այն աղէտալի յոյսը, թէ իրենց ճակատագիրը բարւոքողը սեփական ճիգերը չեն, այլ` ինչ-որ արտաքին ոյժեր:

Մարդը որպէսզի իրեն զգայ ու տեսնի մի իդէալ մի-

ջավայրում-փնտրում է կատարեալը, նա հիանում է գեղե-ցիկին, վսեմին, զօրեղութեան վրայ, ցանկանալով նրանց յաւերժացնել կեանքում: Իսկ պարսաւում է տկարը, տգեղն ու անկատարեալը, ձգտելով նրանց վերացնել, արտաքսել կեանքից:

Նաև անընդհատ ինքնահղկումի և ինքնակատարելա-գործումի մեծ պարտավորություն ունի յուրաքանչյուր երիտասարդ սերունդ, ինչն իրականացնելու համար հո-գևոր, իմաստասիրական ու գործնական ինքնատիպ ուս-մունք է Ցեղակրոնությունը:

ԸՆԿԵՐԱՅԻՆ ԽՆԴԻՐԸ
Նորություն չէ, որ ինչպես երեկ, այսօր էլ շատերիս մեջ ձևավորված է արագ և մեծ հարստությունների տիրացած հաջողակ ձեռներեցի, կամ օլիգարխի իդեալը, որին ձգտելու և նմանվելու փափագով է տոգորված նաև ժամանակակից երիտասարդության զգալի մասը: Ասածիցս թող չհասկացվի այնպես, որ մերժում ենք ձեռներեցներին ու գործարար մարդկանց գոյությունը, մանավանդ այն անհատների, ովքեր իրենց կարողություններին հասել են սեփական ազնիվ աշխատանքով, իրենց խելքի ու կամքի շնորհիվ: Հայ Ազգի հետ օրգանական կապ չունեն այն մարդիկ, որոնք չունենալով ոչ մի սրբություն, այդ ամենին հասնում են սեփական երկրի թալանի ու սեփական ժողովրդի մի մասին աղքատության մղելու, այն օրինականացնելու անբարոյա-կան ճանապարհով: Իր մերձավորին փշրանք նետելով և իրեն հռչակելով «բարեգործ», իսկ իր արածը բարեգործութ-յուն:

Ցեղակրոնությունն ասումէ`.

Ապրելու եւ անկաշկանդ կատարելագործուելու իմ բնական իրաւունքը պայմանաւորում է իմ սեփական պարտա- կանութեամբ` յարգելու նմաններիս նւյն իրա-ւունքը: Հավասարապես հակաընկերային են այն անհատ-ներն ու ընկերային խաւերը, որոնք ասում են իրենց մա-սին` «Ես ամեն ինչ եմ» կամ `«Ես ոչինչ Եմ»: Ազգերի կե-անքում միայն մեծ ամբողջն է «ամեն ինչ» եւ ոչ ոք իրա-ւունք ունի լինելու «ոչինչ»:

ՍՓՅՈՒՌՔԻ ԽՆԴԻՐԸ
Նախ Սփյուռքի թվական հզորությունը ենթադրում է Հայաստանի ֆիզիկական թուլություն, իսկ արտագաղթը որպես ահագնացող վտանգ:

Երկրորդ - Սփյուռքի, նրա հոգեբարոյական վիճակի թյուր ըմբռնումը առաջ է բերում նաև գործողությունների և ծրագրերի անտրամաբանական խառնաշփոթ: Սփյուռքը մեզ ներկայանում է հոգեբարձուների, բարերարների ու բարեգործների ստերեոտիպի տեսքով, որի դերերից մեկն է դրամահավաքների և դրա հետ կապված շոուների կազմակերպումը, իսկ մյուսը՝ Հայ Դատի խնդրի արծար-ծումը այս կամ այն երկրի վերին ատյաններում: Մենք պետք է հիշենք, որ սփյուռքահայությունը նախ և առաջ Հայ Ազգի Գենոֆոնդի մեծ մասի կրողն է իր մեջ, կրողը նրա որակների ու արժեքների: Եվ սփյուռքահայության կորուս-տը համահավասար է Ազգի կորստին, կամ կորստյան մատնելուն: Մարդկային սփյուռքից բացի մենք ունենք նաև Հայ Ազգի ստեղծած Արժեքների սփյուռքը տարբեր երկրնե-

րում, որը ստեղծվել է Հայ մտքի ու Բազկի շնորհիվ: Այս գիտակցությամբ, ինքնազգացողությամբ է հնարավոր դիմ-ագրավել օտար միջավայրերի ապազգայնացնող ազդեցու-թյանը և նրբանկատորեն պետք է վերաբերվել Սփյուռքին ու սփյուռքահայությանը, տարբերություն չդնելով քրիստո-նյա է նա թէ մահմեդական, ուղղափառ է թէ կաթոլիկ:

Հաջորդը – Ապրելով տարբեր երկրներում և գտնվելով տարբեր ազգերի բարոյամշակույթային ազդեցություննե-րի ներքո սփյուռքահայության դեռևս չուծացված մասերը սկսում են իրարից այնքան տարբերվել, որքանով որ հենց այդ ազգերը: Չխոսելով այդ տարբերությունների մասին` ավելացնենք, որ հաճախ հայտնվելով տարբեր ազգերի հակամարտության շրջապտույտների մեջ, բախման մեջ են հայտվում նաև հայության այդ մասերը: Մեր աչքի առջև են լիբանանյան, Իրան-իրաքյան, ինչպես նաև վրաց-աբխազական հակամարտության հետևանքով հայտնված Հայության ճակատագրերը:

Սփյուռքահայությունը մեկ գործնական խնդիր պիտի լուծի`.

Դարձ դեպի Երկիր – այս է պահանջում և հորդորում Ցեղակրոն ուսմունքը:
Իսկ մեր պետության դերը պիտի լինի հիմնականում հայրենադարձության հետ կապված խնդիրների լուծումը հատկապես ազատագրված տարածքներում:

Իսկ սփյուռքահայության կարգախոսը պիտի լինի -Հայաստանից դուրս, սփիւռքի մեջ, ինչ վիճակում էլ որ լինեմ` մեծահարուստ թէ օրավարձով աշխատող բանու-

որ, անդարձ պանդխտութիւն չեմ համարեր տարագրի կեանքս:

Չէ', չէ' , վերադարձ կայ:

ԶԻՆՎՈՐԱԿԱՆՈՒԹՅՈՒՆ
Հայ Զորականի Ավետարան է Ցեղակրոն Գաղափարա-խոսությունը: Հայ Զինվորի Ոգու, Բարոյականության, կամ-քի ու կարողությունների, նրա բազկի ուժի, Հայրենասիրութ-յան ու Ազգասիրության մեծ զգացումի ուսմունք ու քարոզ-չություն է այն: Այն Հայ Զինվորի մեջ իր էներգետիկ ուժա-կանությամբ կարողանում է բացել, զարթնեցնել ու հասու դարձնել տակավին անիմանալի այնպիսի զգացումներ, որոնք նրան դարձնում են մահն իր մեջ հաղթահարած, վախն արհամարհող, ինքնազոհաբերումի պատրաստ, աս-պետականության գերագույն դրսևորմամբ անահատակա-նություն: Այն Հայ Զինվորին ուսուցանում է հաղթել թշնա-մուն, բայց նաև մարդկայնության և մեծահոգության մղում նրան: Ուսուցանելով մշտապես թշնամուն գերազանցելու հոգեբանական ու ռազմական արվեստներին, պահանջում է Հայ Զինվորից չկորցնել Մարդ լինելու աստվածային կոչու-մը:

Շատ ենք խոսում Ազգ-Բանակից, առանց պատկերա-ցում ունենալու, որ զինված մարդը դեռևս զինվոր չէ, իսկ զինված մարդկանց խումբը` բանակ: Հայությունը կարո՛ղ է ու պարտավո՛ր վերածվելու Ազգ-Բանակի, երբ յուրաքան-չյուր Հայ եթե Զինվոր չէ՛, որը մասնագիտություն է, ապա Մարտիկ է՛, որը բնավորության գիծ է, եթե դա էլ ոչ, ապա պիտի լինի Ռազմիկ, որը հոգեվիճակ է, հոգեվիճակ`

Ազնվականի: Ջութակահարը կարո՛ղ է լինել Ռազմիկ, եթե նրա մեջ կզարդնի Հայկականությունը: Միևնույն մարդը կարող է օժտված լինել մեծագույն Ոգով ու ապականված հոգով: Քնած Ոգին ընդունակ է զարթ-
նելու, իսկ ապականված հոգին` կրթվելու: Հայը նախ Ոգի է, հետո նոր հոգի`Կերպար: Ահա և Հայության զարթուն Ոգու և կրթված հոգու ամբողջականությունն էլ հենց Հայկականությունն է: Հայկականությունն է այն խարիսխը, առագաստն ու ղեկը, որը կառաջնորդի մեր Ազգի, Հայ Ազգակերտման անվերջանալի ընթացքը, մարդկության պատմության անծայրածիր օվկիանոսում:
Ահա սա է դաստիարակում Ցեղակրոն ուսմունքը Հայ

Մարդու մեջ: Ռազմարվեստի ու ռազմագիտության ան-կրկնելի մի խորհրդարան է այն, որը ծանոթացնում է ռազ-մավարական բազմապիսի գաղտնիքների, որոնց համար չեն գործում ժամանակների տարբերությունները: Անդրա-դառնալով Հայ Զինվորականությանը և երիտասարդութ-յանը վերաբերող բազմապիսի բարոյահոգեբանական ու գործնական խնդիրների`Նժդեհը ներկայացնում է մեր ինքնապաշտպանությանը վերաբերող հստակ ծրագիր, որում կանխատեսվում է վաղվա անխուսափելի պատե-րազմը մեր մշտական թշնամու` թուրքի հետ, շարադրելով դրա հետ կապված մեր անելիքները ու նախապատրաստ-ական աշխատանքները, պատգամելով.

- Հայ երիտասարդութիւն, վաղը, երբ թրքութիւնը փոր-ձեց պղծել Հայրենիքիդ սահմանների սրբութիւնը, պիտ

կարողանա՞ս աւելի սարսափելի լինել, քան թշնամին: Պիտի կարողանա՞ս վագրային կեցւածք ցուցադրիլ:

Պատասխանի'ր պիտ կարողանա՞ս:

ՆԵՐՔԻՆ ԹՇՆԱՄԻՆ
Պատմության քառուղիներում Հայ Ազգի թշնամիների հետ ձեռք ձեռքի տված իր չարակամ ու արյունալի դերն է կատարել մեր ներքին թշնամին` Ցեղի տականքը: Հաճախ նրա հասցրած վնասները ավելի ճակատագրական են եղել, քան մեր թշնամիների բազմահազարանոց բանակները: Նրանք միշտ էլ հանդես են եկել Հայի կերպարով, Հայի անունից և Հայոց Լեզվով: Նրանք, լինելով Ազգային ինք-նագիտակցության ու ինքնահարգանքի զգացումից զուրկ, համարձակ ու ակտիվորեն գլուխ են բարձրացնում հատ-կապես պատմության մեջ մեր Ազգի համար բախտորոշ խաչմերուկներում: Նրանց անզեն աչքով կարելի է տարբե-րել մեզանում, նայելով նրանց արտաքինին, պահվածքին և կատարած գործերին: Նրանց ներկայությունն անգամ բա-վական է, որպեսզի բարոյալքի բանակը, հոգեփոխի մտա-վորականին, կաթվածահարի աշխատավորի սովորական աշխատանքը:

Բոլոր ժամանակների և բոլորիս համար է ասված խոսքը Նժդեհի`

Քո անողոք դատաստանին յանձնելով սեւ արարք-ներն այդ տականքների, որոնք տմարդօրեն թոյն ու քա-ցախ կ’աւելացնեն մեր` քաղաքականապես դժբախտ ժո-ղովրդին խմելու վիճակւած դառնադառն բաժակին, զայ-

րույթի եւ զզւանքի իմ խօսքը կ’ուղղեմ ոչ’ թե բռնութեան, այլ իր հայակերպ գործիքներին:

ՎՏԱՆԳԱՎՈՐ ՄՈԼՈՐՈՒԹՅՈՒՆՆԵՐ
Հայրենիքի եւ հայրենասիրութեան թշնամին աշխար-հաքաղաքացին է` կոսմոպոլիտը – ասում է Նժդեհը:

Օտարամոլության տարատեսակ էր այն երեկ և այսօր, այսօր արդեն համաշխարհայնացման (գլոբալիզմի) տեսքով: Սրանց քարոզիչները, խոսելով այս, նաև այլ բա-ներից, որոնք են եվրոպական, համաշխարհային արժեք-ները և այլն, Նժդեհի բառերով ասած` փորձում են իրենց հոգու այլանդակությունները քողարկել այս կամ այն մոլար տեսությամբ, այս կամ այն ուռուցիկ և գեղեցիկ խոսքով:

«Մերը պիտի չսիրե՞լ,- հարցնում է Նժդեհը,- որովհետև պետք է սիրել և օտարի՞նը: Մի մասը պիտի չսիրել, որով-հետև սիրում ենք ամբողջությու՞նը»: Թվարկված գաղափա-րախոսություններից, նրանց քարոզած արժեքներից տակա-վին անտեղյակ ու դրանց հետևող մարդիկ անընդունակ են հասկանալու, որ իրենք ավելի շուտ եսասեր են քան այլասեր և դրանով իսկ վտանգավոր` վտանգավոր նախ իրենց, ապա շրջապատի համար, Իսկ գլոբալիստները, տրանսհումանիստները մեզանում հենց հինգերորդ շարասյունն են:

Հարկավոր է հեռու մնալ սրանցից և պայքարել սրանց դեմ սեփական արժեքների խորը ընկալումով ու յուրաց-մամբ:

ԱՆՀԱՏ ԵՎ ՊԵՏՈՒԹՅՈՒՆ
Ցեղակրոն ուսմունքը, տալով ախտաբանականը պետության ու անհատների փոխհարաբերություններում, դրանց առողջացման պայմանը դարձյալ ու դարձյալ տես-նում է Հայրենասիրության և Հայրենասիրական գաղա-փարների արամատավորման մեջ:

Մեզանում ամենուր կարող ենք լսել հետևյալը`.

Ինչ է տվել մեզ այս պետությունը, որ մենք էլ տանք նրան:

Երբ որ իշխանավորները կկռվեն, իսկ նրանց երե-խաները կծառայեն բանակում, մենք էլ կկռվենք ու մեր երեխաներն էլ կծառայեն բանակում:

Մեկ է սա երկիր չի դառնա, ավելի լավ է թողնենք գնանք այս տեղից:

Հասկանալով հանդերձ նման հոգեբանություն և գիտակցու-թյուն ունեցող մարդկանց, այնուամենայնիվ սրանց անվա-նում են չարչի առևտրականի հոգեբանությամբ «հայրե-նասերներ»: Նրանց հայրենասիրությունը իրենց հացի, ստացածի չափ է, այսինքն`կտան այնքան, ինչքան ստա-նում են: Իրականում սա պղծումն է «Հայրենասիրություն» հասկացության: Այսպիսի մտածողությամբ ու հոգեբանութ-յամբ նաև պետական պաշտոնյաների ու մեծահարուստ-ների կարելի է հանդիպել, որոնցից շատերը ոչինչ ունեն տված մեր երկրին ու ժողովրդին: Ահա այս տեսակը նաև խիստ վտանգավոր է: Սրանցից առաջինները լինելով «Օխ-տիցս քշվածի մեկը» ինչպես կասեր Թումանյանը, «թէ որ պաշտոնները ձեռներիցը առնես», համառորեն գտնում են

իրենց տեղը պետական կառույցներում, ներկայացնելով պետությունը, օգտվում են պետության կողմից ընձեռած ու չընձեռած հնարավորություններից, իրենց ապազգային կեցվածքը ու սեփական հոգու դատարկությունը թաքցնում նույն բառապաշարով ու դատողություններով, ինչպես շա-րադրված է վերևում, որով և նպաստում այդպիսի տեսակե-տի ձևավորմանը ժողովրդի մեջ: Իսկ սրանցից երկրորդը` ապազգային օլիգարխը, կամ մեծահարուստը, ունենալով նույն վնասակար ու ավերիչ ազդեցությունը, նաև ապերախտ է:

Սրանք իրենց անհոգի, պրագմատիկ ու կուշտ արտահայտություններով, նաև ցինիկ պահվածքով ժողո-վրդի միջից արմատախիլ են անում թերևս գոյություն ունե-ցող Հայրենասիրական ու Ազգասիրական զգացմունքների վերջին ծիլերը, չհասկանալով, որ այսպես կարող է կոր-ծանվել այն պետությունն ու ժողովուրդը, որը թալանելով ու ճորտացնելով են կուտակել իրենց կարծեցյալ հարստութ-յունը: Այս բնութագրումը կարելի է վերագրել այսօրվա մեր պետական շատ ու շատ այրերին և տածելով այն հույսը, որ վաղը վերացված կտեսնենք այդ արատները: Այսուհանդերձ Հայ մարդու համար Հայկական պետությունը այնքանով է Ազգային, որքանով ձգտում է նույնանալ Հայրենիք հասկա-ցությանը, որքանով տվյալ պետությունը իրականացնում է Ազգի իղձերն ու ցանկությունները: Իսկ Ազգային պետութ-յան արժանի են այն ազգերն ու ժողովուրդները, որոնց մեջ բարձր է Ազգասիրության ու Հայրենասիրության Զգացումը իր պետությանը, հայրենիքին անվերապահորեն ծառայելու

կամքը և ներազգային, ներպետական հարաբերութուն-ների մշակույթը:

«Վա՛յ այն հայրենիքին»,- ասում է Նժդեհը,- «որի պաշտ-պանների հայրենասիրութիւնը իր հիմքում նիւթապաշ-տիկ է, հաշուետես»: Միաժամանակ նշելով, որ «Ինքնու-րույնությունից զուրկ ժողովուրդները չեն կարող պետութ-յուն ստեղծել: Պետութիւնը նախատեսում է ինքնուրոյն քաղաքական միտք, պայքարելու ինքնավստահությիւն, կառավարելու նախաձեռնութիւն, իսկ յաղթանակն այլ բան չէ, քան ինքնավստահ նախաձեռնութեան պտուղը»:

ՀԱՅԸ ԵՎ ՀԱՅԻ ԼԱՎԱԳՈՒՅՆԸ
Չխոսելով Հային ու Հայությանը վերաբերող կեղծ ու նպատակամղված բնորոշումների ու բնութագրումների մասին, որոնք հիմնականում տարածում են մեր թշնա-միները նաև մեր ներքին թշնամին, հնարավորինս սեղմ շարադրենք այն յուրահատկությունները որոնք բնութագ-րում ու տարբերակում են Հային`Լավագույն Հային: Ինչ-պես յուրաքանչյուր ազգի այնպես էլ Հայ Ազգի նկարա-գիրը բնութագրելու համար անհրաժեշտ է խորը իմանալ նախ նրա դիցարանը, ապա նրա պատմությունը, Էպոսը, մշակույթը:

Որն է հայկական նկարագրի հիմնական գիծը,- ասում է Նժդեհը ու պատասխանում`

Լրջութիւնը, հայու մտաւոր եւ բարոյական լրջութ-իւնը, որն ամէն բանից առաջ ծանրախոհութիւն է ենթադ-րում:

Խօսքիս ճշմարտությունը վճռապես հաստատում են`

Հայ ժողովրդի գործերի հազարամեայ վկան`իր պատմությունը եվ իր էպոսը, որի հերոսների բարքն ու գործերը խոր յարգանք են պարտադրում.

Իր հեթանոս աստուածները, որոնց օժտել է բարձր հոգեգծերով.

Վերջապես, իր ինքնատիպ ճարտարապետութիւնը, որի կոթողները, շէն թէ կիսաւեր, կընմանուեն հսկաների, որոնք հայոց երկնքի տակ նստած`ձեռնիծնօտ`կարծես աշխարհի բաներն են խոկում:

Հայը ոգու ժողովուրդ է, իսկ ոգուն ներյատուկ է տառապանքը:

Հայն իդէալի ժողովուրդ է, իսկ իդեալը ենթադրում է ոգու խռովք, նպատակասլացութիւն, լավագոյնի կարօտ:

Հայուն ծանօթ չէ չարութեան ուրախութիւնը:

Աչքը կուշտ ժողովուրդ – ահա մի ուրիշը –ամենահայկականը հայու գովելի յատկութիւններից:

Հայի հոգուն անծանօթ է ֆանատիզմը:

Հայն իր Վահագնը ուներ-աստուածը քաջութեան: Քաջ եւ քաջապաշտ է նա:

Հայոց ընդհանուր նկարագրի հիմնական որոշիչներից մեկն էլ շինարարական տենչանքն է` անշեջ, անսպառ:

Հոգեւորապես չափահաս և ազգօրէն ինքնատիպ:

Գերազանցն իր տեսակի մեջ – ահա ճշմարիտ հայն իբրև ոգի և կերպար:

Եթե առաջնորդվենք «Ծանեա զքեզ» սկզբունքով, եթե փորձենք խորանալ մեր հոգու`Հայի հոգու գաղտնիքների

մեջ, եթե անդրադառնանք մեր պատմությանը ու մշակույթին, ճանաչենք ինքներս մեզ, ապա ինքներս կհամոզվենք Նժդեհյան մարգարեությունների անսխալա-կանությանը և կգտնենք մեր մեջ լավագույն Հային և կնմանվենք նրան:

ՆԺԴԵՀՅԱՆ ԻՄԱՍՏԱՍԻՐՈՒԹՅՈՒՆԸ
Վերջապես Հայ Ազգային իմաստասիրական մտքի ոսկե շտեմարան է Ցեղակրոն ուսմունքը ամբողջությամբ: Այն կյանքի ուղեցույց ու խորհրդատու ուսուցիչ է այն Հայերի համար, ովքեր կամենում են Հայ մնալ ու ապրել Հայորեն: Այն մեր մեջ ներարկելով Աստվածային իմաս-տությունների մի ամբողջ հեղեղ, պարտադրում է մաքրել մեր միտքը, սրբել մեր հոգին, ճշտել մեր խոսքը, ուղղել մեր մեջքը, բացել մեր ճակատը: Այն իր մոգական ուժա-կանությամբ նորոգում է մեր մեջ ամեն մի վեհն ու նվիրա-կանը` պարտադրելով տեսնել գեղեցիկի մեջ ավելի գե-ղեցիկը, մտքի մեջ իմաստությունը, լավագույնի մեջ կատարյալը: Նժդեհյան իմաստասիրության քարոզչութ-յան առանցքը Ազգի և Հայրենիքի հավիտենականության և նրանց կամքին անվերապահորեն ծառայելու իրավունքը նվաճելու գաղափարներն են: Այլ կերպ ասած ինքնա-կրթման, ինքնամաքրման միջոցով ինքնակատարելութ-յան հասնելով, արժանանալ նախ ոչ սոսկ Մարդ, այլ Հայ Մարդ կոչվելուն, ապա իրավունքն ունենալու իր կյանքով ու մահվամբ ծառայելու իր Ազգին և Հայրենիքին: Եվ ակնկալում մեզանից յուրաքան- չյուրիցս լսելու որպես

աղոթքի ու երդման խոսքը վճռական. «Պարտավոր եմ, կամենում եմ, կարող եմ»:

ՑԵՂԱԿՐՈՆՈՒԹՅԱՆ ՀԱՎԱՏԱՄՔԸ
Ցեղակրոն ուսմունքը ունի նաև իր վարքականոների հա-մակարգը` Ցեղակրոնության Հավատամքը, որը տրված է վճռակների տեսքով: Այն ունի կուռ և տրամաբանական առանցք, որը հետևյալն է.

Ճանաչել Ցեղը, հավատալ Ցեղին, հաղորդվել Ցեղի հետ, զգալ Ցեղը, հնազանդվել Ցեղին:

Այն սահմանում է Հայ Մարդու պարտականություն-ներն ու պարտավորությունները`նշելով անձնական և հավաքական երջանկության հասնելու ուղիները:

Ուղղակի նշելով մեր Ազգի թշնամիներին, պահան-ջում խորշանք ու ուժապաշտական վերաբերմունք սրանց նկատմամբ:

Դրանք են - թուրքը, բոլշեւիկը եւ սրանց ցեղադաւ գործիքները, ամէն անուան եւ ծպտումի տակ: Պահան-ջելով սրանց հակադրել սեփական Ցեղաշունչ ոգին:

Արգելում է Հայ իրականության մեջ գործող բոլոր հոսանքները և վարդապետությունները, պարտվողակա-նության, կրավորական տառապանքի, սարսափի հոգե-բանության, լալկանության, մտքի անիշխանականության, կրոնական անդենականության, դասակարգային և հա-րանվանական եսականության, քաղաքական աննպատա-կության, ազգասպան քարոզչության և ինքնամսխումի դրսևորումները ու պայքարի մղում դրանց դեմ:

Հայ մարդու հետ հայերեն կըխօսի ցեղակրոնը.

Ամրագրված է Ցեղակրոնության Հավատամքում:

Պահանջում է հետամուտ լինել և տիրապետել այն գիտություններին ու արվեստներին, որոնք կծառայեն ցեղի հզորությանը և հաղթանակին:

Պահանջում է նաև անձնական կամքի մշակությամբ սատարել Հայ Ոգու հսկայացումին:

Իսկ որպես 10 պատվիրաններ, որոնք բխում են Ցեղակրոն Գաղափարախոսությունից անհրաժեշտ է հիշել.

Հիշի’ր,
Արարչի կամոք մենք արարվել ենք իբրև Հայեր և գոյություն ունենք արարչագործության սկզբից:
Արարչից մեզ տրված Հայրենիքը` Հայկական բարձրավանդակն է, որ միայն Հայերինս է:
Ճանաչիր Ազգիդ պատմությունն ու մշակույթը, նրա բարոյական օրենքները, եղիր հպարտ Հայ լինելուդ համար:

Հավատա Ազգիդ ուժին,կարողություններին:

Գիտցի’ր` քո գերագույն ծնողը Ազգն է, ապա միայն անմի- ջական ծնողներդ:

Քո երջանկությունը տես’ Ազգիդ հզորացման և Հայաստանի բնական սահմանների վերականգնման մեջ, ամեն ինչ զոհաբերիր հանուն դրա:

Եթե հարկէ` մեռիր, որ Ազգդ ապրի, մեռիր այնպես, որ մահդ ծառայի Հայրենիքին:

Եղիր ուժեղ հոգով, մտքով և մարմնով:

Հայ մարդու հետ խոսիր հայերեն:

Սերունդ տուր ընտանիք կազմելով ազգակցիդ հետ:

Մշտապես մտածիր նոր ուխտակիցներ գտնել, գաղա- փարներդ քարոզիր անձնական օրինակով:

Ուր էլ լինես, նյութական ինչ վիճակ էլ ունենաս, ինչ քաղաքական ու կրոնական գաղափարներ էլ դավանես, մնա հպատակն ու մարտիկը Ազգիդ:

ԱՄՓՈՓՈՒՄ
Այսպիսով հնարավորինս սեղմ ներկայացնելով Նժդեհյան Ցեղակրոն գաղափարախոսությունը, պատաս-խանելով սկզբում բարձրացված հարցերին, մասնավորա-պես Նժդեհյան «Ցեղակրոն» Ազգային գաղափարախո-սության արդիականությանը վերաբերող հարցադրմանը` կարծում եմ կարիք չկա կրկին անգամ հիմնավորելու, որ այն նպատակները ու դրանց հետ կապված խնդիրները, ինչը սահմանում և ուսուցանում է Ցեղակրոն ուսմունքը, նախանշելով իրականացման ճանապարհները, ունեցել ենք երեկ, ունենք այսօր և ունենալու ենք վաղը: Կարիք չկա հիմնավորելու, որ յուրաքանչյուր կենսունակ Ազգ ունի իր արժեքային համակարգը և ըստ այդմ, իր աշխար-հայացքից ելնելով, սահմանում է իր նպատակներն ու իղձերը, բանաձևում իր ռազմավարությունը, կանխորո-շում իր ապագան:

Եվ հենց այս ամենը ամփոփող ու ամբողջական ներկայացնող տեսությունն էլ Ազգային Գաղափարախո-սությունն է, և որպես այդպիսին մեզանում իր եզակիութ-յամբ`Նժդեհյան «Ցեղակրոն» Գաղափարախոսությունը:

Մնում է պատասխանել մեկ հարցի ևս, թե ինչու այն չի արմատավորվում կամ գոնե հասարակական ընկալում չի ստանում մեզանում: Պատասխանը ավելին քան պարզ է: Նախ ինչպես նկատեցինք, ինքը`Ցեղակրոն գաղափարա-խոսությունը դեկլարատիվ ու հրապարակախոսական ճառերի համար չէ, ինչպես ցավոք հաճախ դրա ակա-նատեսն ենք: Այսօր մի շարք կազմակերպություններ, անհատներ ու մտավորականներ, փորձելով դրսևորվել հատկապես Ազգային դաշտում, իրենց թերի ու անհամո-զիչ խոսքը հասու դարձնելու համար, պատեհ-անպատեհ մեջբերում են Նժդեհին, խոսում գաղափարախոսությու-նից, ամենևին իրենց հաշիվ չտալով թէ իրենք իրենց մեջ, մեղմ ասած, կրում են այն որակները, գոնե հնարավորինս ապրում են այն կանոններով, բավարարում են այն պահանջներին, ինչը պահանջում է իրենցից Ցեղակրոն Ուսմունքը:

Ավելին, շատերը իրենց ապրելակերպով ու կենցաղով, չունենալով գոնե ներքին հարգանք Նժդեհի նկատմամբ, իրենց կերպարով պարզապես հակաքարոզչություն են իրականացնում: Ցեղակրոնությունը Հայ Ազգային Որակ-ներից, Ազգային աշխարհայացքից, բխող ուսմունք է, ինչը և պահանջում է համապատասխան կենցաղ ու ապրելա-կերպ: Ազգային որակներ կրող անհատների համար այն ընկալելի է ու ցանկալի, ինչը չի կարելի ասել դրանցից զուրկ, կամ թույլ արտահայտված ժողովրդի անհատների համար: Այդ է պատճառը, որ Ցեղակրոն գաղափարախո-սությունը սվիններով է ընդունվում և ընդունվելու է վեր-

ջիններիս կողմից, ինչը միշտ խոչընդոտ է հանդիսացել ու հանդիսանալու է Ցեղակրոն գաղափարների տարածմանը ու արմատավորմանը:

Դրա համար Հայ Ազգայնականների, Ազգային Որակ-ները իրենց մեջ կրող անհատների խնդիրը սեփական ուժերի գերլարումի, սեփական հոգևոր ու ֆիզիկական որակների կատարելագործելու ու կյանքի կոչելու միջո-ցով, յուրաքանչյուրն իր հերթին, իր չափով պիտի կատա-րի իր պարտականությունները, ինչը նաև մեր առաքե-լությունն է: Մեր համար չկան և չպիտի լինեն այլ հեղի-նակություններ քան Հայ Ցեղի Արարչահաղորդ կամքը, որն ասում է.

-Կամենում եմ հաղթել և հարատևել:

Իսկ մենք վճռաբար պիտի ասենք.

-Այո’, դու պիտի հաղթես և հավերժես, ես քեզ հետ եմ ու հնազանդ քեզ, եղիցի քո կամքը:

Իսկ որպես նոր խոսք ու Ավետարան մեզ համար պիտի լինի Նժդեհի կյանքն ու ուսմունքը, ինչը ժառանգել է մեզ, մարգարեաբար ասելով.

-Վահագնի հետ պիտի խօսի հայ մարդը հիմա –Աստուածը հին հայոց, Աստուածը Արիութեան եւ Յաղթանակի:

Փտած, եղծանւած են հին մագաղաթները:

Նոր աւետարանի խօսքը պիտի լսի հայութիւնը.

- Խոսքը Նժդեհյան, Ավետարանը Արիների:
ՀԱՎԵԼՎԱԾ 1
ՀԱՅ ՑԵՂԱՅԻՆ ՇԱՐԺՄԱՆ ՍԿԶԲՈՒՆՔՆԵՐԸ
Ա. Ցեղն է գոյարմատականը: Դրանում են օրգանապես ներդաշնակված ոգին և արյունը: Դա է մեր բարոյականի,

Խղճմտանքի և նպատակի կառավարիչը:

Բ. Ցեղն է ազգության հիմքը, իսկ վերջինը ընկերային միակ բնական կազմակերպությունը:

Գ. Պետությունը ղեկավարվում է ցեղի կամքով և ազգային ընկերության պաշտպանման և զարգացման ծառայելու սկզբունքով:

Դ. Ընկերության կազմակերպությունը և ընկերային արդարությունը հենվում են ներցեղային բարոյականի վրա: Ներցեղային բարոյականով առաջնորդվող ընկե-րությունը միայն կարող է ապահովել ազգի գոյատևումը, ինչպես և նրա անդամների հոգևոր, բարոյական, տնտե-սական շահերի ամբողջականությունը:

Ե. Անհատի ազատության, ստեղծագործության, պարտականության և երջանկության աստիճանաչափը` դա կախումի իր զգացումն է ցեղի ճակատագրից և ուրախ նվիրումը` նրա հավիտենականին:

Զ. Անհատն այն դեպքում է միայն ազատ, երբ մեռնելու կամքով է մոտենում բոլոր այն հարցերին, որոնք շոշա-փում են ցեղի և հայրենիքի ճակատագիրը:

Է. Անհատն ստեղծագործ է, երբ նվիրապետական զգա-ցում ունի իր ցեղի հավիտենական արժեքների հանդեպ:

Ը. Անհատը պարտաճանաչ է, երբ ունի իր խղճմտանքի վավերացումը, թե անթերի է նվիրումի իր կամքը`ցեղին:

Թ. Անհատն երջանիկ է, երբ կյանքի բարձրագույն իմաստը տեսնում է այն գիտակցման մեջ, թե հզոր է իր ցեղը:

Ժ. Հզորանքն է աղբյուրը դրական ամեն առաքինութ-յան և ստեղծագործության: Դա է կյանքի իմաստը:

ԺԱ. Ցեղն է հզորանքի պարգևատուն:

ԺԲ. Անցավորից դեպի անանցան երկարող ճամփին ցեղն է միայն հավիտենական: Նրան հաղորդակից դառ-նալով միայն հնարավոր է կենսաբանորեն հավատավորել կամքը, իմաստավորել կյանքը:

ԺԳ. Ցեղը ժխտում է ամեն կարգի հատվածականութ-յուն, կուսակցականություն, դասակարգային «ես» և շահ` ազգի ներքին կյանքում: Դա պահանջադրում է հայոց լիագումար ազգահավաքումը հայրենի երկնքի տակ և ազգային ներդաշնակ մի համակերպություն, որում հայը` հայի մեջ տեսնում է ճակատագրի ճշմարիտ իր եղբայրը:

ԺԴ. Հայրենատեր է ցեղը ստեղծագործ, նորոգիչ և հաղթանակիչ ներքին ամեն տկարության:

ԺԵ. Ցեղային շարժման ամեն մի զինվորը պատվի ուխտով հավատում է, թե`

-Հզորանքն է իմաստը հայ ճակատագրի:

-Հավիտենական է Հայաստանը:

ՑԵՂԱԿՐՈՆԻ ԴԱՎԱՆԱՆՔԸ
Հայեմ:

Ես ավանդապահն եմ Հայոց ազնիվ արյունին: Ես ժառանգորդն եմ ու տերը Հայաստանի:

Ես պահակն եմ Ցեղիս հոգևոր հարստությանց ու դրո-

շակիրը անոր պատմական կոչումին:

Ես կդավանեմ ու կպաշտեմ ցեղիս ստեղծագործ Աստ-վածը:

Ցեղս մեծ է ու արժեքավոր:

Ուժի անսպառ աղբյուր է նա, գիտակցության ջահ, առաջնորդ և ապավեն:

Ցեղս արյունի սրբազան միությունն է, որ ճակատ կհարդարե թշնամիին դիմաց և ներքին պառակտումները կվերացնե:

Ցեղս ընկերային արդարության անշեղ դատավորն է, որ կմերժե դասակարգային ամեն հասկացողություն:

Հայաստանը հարազատ մայրն է ամեն Հայու` պարգևաբաշխ ու լիառատ:

Ցեղակրոնեմ:

Ես նվիրված եմ Ցեղիս պայքարին ու հաղթանակին:

Իմ կյանքս, կարողություններս ու նվաճումներս - դիրք, փառք և հարստություն- կպատկանեն ու կծառայեն ոչ թե ինձ, այլ Ցեղիս:

Իմ գոյությունս մեկ նպատակ ունի միայն – անաղարտ պահել երակներուս արյունը և Ցեղս տևականացնել:

Իմ կյանքս մեկ արդարացում ունի միայն – տիրանալ հայրենի սուրբ հողին և կառչել անոր:

Իմ մեծագործ նախահայրերուս պատմությունը, մշա-կույթը և լեզուն ինձմով չեն վերջանար, այլ` կշարու-նակվեն ու կծաղկեն ինձմով:

Ես կլսեմ կանչը իմ վտանգված Ցեղիս:

Արյունիս մեջ կզգամ պայքարի կրակը և հոգիիս մեջ`

արևը հավատքի: Ցեղիս ու Հայրենիքիս համար պատ-րաստ եմ գործելու և մեռնելու: Որոշումս անդարձ է, կամքս` անընկճելի:

Ահա, կուխտեմ ես Մամիկոնյան զորավարներու մեռնելու ուխտով. «Քաջությամբ մեռցուք ի վերայ աշխարհիս մեր և ի վերա ազգիս մեր և մի տեսցեն աչք մեր կոխան ոտից պղծալից լեալ զսրբարանս մեր»:

Ուխտեցի:

Հետևեք ինձ:

ՑԵՂԱԿՐՈՆՈՒԹՅԱՆ ՀԱՎԱՏԱՄՔԸ
Ա. Ես Ցեղակրոն եմ-

Եվ ահա կերդվեմ Վահագնի աջի վրա` երբեք չմեղանչել ուխտիս դեմ - ապրել, գործել, ու մեռնել որպես ցեղամարդ:

Բ. Ինձ համար անհատականության և ազատության ամենաբարձր արարքը – դա հնազանդվելն է ցեղիս:

Գ. Ես ցեղաճանաչ եմ և ահա գիտեմ, թե մեծ է իմ ցեղը, թե իմ ցեղն ավելին է տվել մարդկության, քան ստացել նրանից, գիտեմ, որ հայոց նորագույն հեղափոխությունը վերջին գործը չէ իմ ցեղի էության, գիտեմ, թե ինչ բանի ատակ է իմ ցեղը:

Դ. Ես ցեղահավատ եմ, և ահա պաշտում եմ և մի այլ աստվածություն – ցեղիս արյունը, որի անարատության մեջ է իմ ցեղի ապագան:

Ե. Ես ցեղահաղորդ եմ, և ահա զգում եմ, որ իմ անձը ավելի իմ գերագույն ծնողին – իմ ցեղին է պատկանում, քան իմ անմիջական ծնողներին:

Զ. Իմ ժողովրդի քաղաքական ճակատագրով զբզղ-վելու պարտականություն ունեմ ես, և ահա պայքարում եմ մի մեծ ճակատագրի համար, որին արժանի է իմ ցեղը:

Է. Ցեղակրոն եմ, ասել է`ուր էլ որ լինեմ, ընկերային ինչ դիրք էլ որ ունենամ, ես խանդավառորեն կմնամ հպատակն ու մարտիկն իմ ցեղի:

Ը. Հայաստանից դուրս, Սփյուռքի մեջ, ինչ վիճակում էլ որ լինեմ` մեծահարուստ, բարեկեցիկ թե օրավարձով աշխատող բանվոր` անդարձ պանդխտություն չեմ համա-րի տարագրի կյանքս: Չէ, վերադարձ կա:

Թ. Կդավանեմ, որ իմ սերունդը ավելի մեծ պարտական-ություն ունի, քան ուներ անցնող ազատագրական սե-րունդը: Պարտականության մեջ`Ցեղակրոնի իմ բաժինը –առյուծի բաժինն է, ամենամեծը:

Ժ. Ցեղակրոնը, ավելի, էլ ավելի զորություն-պաշտամունք ունի իր ցեղի մարտական ուժի հանդեպ:

ԺԱ. Զոհապաշտ եմ ես, և ահա երկյուղածորեն կոգեկոչեմ նրանց, որոնց պաշտամունքը հավիտենական է, որոնք առյուծացան իրենց արիության մեջ, աստվա-ծացան իրենց հոյակապ նվիրումի մեջ – որոնք իրենց արյունը շռայլեցին մեր ցեղի գոյությանը և պատիվը հավիտենականացնելու համար:

ԺԲ. Ցեղակրոնն էլ է ձգտում երջանկության – տեսնել թե ինչպես է աճում իր ժողովուրդը և արդարորեն ընդարձակ-վում է Հայաստանը:

ԺԳ. Ցեղով է ապրում, ստեղծագործում և հավերժա-

նում ժողովուրդը: Մարդկային մշակույթի գործում զորու-թենական ուժ է ցեղայնությունը: Արդ թե ինչու ցեղային անհատականության եղծումը Ցեղակրոնը համարում է ոճիր` ուղղված մարդկության և, ի մասնավորի, իր ժողո-վրդի դեմ:

ԺԴ. Ցեղակրոնը խորշում է այն բոլոր վարդապետու-թյուններից և հոսանքներից, որոնք միտում են մեր նո-րահաս սերունդը հեռու պահել ցեղի կազդուրիչ ստինքեն

- կաթեն:

Նա խորշում է հայ իրականության մեջ զեռացող այն բոլոր ուժերեն, որոնք թեպետ և հասարակական դիրքով հակոտնյա, բայց ընդհանուր հոգեբանությամբ միացած ճակատ է հարդարած մեր լուսավոր ազգայնականության դեմ:

Ավելի պարզ: Ազգայնականության երկու ձևերից -ազգայնական անհատապաշտություն և եսապաշտութ-յուն–Ցեղակրոնը ողջունում է առաջինը, որն այլ բան չէ, եթե ոչ ազգ-անհատի արդար և արգասավոր ձգտումը` հավատարիմ մնալ իր ցեղին ոգուն, կատարելագործել իր պատմական տիպը, և պաշտպանել իր հավաքական անձի ազատությունը:

Ցեղակրոնի այդ ձգտումը լիուլի համապատասխանում է համամարդկային բարոյականի և հառաջադիմության բարձր սկզբունքներին:

ԺԵ. Մեծ է Ցեղակրոնի իմ թշնամանքը, ինչպես մեծ է իմ պաշտամունքը:

Ցեղիս թշնամիներն են թուրքը, բոլշևիկը և սրանց հա-

յադավ գործակալները, ամեն անվան ու ծպտումի տակ, որոնց վճռաբար կհակադրեմ իմ զորութենական ցեղա-պաշտությունը:

Ինձ համար գոյություն ունի հարցերի հարցը հապա բախտահաս թուրքը:

Ես խորշում եմ բոլշևիզմից, որովհետև հակամարդ-կային է: Երիցս ատում եմ դա, որովհետև հակահայ է` թուրքի չափ, որովհետև թուրքի հետ զինակցած մտավ Հայաստան, որովհետև նրանից ցայսօր օգտվեց ցեղիս գերեզմանափորը-թուրքը, միայն թուրքը:

Ցեղադրուժ բոլշևիկը իր շնական հրաժարիմքն ունի, Ես` իմ վճռական այո-ն ցեղիս,

Նա իր թուղթե անզոր եղիցին ունի,

Ես` իմ հանապազօրյա ազատագրական աշխատանքը ցեղիս համար:

Զզվելիորեն բացասական է բոլշևիկը, և դիմազուրկ հոգեպես:

Ցեղակրոնը մարդկության ներկայանում է ցեղադրոշմ ճակատով:

ԺԶ. Պարտվողականություն, կրավորական տառա-պանք, սարսափի հոգեբանություն, լալկանություն, դասա-կարգային և հարանվանական եսականություն-այդ ամե-նից խորշել եվ խորշում է Ցեղակրոնը:

ԺԷ. Ցեղակրոն եմ, ասել է`պարտիմ, կամիմ, կարող եմ գերազանցել, և պետք է գերազանցեմ ցեղիս թշնամիներին –նախ թուրքին:

ԺԸ. Ուժապաշտ տկարություն ու նահանջ չի ճանաչում Ցեղակրոնը: Նրա մոտ կենդանի է ծարավը ուժի, քաղց-րությունը` զոհաբերության և ճիգը`ցեղի ուժերի կենտ-րոնացման: Արտաշեսյան իր նախնիքների մեծության հետամուտ` նա պատկառում է իր ցեղեն, և աշխատում ամենուրեք արժանավորապես ներկայացնել դա:

ԺԹ. Նրա համար նվիրական է հայոց նորագույն քաղաքական գոյառության օրը-Մայիս 28-ը և այն խորհրդանշող սրբազան Եռագույնը, որէ`սրբություն, քա-ղաքական դաշտ և վախճանաբանություն, միաժամանակ: Ի. Հայ մարդու հետ Ցեղակրոնը խոսում է հայերեն, որովհետև գիտակցում է, թե լեզվի մահը արագացնում է

ժողովուրդների հոգևոր մահը:

ԻԱ. Ինքնամսխումի մեջ ազատ չէ Ցեղակրոնը:

Քաջառողջ լինելու իրավունք և պարտականություն ունի նա, որի ձեռքին է գալոց սերունդների ճակատագիրը: ԻԲ. Նրա համար նախասիրելի են այն գիտություն-

ները, արվեստները, որոնք կարելի է ծառայեցնել իր ցեղի հզորության և հաղթանակին: Ցեղակրոնը մարտիկ է կամ պատրաստվում է դառնալ այդպիսին:

ԻԳ. Անձնական կամքի մշակությամբ Ցեղակրոնը սատարում է հայ ոգու հսկայացումին:

Ցեղի կամքի աստվածացումը – ահա թե ինչի է ձգտում նա:

Այդ անմեռ կամքին ահա, որ չմեռավ դաժան դարերի հարվածների տակ, և չթողեց որ հայության մեջ Մամի-

կոնյանների ռազմաշունչ ոգին մեռնի, Ցեղակրոնն ասում է վճռաբար այո և ամեն:

ՀԱՎԵԼՎԱԾ 2
Արցախյան խնդիրը 1
Մեր բնօրրան Հայրենիքից անբաժանելի Արցախ աշ-խարհի մի մասի ազատագրումը և Լեռնային Ղարաբաղի Հանրապետության ստեղծումը աննախադեպ երևույթ է մեր պատմության վերջին 15-դարյա շրջանում:

Հայոց անկախ պետության կորստից (4-րդ դար ) և դրան հաջորդող Հայրենիքի 9/10-րդ մասի շարունակա-կան կորուստներից հետո առաջին անգամ Հայությունն իր մեջ ուժ գտավ վերատիրելու իր Բնօրրանի մի կորսված մասին ու դրա վրա Հայկական անկախ պետություն ստեղծել:

Անցած պատմական ուղու տեսանկյունից Արցախյան խնդիր գոյություն ունենալ չի կարող, այլ կա միասնական Հայոց Բնօրրանի վերատիրման հարց, որի ծնունդն առնվազն հազարամյակների տևողություն ունի: Ըստ էության, առկա է բնական հայրենիքի վերատիրման առարկայական ընթացք, ինչը ժամանակի մեջ շարունա-կական բնույթ ունի:

Հողերի ազատագրումով և պետության փաստացի ստեղծումով լուծվել է միայն Արցախյան խնդրի ֆիզիկա-կան-նյութական մասը, ու դեռևս ապահովված չէ մի շարք քաղաքական (բանական բաղադրիչ) և հայրենակցական (հոգևոր բաղադրիչ) խնդիրների վճռումը: Քաղաքական հարթության մեջ դրանք են ԼՂՀ անակախ կարգավիճակի

միջազգային ճանաչումն, Ղարաբաղի (Լեռնային և Դաշտային) ամբողջական ազատագրումն, ու անվտան-գության գոտու ամրապնդումը`պատերազմական հաղ-թանակները դիվանագիտական հաղթանակի վերածելը, ազատագրված տարածքների վերաբնակեցումն ու տնտեսական յուրացումը, իսկ հոգևոր բաղադրիչի ապահովումը ենթադրում է Հայության Հայրենատիրական զգացումի արմատավորումը սեփական բնատարածքի նկատմամբ:

Արցախյան խնդրի լուծման նպատակները Արցախյան խնդիրը միասնական Հայկական Հարցի
մասնակի հատվածն է, որի լուծման հրամայականն ու

նպատակները բխում են Հայ Տեսակին ի սկզբանե տրված (սահմանված) գերնպատակ-առաքելությունից, և դրա իրագործման համար սեփական բնօրրանում`Հայկական Լեռնաշխարհում յուրօրինակ ինքնության և հարատևութ-յան ապահովումից:

Արցախյան խնդրի լուծման հիմնարար նպատակներն են.

Հայոց բնօրրան Հայրենիքի ամբողջականության վերա-կանգնումը, որը շարունակական երևույթ է: Այս առումով, Արցախյան խնդրի լուծումը չի սահմանափակվում միայն ԼՂՀ-Ի՝ Արցախի և հարակից Հայկական տարածքների ազատագրումով, այլև ընդգրկում է ամբողջ Արցախ աշխարհի վերատիրումը:

-Հայ Տեսակի և Հայոց Արժեքային Համակարգի պահ-պանումն ու զարգացումը, որն ինքնին պահանջում է մեր

տեսակի ներսում որակական բազմազանության ապա-հովում. թուրք-թաթարական միջավայրում արցախահա-յությունը ենթակա էր ոչ միայն ֆիզիկական բնաջնջման ու ձուլման, այլև հոգեմարմնական ինքնատիպ կերտվածքի խաթարման, որը նշանակում է մեր տեսակի ներսում մի յուրօրինակ ենթատեսակի, ոգու ու արժեքների անդառ-նալի կորուստ:

-Մեր ինքնության զարգացման ու հարատևման համար անհրաժեշտ մտահոգևոր ու էներգետիկ դաշտի հզորա-ցումը. Հայոց Աշխարհը մեկ ամբողջական օրգանիզմ է, և նրա մեկ օրգանի (փոքր աշխարհ) պակասը խաթարում է ամբողջ օրգանիզմի բնականոն գործունեությունը ու Հայությանը զրկում Հայրենի Բնության, ամփոփված նախ-նիների, հերոսների սնուցող ու զորացնող անսպառ էներ-գիայի մի մասից:

-Հեռանկարում Արցախը Հայաստանի Հանրապետութ-յանը միացնելու հրամայականն է, քանզի Հայկական պե-տությունը այնքանով զորեղ կլինի, որքանով միավորված կլինեն նրա բոլոր բնատարածքները: Պատմական փորձը ցույց է տալիս, որ առանձին Հայկական թագավորութ-յունները կամ նախարարական տներն անջատ-անջատ ի զորու չեն եղել դիմակայելու արտաքին հզոր ուժերին, որ միասնական Հայկական պետությունն է միայն ի զորու եղել ապահովելու Հայության առաջատար դիրքերը տարածաշրջանում ու աշխարհում (օրինակ` Հայկ Նահա-պետի, Արամի, Արգիշտիի, Արտաշես Ա. Աշխարհակալի, ՏիգրանԲ. Մեծի օրոք):

Մեր նպատակներն արդար են, քանի որ.

-Համահունչ են Արարչական ներդաշնակ աշխարհ-ակարգին, այն է.

Արարիչն Հայ Տեսակին արարարել է Հայկական Բարձ-րավանդակում, որին էր և է բացարձակ հարազատ մեր մարմինն ու ոգին: Արդ, մեր բնօրրանին վերատիրելը` դրանով մասնակցությունը աշխարհակարգի ներդաշնա-կության վերականգնմանը:

-Մեկ տեղ բարոյական են. Մենք ու մեր սերունդները սրբազան պարտավորություն ունենք բոլոր ժամանակ-ներում հայրենիքի ազատագրության համար արյուն թա-փած ու կյանք զոհաբերած նվիրյալ Հայորդիների սե-րունդների վրեժատենչ ոգու առաջ`նրանց հավիտենար-ժեք գործը Արարչի կամոք շարունակելով ու հաղթական ավարտին հասցնելով:

Վերը նշված հիմնարար նպատակներից ածանցվում են հետևյալ մասնակի նպատակները.

Ազգային անվտանգության համակարգի ապահովու-մը. Հայոց անկախ պետականության (իմա`ներկա երկու Հայկական պետություններ) ռազմական և աշխարհա-քաղաքական դիրքերի ուժեղացումը, ավելին`առանց Ար-ցախի հայոց պետականության ապագան վտանգված է,

Հայության բնականոն գործունեության և ինքնադր-սևորման (մասնավորապես` հայրենադարձության կազ-կազմակերպման) համար կենսականորեն անհրաժեշտ բնատարածքների ու ոլորտների ընդլայնումը,

Հայության բնական, տնտեսական ու մտավոր նե-

րուժի միավորումը.

հասարակության ներսում Ազգային լիարժեքության (Հայրենատիրական) զգացումի (մասնավորապես`«հաղ-թող Ազգի» հոգեբանության) սերմանումը և արմատավո-րումը,

գերակայության ձգտող օտար «չափանիշներին» որպես այլընտրանք`ազգային արժեհամակարգի կյանքի կոչման համար նպատակավոր առարկայական ու բարոյա-հոգեբանական գործոնների ուժեղացումը,

Հայկական Լեռնաշխարհի վերատիրման շարունա-կական գործընթացի ներկա փուլի հոգեբանական ու առարկայական ամրագրումը,

արտագաղթի սահմանափակման ու հայրենադար-ձության համար նպաստավոր առարկայական ու հոգեբա-նական գործոնների պետականորեն ապահովումը,

Հայոց անկախ պետականության հեղինակության բարձրացումը սփյուռքում և սփյուռքահայության միավո-րումը հե թական հաղթանակի շուրջ:

Արցախյան խնդրի լուծումները
Ներկա բանակցային գործընթացի շուրջ հնչեցված հայտարարություններից, ինչը կարող է նաև չհամապա-տասխանել իրականությանը, սպասվելի են արցախյան խնդրի և հայանպաստ և ոչ հայանպաստ լուծումներ:

Մասնավորապես, հայանպաստ կլինի հետևյալ լու-ծումների համալիրը.
-ԼՂՀ փաստացի անկախ կարգավիճակի միջազգային

ճանաչումն իր ներկա տարածքով`ներառյալ Քաշաթաղ-

Բերձորը և Քարվաճառը,

-թուրք-թաթար գաղթականների վերադարձի Հայ բազ-կի ուժով և միջազգայնորեն երաշխավորված բացառումը,

-Անվտանգության գոտու պահպանումը, մասնավորա-պես, ազատագրված Հայկական նախկին թրքաբնակ շըր-ջանների նկատմամբ Հայկական վերահսկողության պահ-պանումը:
Ոչ հայանպաստ կլինի հետևյալ լուծումներից մեկն-ումեկը.
-ԼՂՀ-ի վերստին Ադրբեջանի կազմում ընդգրկվելը`

թեկուզ ցանկացած կարգի ինքնավարության տրամադ-րումով,

-թուրք-թաթարների վերադարձը նախկին բնակավայ-րեր,

-Ազատագրված Հայկական տարածքների հանձնումը կամ ԱՄՆ – Իրան հավանական պատերազմի դեպքում որպես ռազմական պլացդարմ հակաիրանյան կոալիցիա-յի երկրներին օգտագործման նպատակով տարածքների տրամադրումը,

-Անվտանգության գոտում այն երկրների, վերազգային կառույցների խաղաղապահ ուժերի տեղակայումը, որոնց աշխարհաքաղաքական նկրտումները հակոտնյա են մեր Ազգային շահերին:

Դիտողություն. Ոչ հայանպաստ լուծման նշված տար-բերակները բերված են` հաշվի առնելով բանակցային գործընթացի շուրջ շրջանառվող տեղեկատվությունը: Շատ հնարավոր է, որ իրականում դրանք շատ են:

Հետևանքներն Արցախյան խնդրի ոչ Հայանպաստ լուծման դեպքում
Արցախյան խնդրի ոչ Հայանպաստ լուծումներն առա-

ջին հերթին.

-Կվտանգեն արցախահայերի ֆիզիկական գոյությունն ու մեկ տեղ կմեծացնեն նրանց ձուլման վտանգը,

-Հայության համար կարձանագրեն Արցախ աշխարհի անխուսափելի կորուստը:

Բացի այդ, Արցախյան խնդրի ոչ հայանպաստ լուծում-ները կունենան վերոհիշյալից ածանցյալ հետևյալ բացա-սական հետևանքները.

Ազգային անվտանգության` ՀՀ ռազմական ու աշ-խարհա-քաղաքական դիրքերի թուլացում, ընդհուպ`վը-տանգում,

Հայկական Լեռնաշխարհի վերատիրման սկսված հա-մազգային և ռազմավարական նշանակության գործըն-թացի անորոշ ժամանակով հետաձգում,

Հայության բնականոն գործունեության և ինքնադրս-ևորման (մասնավորապես` հայրենադարձության կազ-մակերպման) համար կենսական տարածքների ու ոլորտ-ների կորուստ,

Հայության բնական, մտավոր ու տնտեսական ռե-սուրսների կորուստ,

Հայկական արժեքային համակարգի կյանքի կոչման համար առկա անհրաժեշտ պարարտ հողի ու հերթական խրախուսող հաղթական օրինակի ի չիք դարձնում,

Հուսալքություն ու պարտվողական տրամադրություն-

ներ ՀՀ-ում և ԼՂՀ-ում,

Արտագաղթի հայրենակործան ալիքի բարձրացում ՀՀ և ԼՂՀ հայության շրջանում,

Հայրենադարձության համար նպաստավոր առարկա-յական ու հոգեբանական առկա գործոնների փոշիացում:

Մեր հիմնական հաղթաքարտերն ու ռեսուրսնեը բանակցային գործընթացում
Ա. Արցախյան խնդրի հանգուցալուծման բանակցային գործընթացում մեր հիմնական հաղթաքարտերն են.

-ԼՂՀ Հայության անկոտրում միահամուռ պահվածքը,

-ԼՂՀ մարտունակ բանակի առկայությունը,

-ԼՂՀ փաստացի անկախ պետական կարգավիճակը` հիմնը-ված ազգերի ինքնորոշման իրավունքի վրա,

-ԼՂՀ-ի պետական կառավարման համակարգի կայաց-վածությունը,

-Ազատագրված, սակայն դեռ ամբողջովին չվերաբնա-կեցված, Հայկական տարածքների նկատմամբ իրական ռազմա-քաղաքական վերահսկողությունը,

-ԼՂՀ-ի շուրջ անվտանգության գոտու առկայությունը,

-Համաժողովրդավարական ընտրության միջոցով ԼՂՀ սահմանադրության ընդունումը:

Բ. Բացի այդ` առկա են մի շարք ռեսուրսներ, որոնք ազգային շահից և արժեհամակարգից բխող քաղաքակա-նություն վարելու դեպքում կարող են առնվազն դառնալ բանակցային գործընթացի խաղաքարտեր: Դրանք են.

-Արդարացի պատերազմում հաղթողի հոգեբանության

առկայությունը և վերջնական ամրագրումը արցախահա-յության մոտ, որը կարող է առարկայացվել Ադրբեջանի հետ հավանական ռազմական բախումների ժամանակ այլ Հայկական տարածքների ազատագրումով,

-ՀՀ-ի հետ ԼՂՀ ռազմա-քաղաքական դաշինքը, ֆինան-սա-տնտեսական համակարգերի սերտաճումը և միաս-նականացումը,

-ՀՀ իշխանությունների բազմակողմանի օժանդակութ-յունը ԼՂՀ-ին,

-ԼՂՀ ազգային միատարրությունը,

-ԼՂՀ-ում տոտալ քայքայիչ աղանդների բացակայութ-յունը,

-ՀՀ քաղաքական (այդ թվում` ընդդիմադիր դաշտի) կուսակցությունների մեծ մասի բացասական վերաբեր-մունքը Արցախյան խնդրի լուծման շուրջ էական զիջում-ների վերաբերյալ,

-Սփյուռքահայության նյութական ու հոգեբանական աջակցությունը ԼՂՀ-ին,

-ԼՂՀ-ում ներդրումային ծրագրերի իրականացումը:

Բանակցային գործընթացի հաջողությունն ապահովող լրա- ցուցիչ խաղաքարտեր կարող են ձեռք բերվել հետ-ևյալ ունիվերսալ գործոնների օգտագործման դեպքում.

-Քաղաքական արդյունավետ տեխնոլոգիաների գոր-ծադրումը, մասնավորապես Արցախյան խնդրով և տարածաշրջանային հարցերով շահագրգիռ կողմերի (պետություններ, վերազգային կառույցներ) կայունության ձգտող և ապակայունություն ձևավորող շահերի հակադ-

րությունների վրա նպաստավոր գործոնների ձեռք բերու-մը,

-Տեղեկատվական-քաղաքական տեխնոլոգիաների լայնածավալ կիրառումը, մասնավորապես` Ադրբեջանի հեղինակազրկումը և Արցախյան խնդրի հայանպաստ լուծման արդարացիության միջազգայնորեն հիմնավորու-մը,

-Բնական և էներգետիկ ռազմավարական ռեսուրսների նպատակային շահագործումը` Ադրբեջանի վրա ազդման լրա- ցուցիչ լծակներ ձեռք բերելու համար (օրինակ` ԼՂՀ-ում ջրամբարների ցանցի կառուցումը և դրանով ադրբե-ջանին ջրային ռեսուրսների որոշակի մասից զրկումը),

-Ակտիվ մասնակցությունը տարածաշրջանում ընթա-ցող գլոբալ գործընթացներին, մասնավորապես`միջպե-տական և տարածաշրջանային նշանակության կոմունի-կացիաների կառուցմանը, հնարավորության դեպքում դրա շրջանակներում ձևավորելով սեփական ազգին ծա-ռայող տեղային նշանակության կոմունիկացիոն ուղղութ-յուններ ու ցանցեր:

-Հատուկ նշանակության օպերացիաների կատարումը, որոնք ուղղված կլինեն Ադրբեջանի ներսում ազգային փոքրամասնությունների (թաթեր, թալիշներ, լեզգիներ) ազատագրական տրամադրությունների և դրսևորումների աճին ու օգտագործմանը:

Արցախյան խնդրին առնչվող բացասական գործոնները
Վերը նշված հաղթաթղթերից ու ռեսուրսներից բացի

առկա են մի շարք գործոններ, որոնք ոչ միայն չեն նպաստում Արցախյան խնդրի հայանպաստ լուծմանը, այլև կարող են լուրջ խոչընդոտ դառնալ դրա համար: Դրանք են`

-Հայության ներսում հասարակական-քաղաքական բնույթի բացասական երևույթները, որոնք գերազանցա-պես արդյունք են մեր կյանքում օտար արժեքային համա-կարգերի գերակայության:

-ԼՂՀ դեմոգրաֆիական անցանկալի վիճակը,

-Բնակվածության ցածր աստիճանը և գյուղերի մեծ մասի լքվածությունը,

-Բնակչության անհավասարաչափ բաշխվածությունը (հիմնականում` Ստեփանակերտում և շրջկենտրոննե-րում),

-Բնակչության ծերացումը,

-ԼՂՀ ներսում կոմունիկացիաների պակասը, որի հետևանքով դժվարանում է երկրի սոցիալ-տնտեսական յուրացումը,

-Բնական ռեսուրսների շահագործման ցածրմակար-դակը,

Այդ երևույթներն են.

-ԼՂՀ ու ՀՀ հայության բարոյա-հոգեբանական ար-հեստական անջրպետի ձևավորումը, մասնավորապես` Հայության ներսում «արցախցի-հայաստանցի» խիստ վը-տանգավոր և օտարածին մտայնության սերմանումը, որին ուղղորդում և նպաստում են օտար քարոզչական

համակարգերին լծված որոշ տեղական ուժեր (օրինակ` որոշ լրատվամիջոցներ),

-ՀՀ հայության որոշ մասի մոտ Արցախը`որպես Հայաստան աշխարհի բաղկացուցիչ մաս, արցախահա-յությանը`հայության հետ մեկ ամբողջություն չդիտարկե-ելը,

-Հայության ներսում (ավելի շատ ՀՀ-ում), նյութապաշ-տական գերիշխող մթնոլորտը (պայմանավորված նաև սոցիալ-տնտեսական ոչ բարվոք վիճակով), որի պայման-ներում հայրենի հողի կորուստը (զիջումը Ադրբեջանին), մեծ վարկերի, օժանդակությունների դիմաց կարող է Ար-ցախյան խնդրի լուծման ընդունելի տարբերակ դիտվել գլոբալացվող հասրակության համար: Այս առումով, ցա-վալի է արձանագրել, որ ՀՀ հայության որոշ մասը պատրաստ է նման գնով զիջել նաև իր անկախությունը:

-Պատերազմում զոհված ազատամարտիկների ընտա-նիքների և ազատամարտիկների զգալի մասի գոյության սոցիալ-տնտեսական ծանր պայմանները: Արդյունքում, Հայությունը կորցնում է իր ժողովրդահայրենասիրական ռազմական որակյալ ներուժը

Հայության անելիքները
Արցախյան խնդրի հայանպաստ լուծումն ապահովելու համար հայությունը` հանձինս իր ազգային-պետական կառույցների, պետք է իրականացնի ռազմավարական նշանակության հետևյալ միջոցառումները.

-ՀՀ-ն ու ԼՂՀ-ն պետք է համատեղ ուժերով կազմա-կերպեն Արցախի վերաբնակեցման գործընթացը: Խնդիրը

կարևորվում է նրանով, որ բանակցային գործընթացում Հայությամբ բնակեցված տարածքների նկատմամբ հա-վակնությունները կնվազեն. Հարց չի ծագի այդ տարածք-ներ ադրբեջանցիների վերադարձի մասին կամ դրանք ադրբեջանին հանձնելու հարցը փակուղի կմտնի, օրա-կարգից կհանվի:

Վերաբնակեցումը պետք է կատարվի հետևյալ հիմնա-կան ձևերով.

-Արցախահայության վերադարձ ծննդավայրեր,

-ՀՀ Հայության մի մասի ուղղորդում դեպի Արցախ: Դրանք կլինեն այն մարդիկ և նախկին ազատամարտիկ-ներ, որոնք այս ձևով կփորձեն բարելավել նաև իրենց սոցիալ-տնտեսական ոչ բարվոք պայմանները:

-Դեպի ԼՂՀ հայրենադարձության կազմակերպում Ռուսաստանից: Թերևս հնարավոր է նաև հայրենադար-ձության կազմակերպում Լիբանանից, ուր լիբանանա-իսրայելյան պատերազմի պատճառով լիբանանահայութ-յան մոտ ԱՄՆ, եվրոպաեկան երկրներ արտագաղթել ու մտայնություն է ստեղծվել (ճիշտ քաղաքականություն վարելու դեպքում կարելի է այդ հավանական արտագաղ-թը ուղղորդել դեպի հայրենիք):

Ընդ որում, ցանկալի է, որ վերաբնակվողների մեջ նկատելի տոկոս կազմեն հայրենասիրությամբ տոգորված Հայերը, որոնք գիտակցում են իրենց արածի կարևորութ-յունը և պատրաստ են կռիվ տալ հայրենի հողի համար` ոչ թե այն լքեն առաջին իսկ վտանգի դեպքում:

Վերաբնակեցման գործընթացում վարչական գործոն-ների կիրառումը պետք է լինի հնարավորին չափով նվազ: Խոսքը, մասնամասնավորապես, վերաբերում է ՀՀ-ից արցախահայերի ծննդավայր վերադառնալուն, երբ վար-չական գործոնների գործադրումը անհրաժեշտ կլինի, սա-կայն դրանց չափից ավելի գործադրումը կարող է նրանց այլ երկրներ արտագաղթել ու պատճառ դառնալ:

Վերաբնակեցման ռազմավարությունը այն է, որ վերա-բնակվողները հայտնվեն առավել բարենպաստ սոցիալ-տնտեսական միջավայրում, քան մինչ այդ գտնվում էին:

Այդ նպատակով մասնավորապես անհրաժեշտ են.

-ԼՂՀ-ում նոր աշխատատեղերի ստեղծում,

-Փոքր և անհատական բիզնեսի համար նպաստավոր պայ- մանների ստեղծում,

-Վերաբնակվողների համար բնակարանային բարվոք պայմանների ապահովում,

-Սեփականատիրական իրավունքով նրանց հողի, գույքի և անասունների անհատույց հատկացում,

-Կոմունալ-կենցաղային ծառայությունների անհրա-ժեշտ որակի ապահովում, դրանից օգտվելու վճարների զեղչումը,

-Ազատագրված տարածքներում և ոչ քաղաքային բնա-կավայրերում վերաբնակվողներին հարկային և սոցիալա-կան համապատասխան արտոնությունների տրամադ-րում:,

-Ազատ տնտեսական գոտիների ձևավորում:

Արցախի սոցիալ-տնտեսական զարգացման համալիր

ծրագրի իրականացումը պետք է նպատակաուղղված լի-նի.

-Բանակի հզորացմանը,

-Վերաբնակեցման համար անհրաժեշտ սոցիալ-տնտեսական պայմանների ապահովմանը,

-Այլ երկրների հետ տնտեսական կապերի խորացմանը: Արցախի սոցիալ-տնտեսական զարգացման ուղղութ-

յուններից մեկն էլ պետք է լինի Արցախի բնական պա-շարների հիման վրա արտադրությունների ստեղծումն ու պատրաստի արտադրանքի արտահանումն այլ երկրներ (օրինակ` Իրան, Ռուսաստան, Վրաստան):

Արցախի սոցիալ-տնտեսական զարգացման համար անհրաժեշտ են ոչ միայն պետական մակարդակով ներ-դրումները, այլև սփյուռքահայության (այդ թվում`արտ-երկրում գտնվող արցախահայության) կապիտալի ներ-գրավումը: Դրա համար առաջին հերթին անհրաժեշտ կլինի հարկային արտոնությունների տրամադրում, հար-կերից ազատում ազատագրված տարածքներում և ոչ քաղաքային բնակավայրերում տնտեսական գործունեութ-յուն ծավալող մասնավոր ներդրողների համար:

Գաղափարա-քարոզչական մեխանիզմների գործա-դրումը, որոնք պետք է նպատակաուղղված լինեն.

-Հայության ներսում «արցախցի-հայաստանցի» հայա-կործան դավադիր մտայնության իսպառ վերացմանը,

-Արցախի` որպես Հայաստան աշխարհի բաղկացուցիչ մաս լինելու անվիճելիության մտայնության հաստատմա-նը,

-Հայության հայրենասիրական ու բարոյական որակնե-րի բարձրացմանը:

Ներքաղաքական պայքարում իշխանությունների խն-դիրը պետք է լինի,

-Ընդդիմության հայրենասիրական ուժերի հետ համա-գործակցության սկսում ու խորացում,

-Ռազմա-հայրենասիրական ուժերի համախմբում Ար-ցախյան խնդրի շուրջ ու դրանց պետական հովանավոր-չությունը:

Իսկ Ընդդիմության խնդիրը պետք է լինի.

-Ներքաղաքական պայքարում Արցախյան խնդրի շա-հարկման բացառումը,

-Արցախյան խնդրի շուրջ իշխանություններին աջակ-ցությունը կամ նրանց հետ համագործակցությունը:

Դրույթներ Արցախի խնդիրների կարգավորման և պատերազմի մասին
Յուրաքանչյուր հայրենազգաց և ազգի ապագայով մը-

տահոգ Հայորդի պետք է հստակորեն գիտակցի պահի լրջությունը և ուղեղում դրոշմի այս դրույթները:

Արցախը (ԼՂՀ և ազատագրված տարածքներ) Հայոց հայրենիքի անբաժանելի մասն է, Հայաստան պետության անկախության կարևորագույն երաշխիքը:

Երկրի խաղաղության և կայունության միակ գրավա-կանը ազատագրված հայրենի հողերի բացառապես Հայ-կական վերահսկողությունն է

Ռազմաճակատի խաղաղությունը արդյունք է Հայ զենքի հաղթանակի, այլ ոչ օտարների միջնորդական ջանքերի:

Ով կոչ է անում հողային զիջումներ, կոչ է անում տարածաշրջանային հավասարակշռության խախտման, այսինքն` պատերազմի վերսկսման:

Զիջել Ադրբեջանին տարածքներ, նշանակում է`հնարա-վորություն տալ նրան վերսկսել պատերազմական գործո-ղությունները:

Զիջելով հողեր`մենք զիջում ենք իրական և շոշափելի երաշխիքներ, փոխարենը ստանում ենք աներաշխիք խոստումներ:

Ով ցանկանում է խաղաղություն`պիտի պատրաստ լի-նի պատերազմի`առաջնորդվելով ազատագրված հողերը չզիջելու գաղափարով:

Պատերազմը կսկսվի Ադրբեջանին հողեր զիջելուց ան-միջապես հետո:

Կարգավորման համաձայնագրի կնքումից և նրա առան-ձին մասերի իրականացումից հետո ոչ ոք չի կարող խանգարել Ադրբեջանին` որևէ պատրվակով պատերազ-մական գործողություններ վերսկսելու: Իսկ միջազգային հանրության դատապարտումները որևէ իրական արժեք չեն ունենա:

Հողային զիջումների կողմնակիցները կամա թե ակա-մա կողմ են Գորիսի, Կապանի և Մեղրու շրջանների ռմ-բակոծմանը:

«Գրավյալ տարածք» ասող հայը` թրքատիպ կամ մո-լորյալ հայ է: Այդ տարածքներին Հայերն ասում են

«Հայրենի ազատագրված հողեր»:

Խաղաղապահ ուժերը սեփական աշխարհաքաղա-քական նպատակներ հետապնդող պետությունների գրավման զորքեր են (դրա վառ օրինակը սերբական Կոսովոն է): Թողնել նրանց մուտքը երկրի կարևորա-գույն ռազմավարական տարածքներ`նշանակում է հայրենիքը դնել օտարի վերահսկողության տակ:

Ոչ մի «խաղաղապահ» միջազգային ուժ դեռ ոչ մեկին չի պաշտպանել հակառակորդի հարձակումից: Հիշիր Սերբական Կրաինան, Աբխազիան, Լիբանանի հարա-վը, Մակեդոնիան…

Մինչև այսօր կայուն խաղաղություն կա, բայց խա-ղաղապահ ուժեր չկան: Վաղը կարող է խաղաղապահ ուժեր լինեն, իսկ խաղաղություն չլինի:

ՀՀ-ի ու Արցախի սոցիալ-տնտեսական վիճակի բարելա- վումը երբեք կախված չէ ղարաբաղյան հարցի

«կարգա-վորումից»: Դա առասպել է, որը նպատակ ունի թմրեցնել ու Հայերիս զգոնությունը: Աշխարհում կան տասնամյակներ շարունակվող, չկարգավորված բազմաթիվ հակամարտություններ (Իսրայել-Լիբանան, Կիպրոս, Քաշմիր, Կուրիլներ, Հյուսիսային Իռլանդիա), որոնք բնավ չեն խանգարում հակամարտող երկրների համակողմանի զարգացմանը:

Ոչ մի երաշխիք չկա, թե օտարները «կարգավորու-մից» հետո կանեն խոստացված ներդրումները: Այդպես եղավ Եգիպտոսի ու Յորդանանի պարագայում, որոնք Իսրայելի հետ խաղաղության համաձայնագրեր ստորագրելուց հետո, ստացան իրենց խոստացվածի

կեսից էլ պակասը (եկած գումարներն էլ խժռեց փչացած վերնախավը), իսկ այդ երկրների կախվածութ-յունը Արևմուտքից` էլ ավելի մեծացավ:

Ով ճանաչում է թուրքի էությանը, նա չի կարող հավատալ վերջինիս խոսքին և Հայ-թուրք բարի դրացիությանը: Եվ ով դեռ կերակրվում է օտարների միջնորդական հավաստիացումներով, նա անճանաչ է գոնե մեր պատմությանը:

Ով ուզումէ, որ 21-րդ դարն անցնի առանց Հայկական ողբերգությունների (որոնք, տարօրինակ

«օրինաչափությամբ», միշտ հետևում են միջազգային երաշխիքներին, համաձայնագրերին ու «հայանպաստ» որոշումներին), դրա համար պետք է հրաժարվի զիջե-լու գաղափարից և լծվի ազատագրված տարածքները համակողմանիորեն յուրացնելու գործին:

Ադրբեջանական այսօրվա ռազմատենչ աղմուկ-աղաղակը հոգեբանական ներգործման միջոց է, որը նպատակ ունի մեզ վախեցնելով` պարտադրել պարտ-վողական համաձայնագիր:

Չկան առանձին Հայաստանի և Արցախի շահեր, կա Հայ Ազգի մնայուն և միասնական շահ: Արցախի հարցը համահայկական հարց է: Իսկ ղարաբաղցի-հայաս-տանցի հակադրման սերմանումը թշնամական արտա-քին ուժերի և հայանուն ազգուրացների գործն է:

Հայրենի հողի ճակատագիրը միայն այս սերնդի որոշելիքը չէ. նաև`ոչ ոք իրավունք չունի`Հայրենիքի ազատագրության համար ընկած հազարավորների

փոխարեն որոշում ընդունելու հողային զիջումների մասին:

Մեզ համար գոյություն չունի Արցախի հարցի միջազգային կարգավորում: Արցախի հարցը միայն և միայն Հայության հարցն է, որէ` ազատագրված հայրե-նի տարածքների Հայկական յուրացում:

................................................................. .........................

1-Այս ծրագրայն հոդվածը հրապարակվել է, 2007թ-ին

«Հայրենիք Ակումբ»-ի կողմից, որը ներ է առնվել գրքի երկրորդ հրատարակության մեջ ամբողջությամբ, առանց փոփոխություննեևի, ինչը ամբողջական է դարձնում գրքի նպատակները:

ԱԶԳԱՅՆԱՎԱՐՈւԹՅՈՒՆ, ԹԵ՞ ԺՈՂՈՎՐԴԱՎԱՐՈՒԹՅՈՒՆ
Այսօր մեզանում շատ են խոսում ժողովրդավարության,

«ժողովրդավարական արժեքների» մասին, առանց ինքներս մեզ հարց տալու, թե վերջապես ինչ են դրանք: Առաջ անցնելով նշեմ, որ «ժողովրդավարական արժեքներ» որպես այդպիսին, գոյություն չունեն: Դա նույնն է, որ, ասենք օրինակ`«դիկտատուրական արժեքներ», «միապետական արժեքներ», «անիշխանական արժեքներ» (անարխիստ-ական) և այլն: Ժողովրդավարությունը ընդամենը կացու-թաձևերից և պետության կազմակերպման ձևերից մեկն է, կրկնում եմ` մեկը աշխարհում գոյություն ունեցած և ունե-ցող, ժողովուրդների և նրանց պետությունների կազմա-կերպման ձևերից:

Պատմությունից մեզ հայտնի են «ժողովրդավարության» բազմաթիվ ձևեր, սկսած հունական և հռոմեական «ժողո-վրդավարությունից», վերջացրած խորհրդային «ժողովըր-դավարությամբ», ժամանակակից եվրոպական կամ ամե-րիկյան «ժողովրդավարությամբ»: Ի դեպ, հունական ժողո-վրդավարությունը պաշտպանել է մեկ էթնոսի շահերը և իրականացվել է միան այդ էթնոսի անդամների միջոցով, իսկ այլ էթնոսի ներկայացուցիչները, անկախ նրանց, կամ նրանց նախնիների հունական հողերում բնակություն հաստատելու ժամանակից, իրավունք չեն ունեցել մաս-նակցելու օրենսդրական ու կառավարման գործընթաց-ներին: Իսկ հռոմեական ժողովրդավարությունը եղել է զուտ հռոմեական ազնվականության իշխանությունը,

որը իրականացվել է Սենատի միջոցով: Այստեղ ընտրվում էին միայն Հռոմի հին տոհմերի ներկայացուցիչներ, որը, ըստ էության, Ազնվականության (արիստոկրատիայի) իշխանություն էր: Թող չշտապեն «ժողովրդավարությանը» հավատարիմ ընդդիմախոսները մեջ բերելու Չերչիլի հայտնի խոսքերը, թե «ժողովրդավարությունը» իդեալ-ական չէ, բայց մարդկությունը դրանից կատարյալը դեռևս չի ստեղծել: Չմտնելով մանրամասնությունների մեջ`ավե-լացնեմ միայն, որ եվրոպական տարբեր երկրներում իրարից էապես տարբերվում են իրենց պատկերացրած

«ժողովրդավարությունները»: Չէի ուզենա նաև միմյանց հետ համեմատել, օրինակ` բրիտանական և ֆրանսիական, շվեդական և ռուսական, նորվեգական և լեհական, ամե-րիկյան և Եվրամիություն մխրճվող թուրքական «ժողո-վրդավարական» երկրներում գործող «ժողովրդավարա-կան» օրենքները:

Ի դեպ, բերենք մի օրինակ Եվրամիության շեմին կանգ-նած «ժողովրդավարական Թուրքիայի» «ժողովրդավարա-կան» գործելակերպից: Մի քանի տարի առաջ «Եվրոնյու-սով» հաղորդվեց, թե ինչպես Թուրքիայի խորհրդարանի նոր ընտրված մի պատգամավորի ինչպիսի համընդ-հանուր խայտառակության ու պարսավանքի ենթարկեցին այն բանի համար, որ վերջինս թաքցրել է, որ իր նախա-տատերից մեկը եղել է Հայ: Իհարկե, նման «հանցագործ-ություն» կատարած պատգամավորը ներողություն խնդրե-լով տալիս է իր հրաժարականը, հայտարարելով, որ այդ բացահայտումը իր համար անակնկալ էր: Եվ երբ այդ

բանից հետո նոր հայացքով նայեցի այդ խորհրդարանին, նկատեցի, որ խորհրդարանականները ոչ այնքան թուրք են, որքան`օսման:

Սակայն Թուրքիայի ժողովուրդը բազմաթիվ էթնոսների ծագումնաբանական խառնուրդ է, որը չի խանգարում այդ երկրին ձևավորելու էթնիկապես միատարր իշխանություն: Եվ ցավով հասկացա իմ մի հարցի պատասխանը, թե ինչու է Թուրքիան այսքան մեծ ու հզոր, իսկ Հայաստանի Հան-րապետությունը այսքան փոքր ու թույլ:

Նորություն ասած չեմ լինի, որ Մեծ Բրիտանիայում խորհրդարանի կամ կառավարության ոչ մի օրենք կյանքի չի կարող կոչվել, եթե չի արժանացել Լորդերի պալատի հավանությանը, էլ չեմ ասում թագուհու: Իսկ Լորդերը Մեծ Բրիտանիայում հիմնականում բրիտանական հայտնի տոհմերի ներկայացուցիչներն են: Ճապոնիայում չի կարող նշանակվել որևէ նախարար, որը չի սերվում ճապոնական որևէ մի հայտնի տոհմից: Յուրաքանչյուր պետական պաշ-տոնյայի, ընտանիքի, նախնիների ու հետնորդների մասին լրատվությունը բաց է Ճապոնիայի յուրաքանչյուր քաղա-քացու համար:

Իսկ մեր իրականության մեջ «ժողովրդավարությունը» դրսևորվում է իր վառ կողմերով. Օտարածին գաղափար-ներն իրենց համար դրոշակ սարքած քաղաքական կազ-մակերպությունների, համաշխարհայնացման (գլոբալիզմ) կամ «ամերիկանիզմ» և «եվրոպական արժեքներ» տարածող

«առաքյալների», խղճի ազատության քողի տակ գործող ու

«հոգևոր» աղտեղություն սփռող զանազան կրոնական

կազմակերպությունների, «ազատամիտ» բարքերի, նիստ ու կացի, Հայ ընտանիքի պլանավորման հարցերով մտահոգ, նույնիսկ իրենց «ճիշտ» սնունդը բարեխղճորեն մեզ տրամադրող կազմակերպությունների ազատ գործունե-ությամբ: «Ժողովրդավարական» ընտրությունները մեզ մոտ վերածվում են ասֆալտ գցողների (թող ներեն ինձ ասֆալտ գցողները), ժողովրդից թալանված փողերը բարեգործության անվան տակ նույն ժողովրդին, որպես ողորմություն շպրտող

«թագավոր տղերքի», հայրենասիրության մեջ ուրիշներին չհանդուրժող «քաղաքական ուժ» կոչված կազմակերպ-ությունների լպիրշ քարոզչության ու մրցավազքի:

Եվ ոչ մեկի մտքով չի անցնում այդ աճպարարներին հարցնելու, օրինակ`իրենց ազգային պատկանելիության մասին ոչ թե անձնագրային տվյալները, այլ իրականում: Իրականում ասելով`հասկանում ենք, օրինակ`ովքե՞ր են և ո՞ր ազգից են նրանք և նրանց կանանց ծնողները, ո՞ր տոհմերից են նրանք սերվում: Իրականում ասելով՝ հաս-կանում ենք, օրինակ`այդ մարդիկ կրու՞մ են իրենց մեջ իրենց ազգի արժեհամակարգը, ազգային որակները, եթե կրում են ապա ի՞նչ դրսևորումներով է այն արտահայտ-վել: Տիրապետու՞մ են արդյոք նրանք Ազգային որակներից բխող այս կամ այն հմտությունների: ԱՄՆ-ում, օրինակ, գոնե ձուկ մաքրել են տալիս ապագա նախագահին: Հարց է առաջանում. Մենք դեռ պատրաստ չե՞նք, այսպես կոչված, «ժողովրդավարական» հասարակարգում ապրե-լուն, թե՞ «ժողովրդավարությունը» մեզ համար չէ:

Այստեղ մենք պիտի պատասխանենք մեկ այլ հարցի.

Հայը ուզու՞մ է իր հավերժությունը հաստատել որպես Ազգ, թե՞ իր գոյությունը մի կերպ պահպանել որպես ժողովուրդ: Դրա հետ կապված մենք ստիպված կլինենք հասկանալու, որ Հայ Ազգը չի կարող ապրել «ժողովրդա-վարություն» կոչված կացութաձևով, ինչ գույնի էլ որ այն լինի, քանի որ այն խեղել և խեղելու է Հայ Ազգային Որակ-ական Արժեհամակարգը, իսկ Հայժողովուրդը չի կարող գոյատևել նույն ձևով, որովհետև նույն համակարգը իրեն տանելու է բազմաբևեռացման, ըստ այդմ, իր մասերի միջև փոխատելության խորացման, ամբոխականացման և, ինչպես չարորակ ուռուցքն է օրգանիզմի վրա առաջանա-լով, սնվում այդ օրգանիզմից, ապա սպանում այդ օրգանիզմը սպանելով նաև իրեն, դատապարտված է կործանման: Այնպես որ, որքան էլ ժողովրդի մեջ թույլ է Ազգային ինքնագիտակցությունը, Ազգային որակների զգացողությունը, այնուամենայնիվ, դատապարտված է Ազգայնանալու, կամ ինչպես Նժդեհն է ասում՝ Ցեղայնա-նալու, եթե ուզում է իր տեղը ունենալ Արևի տակ:

Որքան էլ ժողովուրդը ընդդիմանա հենց իր մեջ ամ-փոփված Ազգային տարրին, այնուամենայնիվ, պետք է գիտակցի, որ հենց նրան է պարտական գոնե իր գոյութ-յամբ:

Այսպիսով ի՞նչ է Ազգայնավարությունը:

Ազգայնավարությունն Ազգային արժեհամակարգից բխող, Ազգային գաղափարախոսությամբ առաջնորդվող, Ազգային և պետական ներքին հարաբերությունները կարգավորող, աշխարհայացքային կացութաձև է, որով
անթաքույց առաջնորդվում են իրենց «Ժողովրդավարա-կան» հռչակած շատ և շատ երկրներ`Իրանը, Թուրքիան, Իսրայելը, Մեծ Բրիտանիան, Իռլանդիան, Ճապոնիան, պատկերացրեք նաև ԱՄՆ-ն և այլն: ԱՄՆ-ի պարագայում զարմանալի թող չթվա, քանի որ «ամերիկյան ազգ և ազգային շահեր» ասելով այդ երկրի իրական տերերը` անգլո-սաքսերը, նկատի ունեն հենց իրենց էթնիկական ու աշխարհաքաղաքական շահերը, այսպես կոչված, ամե-արիկյան ժողովրդավարության քողի տակ հենց իրենց ազգային շահերն են հետապնդում: Ավելորդ համարելով անդրադառնալ մեր կուրորեն որդեգրած «ժողովրդավա-րական հասարակության» կայացման «ազգանվեր» գործ-ընթացին`փորձենք միասին խորհելով գտնել այն ուղի-ները, որոնք կտանեն մեզ դեպի Ազգային պետության կայացման`Ազգայնավարության:

Կարևորագույներից կարևորագույն խնդիրն է Ազգային Ընտրանու ձևավորումը Հայոց մեջ: Ազատ, արդար, թափանցիկ «ժողովրդավարական» ընտրություններով Ազգ-ային Ընտրանի չես ձևավորի: Չես ձևավորի նաև մեր ունեցած մտավորական ներկայացողներին իրար կողքի նստեցնելով, քանի որ նրանք անպայման կգտնեն իրենց պատվիրատու տերերին, դրանով իսկ կպաշտպանեն նրանց թայֆայական շահերը և վերջ: Որպեսզի հասկա-նանք` ինչ է պետք անել, անհրաժեշտ է անդրադառնալ մեր պատմությանը և հասկանալ, թե ինչ տեղի ունեցավ Հայ Ազգի հետ, ժողովրդի վերածվելու բազմադարյան ժամա-նակահատվածի ընթացքում: Մեծագույն աղետը, որ

հասցվեց մեր Ազգին`Ազգային Տոհմիկ Տոհմերի մեթոդա-բար և հնարավորինս արագ ոչնչացումն էր: Իսկ արդեն սովորական տոհմերի ոչնչացման, մանրացման ու հիշո-ղությունից զրկելու գործը դժվարություն չէր: Բավական էր, օրինակ սովորույթ դարձնել պապի անունով ազգանուն ընտրելու գործելաձևը, որպեսզի սերունդները, կորցնելով իրենց պատմական հիշողությունը, կտրվեն իրենց տոհմա-կան արմատներից, ապա Ազգային արմատներից:

Ազգային Տոհմերի թուլացմամբ և ոչնչացմամբ թուլա-ցավ Հայ Ազգը, դառնալով անդամալույծ, կրելով ծագում-նաբանական հիշողության կորուստ և ծագումնաբանական շեղում, վերածվեց ժողովըրդի: Այսպիսով դժվար չէ հանգել այն համոզման, որ Հայ Ազգային Տոհմերի վերականգնու-մը առաջնահերթ հրամայականն է Հայի ինքնությունը որպես Ազգ վերականգնելու գործում: Այստեղից հարց է ծագում, իսկ ինչպես, ինչ միջոցներով, ինչ միջոցառում-ներով կարելի է իրականացնել մեր Ազգի համար կեն-սական այս խնդիրը: Նախ` փորձենք մեր ուշադրությունը հրավիրել այն բանի վրա, որ Հայը այսօր էլ շարունակում է ապրել յուրաքանչյուրն իր տոհմին հատուկ բարոյա-կանությամբ ու սովորույթներով, միայն թե այն սահմանա-փակվում է իրենց հարազատներով`քույրերով ու եղբայր-ներով, հայրերով ու մայրերով, տատերով ու պապերով: Հազվադեպ տոհմեր կարող ես գտնել, որոնք ունեն իրենց տոհմածառերը, իսկ նրանց ընտանիքներն ու անհատները տեղյակ են դրանից: Ուրեմն, ամենից առաջ համընդ-հանուր, քննարկումների, լուսաբանման ու քաջալերանքի

պետք է արժանա յուրաքանչյուր նախաձեռնություն, միջոցառում, որը միտված է այս նպատակին: Իսկ լավա-գույն զենքը դաստիարակությունն է ու քարոզչությունը: Իսկ ինչ խթան է հարկավոր, որպեսզի մարդկանց մղի իրենց իսկ ինքնությունը, իրենց իսկ պատմությունը վերագտնելու` դրանով իսկ ստեղծելով հիմքեր, իրենց կենսական ու բարոյական բավարարվածությունն ունենա-լու: Պատկերացնենք մի այսպիսի միջոցառում կամ օրենք եթե ուզում եք: Այն տոհմերը կամ տոհմական միութ-

յունները, որոնք կունենան մոտավորապես նույնքան անդամ, որքան, օրինակ, այն ընտրատարածքը, որտեղից ընտրվում է մեկ պատգամավոր, կարող են իրենց միջից ունենալ մեկ ներկայացուցիչ, այս անգամ իսկապես Ազգային ժողովի:
Ինչ տեղի կունենա: Առաջինը, որ կստեղծվեն, դրանք

Տոհմական խորհուրդները կլինեն, որոնք իրենց շուրջ կհամախմբեն իրենց տոհմական ընտանիքներին: Ապա կստեղծվեն բարեկամական կապերով կապված Տոհմա-ական միություններ`իրենց ներքին կառույցներով: Եվ յուրաքանչյուր Տոհմ, լինելով Ազգի օրգանիզմի յուրատե-սակ օրգանական մաս, անպայմանորեն իր միջից կառա-ջադրի ոչ թե ամենից զոռբային, ոչ թե ամենից բախտա-խնդրին, ոչ թե ամենից ճարպիկին այլ ամենից շնորհա-լիին, իրենցից լավագույնին, քանի որ դա առաջին հերթին հենց իրենց պատիվն է:

Եվ այդ օրը մենք մեր Ազգային ժողովում կտեսնենք մեր Ազգի Սերուցքին, մեր Ազգի Ընտրանուն: Այդ օրը մենք

կդնենք հիմքերը Ազգայնավարական Ազգային պետության: Այդպիսի խորհրդարանը կգործի որպես մեկ օրգանիզմի օրգանական մաս, ուր կզգան Ազգի առաջ ծառացած խնդիրները ու կփնտրեն և կգտնեն դրանց լուծումները, իսկ Ազգը կզգա այն, կգնահատի ու կողջունի: Մի վախեցեք`ոչ ոք մեզ չի մեղադրի ընտրակեղծիքների, ընտրակաշառք-ների, ընտրություններում տեղ գտած զանազան խախ-տումների մեջ, իսկ ընտրական ձևի մեջ նույնպես, քանի որ ընտրությունը մնում է ընտրություն: Այն հարցին, որ այնուամենայնիվ կգտնվեն տոհմեր, որոնք չեն կարող ունենալ համապատասխան քանակությամբ ընտանիք-ներ ու տոհմակիցներ, պատասխանում ենք, որ չեն գտնվի, որովհետև նրանք անպայմանորեն հանդես կգան բարե-կամական կապերով կապված տոհմերի ընտանիքում: Իսկ այն հարցին, թե ինչ անենք այն մարդկանց հետ, որոնք, այնուամենայնիվ, տոհմ չունեն, ապա այստեղ մտածելու բան ունեն երկուստեք: Վերջիններս ստիպված կլինեն փնտրել իրենց տոհմը, իսկ պետական մարմինները` թե ինչու չունեն:

Սա ընդամենը մեկ օրինակ է համազգային նշանա-կության խնդիրներից մեկի, որն ուղղված է Ազգային Տոհմերի վերականգնման, առողջացման ու հզորացման կարևորագույն խնդրի լուծմանը: Եվ ինչպես ասում են` կարևորը հավատն ու ցանկությունն է ու գիտակցելը, որ Ազգային Տոհմերը նաև այն դարբնոցներն են, որոնց հնոցներում է կռվում մեր վաղվա օրը: Եվ ընդունենք ևս մեկ բան, որորքան էլ ցանկանանք, քանդված ոսկյա

շղթան ինքն իրեն չի հավաքվի, հարկավոր է վերցնել ու հավաքել:

Պատմական ակնարկ և ոչ միայն
Ազգ-Ազգայինի և ժողովուրդ ժողովրդականի հակադր-ությունը աշխարհում ընդհանրապես, իսկ մեզանում մաս-նավորապես խորը արմատներ ունի: Երբ Գրիգորը իր ազգակործան ու պետականակործան կրոնական քարոզ-չությունն էր իրականացնում Հայաստանում ոչ Հայերե-նով, նա ժողովրդին հրավիրում էր հավաքատեղի, որը հունարեն էկլեսիո (էկղեսիո) բառն է: Հետագայում մեզանում էկլեսիոն հնչյունափոխվեց և արտասան-վեց Եկեղեցի: Այո՛ Եկեղեցին՝ Էկլեսիոն է, որը նշանա-կում է ժողովուրդ, ժողովատեղի, որը չի համապատաս-խանում մեր հոգևոր հայրերի հարմարեցված եկ և եղիցի անիմաստ մեկնաբանության հետ: Ի դեպ բոլոր եկեղեցա-կան պաշտոնները բացի վարդապետից արտասանվել և արտասանվում են հունարեն, օրինակ՝ կաթողիկոս, եպ-իսկոպոս, արքեպիսկոպոս և այլն: Բայց ճիշտ և ճիշտ համապատասխանում է իրենց այն հայտարարությանը, որ մեր եկեղեցին մեր ժողովուրդն է, բոլորս միասին: Երբ Գրիգորը իր կրոնն էր սփռում Հայաստանով մեկ, անհաշտ ու արյունալի պայքար մղելով մասնավորապես Ազգային Հավատքի, Ազգային Արժեքների ու դրանց կրողների դեմ, նրանց դիմում էր հունարեն Հեթնոս բառով, որը նշանա-կում է Ազգ կամ Ազգային, որը հետագայում մեզանում արտասանվեց Հեթանոս, ընկալելով այն որպեսբազմաստ-ված կամ անհավատ: Այնպես որ Էկլեսիո-ժողովրդի և

Հեթանոս-Ազգի խորքային պայքարը սկսվել է վաղուց ու շարունակվում է նաև այսօր: Հայ Ազգը պարտվեց, իսկ հայ ժողովուրդը չհաղթեց, քանի որ ոչնչացնելով Ազգային Արժեհամակարգը, չստեղծեց և չէր կարող ստեղծել իրենը, ինչի մասին դեռ կխոսենք: Այնպես որ, եթե Հայը ուզում է ապահովել և ունենալ իր տեղը արևի տակ, ստիպված է և պարտավոր, վերագտնելու իր Ազգային դիմագիծը, ինչը կարծում ենք հակոտնյա չէ Էկլեսիո-եկեղեցի-ժողովրդի և Հեթնոս-Հեթանոս-Ազգի նպատակներին: Շատ ազգային գործիչներ, մեր Ազգի նախաքրիստոնեական շրջանը անվանելով <<Հեթանոսական>, չեն պատկերացնում, որ այդ շրջանն էլ ունի իր շերտերըֈ Օրինակ Ուրարտական դարաշրջանի Հայոց դիցարանը տարբերվում է նախա-ուրարտական՝ օրինակ Արատտա երկրի և հետուրարտա-կան ժամանակների դիցարանից, միասին հելլենիստա-կան ժամանակաշրջանի դիցարանից, Միհրականության ժամանակաշրջանիցֈ Եվ այնքան են խճճվում դրա մեջ, որ հայտարարում են, որ հեթանոսական դարաշրջանում հեթանոսները ոչնչացրեցին մեր Ազգային Հավատքըֈ Նրանք չեն պատկերացնում, որ քանդելով տաճարնե-րը, գողանալով դիցերի արձանները, դեռևս չի նշանա-կում, որ Հայ Ազգի Հոգուց հանեցին Հավատքը, բնական անիմանալի և անգնահատելի զորություների հետ կապ-ված խորհուրդների հավաքական համակարգը: Բնական անիմանալի և անգնահատելի զորություների հետ, մար-դիկ, ազգերը հարաբերվում են իրենց հատուկ բնական որակների զգացողությամբ ու դրանցից ելնելով: Այնպես

որ փոխելով աստվածների անունները, խեղաթյուրելով ու իմաստազրկելով ազգային տոներն ու ծեսերը, հնարա-վոր չէ հանել Հայ մարդու Հոգուց Բնական անիմանալի և անգնահատելի զորություների զգացողությամբ պայմա-նավորված և դրանից բխող հավատքային ընկալումնե-րըֈ Հայը տարբերություն չպիտի դնի, առավել ևս իրար հակադրի հազարամյակներով անցած իր պատմության տարբեր ժամանակահատվածներ, որովհետև քաջ պիտի գիտակցի, որ դա իր ապրված կյանքն է ու իր կենսա-գրությունըֈ Բայց նաև անաչառ պիտի լինի իր գնահա-գտումների մեջև, իր մեջ ուժ գտնի չկրկնելու կատարված սխալները և իր մեջ ուժ գտնի զարգացնելու իր միջի լա-վագույնը, գեղեցիկն ու վսեմըֈ Հասկանա իր պարտութ-յունների իրական պատճառները և իր հաղթանակների գրավականները: Երբ Հայը հույսը դրել է իր և իր ինք-նությամբ պայմանավորված արժեքների վրա, տարել է փառահեղ հաղթանակներ, հզորացել ու հզորացրել է իր Հայրենիքը (օրինակները բերեք ինքներդ), իսկ երբ հույսը կապել է օտարների ու նրանց արժեքների վրա, անգամ օտարաշունչ Աստվածների, թուլանալով կորցրել է իր Հայրենիքը, վաստակելով եղեռն (դարձյալ օրինակները բերեք ինքներդ)ֈ Մեր հարևանները իրենց ինքնությունը փորձում են կառուցել օտարարժեք համակարգերի վրա, առավելագույնս մեր, որպեսզի մոտիվացնեն և հիմնա-վորեն իրենց զոհողությունները, որպեսզի ապացուցեն ոչ թե օտարներին, այլ իրենց, որ մեր հայրենիքը, որը դարձել է իրենց համար ապրելատեղ իրենց հայրենիքն էֈ Քնից

զարթնելուն պես իրենք իրենց քարոզում են, որ իրենք ազգ են և ունեն արժեհամակարգ, ինչի կարիքը չունեն մյուս ազգերըֈ Իսկ մենք լքում ենք մեր հայրենիքը և օտար հողերում ձեռք բերում ապրելատեղֈ Նրանք խառնվելով օտարներին ձգտում են ձևավորել բարձրորակ հոգեմտա-վոր հասարակություն, իսկ մենք խառնվելով օտարներին նախաստեղծ, բարձրագույն Տեսակից՝ Ազգից, Ցեղից վե-րածվեցինք ցածրակարգ, ստորին ժողովրդի ի տարբե-րություն թուրքի, ով ստորին տեսակից վերածվեց բարձրակարգ, կազմակերպված ժողովրդի:

Ինչպես Հայկ Ասատրյանն է գրում՝ թուրքը-դա հայ ժողովուրդի հակապատկերն է՝ կենսաբանական տկարություն և ուժի ծարավ, անհանճար ոգի և քաղաքական կամք, անմաքուր սիրտ և գրավիչ լեզու, բութ միտք և կարգապահական հակում, վախի զգա-ցում և խորտակումի մոլուցք: Հայը խոսքով է արժե-քավոր, թուրքը՝ մակերեսով, նա էությամբ է բարձր, սա՝ արտահայտության ձևով, Հայը հոյակապ Ցեղ է

և անպիտան ժողովուրդ, թուրքը ստորին ցեղ է և սքանչելի ժողովուրդ:
ՀԱՅ ԱԶԳԻ ԻՆՔՆԱԿԱԶՄԱԿԵՐՊՈՒՄԸ
«Օ՜վ Հայ ժողովուրդ, քո միակ փրկությունը քո հավաքական ուժի մեջ է»:
Չարենցյան այս տողերը` որպես կարգախոս, բոլորիս են հայտնի: Եվ դժվար թե գտնվի որևիցե մեկը, ով կասկածի տակ դնի այս կարգախոսի բացարձակ

ճշմարտացիությունը: Բայց զարմանալիորեն մեր գործո-ղությունները այս կարգախոսը բարցրաձայնելուց այն կողմ չեն անցնում: Հակառակը, մեզանում տարածված է այն կարծիքը, որ հայը երբեք միասնական չի եղել և չի կարող լինել: Սա նշանակում է որ հայության ֆիզիկական գոյությունը միշտ վտանգված է եղել և միշտ վտանգված էլ ինելու: Զարմանալի հակասական իրավիճակ, երբ հայտնի է փրկության տեսանելի ճանապարհը, գիտակց-ելով դրա անհրաժեշտությունը, չենք գնում այդ ճանապարհով`գիտակցելով, որ այդ ճանապարհով չգնա-լը հավասարազոր է ինքնաոչնչացման: Ընդդիմախոսները կասեն, որ գույները խտացնում ենք և հայությունը լավ էլ միասնական է, քանի որ ունի իր կայացած պետությունը` իր ինստիտուտներով, տարածաշրջանի հզոր ու մարտու-նակ բանակով և այլն: Ուր էր թե այդպես լիներ և երնեկ այդպես լիներ:

Անենք մի քանի դիտարկում: Հայության հիմնական մասը` մոտ երկու երրորդը Սփյուռքն է` իր կուսակցութ-յուններով ու հայրենակցական միություններով, մեծահա-րուստներով, գործարարներով ու միջին խավով, կրթահա-մալիրներով ու լրատվամիջոցներով, եկեղեցիներով ու այլ կազմակերպություններով: Իսկ փոքր մասը`մոտ մեկ երրորդը`ՀՀ բնակչությունն է, վերևում նշված կառույցներից բացի իր պետական կառույցներով և ժողովրդի հիմնակա ն մասը կազմող աղքատ բնակչությամբ: Ահա եթե խոսում ենք միասնության ու հավաքական ուժի մասին, նկատի ունենք հայության այս մասերը տեսնել մեկ ամբողջության մեջ, որը

Ազգային Ամբողջությունն է` իր համայնքային ամբաղջութ-յուններով: Այն կկայանա, եթե Ազգային Ամբողջությունը հանդես գա որպես Սոցիալական Ամբողջություն, որպես արժեք, որպես որակ, որպես կապիտալ, իր համազգային միասնական նպատակներով ու դրանց կայացմանը ծառայելուն մղված արդեն նյութական կապիտալով, ինչի ձևավորմանը իր մասնակցությունը պետք է ունենան հայության բոլոր շերտերը, անկախ այն հանգամանքից, թե ինչ դիրք են գրավում սոցիալական սանդղակում:

Այժմ տեսնենք Համազգային Սոցիալական Ամբողջութ-յան, կամ սոցիալական կապիտալի հասկացության մեջ տեղավորվու՞մ են հայության վերը նշված մասերն ու կառույցները: Սկսենք Սփյուռքից: Նորություն ասած չենք լինի, եթե ասենք, որ սփյուռքահայության տարբեր մասերը, գտնվելով տարբեր երկրներում, իրարից այնքան են հեռա-ցել ու այնքան են տարբեր, որքան այդ երկրները: Եվ այդ մասերը Հայաստանի հայությունից այնքան են հեռացել, որքան իրարից: Իսկ Հայաստանի հայությունը իրարից այնքան են հեռու, որքանով հեռու են ու տարբեր նեղանձ-նական, անձնական գործարարության, կուսակցական, կրոնական և այլն շահերը: Ավելին`սփյուռքահայությունը հետզհետե ավելի ու ավելի է ինտեգրվում իրենց երկրների սոցիալ-տնտեսական կառույցներին ու աստիճանաբար ավելի ու ավելի է հեռանում Ազգային-Սոցիալական Ամ-բողջությունից`Համազգային նպատակների շուրջ ինտե-գրվելուց ու իրենց իրական մասնակցությունն ունենալուց: Իսկ այս միտումը ողբերգական ավարտ է ունենում:

Բավական է հիշել 17-րդ դարում Լեհաստանում գոյություն ունեցող մոտ երեք հարյուր հազարանոց հայկական սփյուռ-քի ուծացումն ու վերացումը, ընդամենը 50 տարվա ըն-թացքում, այս անգամ արդեն Իսպանիայից վտարված հրեաների ջանքերով:

Որպես օրինակ դիտարկենք ռուսական սփյուռքը: Թե երեկ, թե այսօր, Ռուսաստանի հայությունը որպես Սո-ցիալական Ամբողջություն, նաև իր նյութական միջոց-ներով ինտեգրվել, ու ԽՍՀՄ փլուզումից հետո, արտա-գաղթի հաշվին թվապես համալրվելով, լայն քայլերով ինտեգրվում է ռուսական սոցիալ-տնտեսական կյանքին, որը համընկնում է ռուսական ազգային անվտանգության հայեցակարգից բխող շահերին, ինչը հասկանալի է: Բայց միանգամայն անհասկանալի է, թե դրան զուգահեռ, որոնք են այն պատճառները, որ ստիպում են կամովին մեկու-սանալով անմասն մնալ արդեն հայկական ազգային անվտանգության հայեցակարգից բխող ազգային շահե-րից ու համազգային խնդիրներից, հաճախ անգամ հա-կադրվելով այդ շահերին: Չնայած ինչ եմ ասում, պատ-ճառները լավ էլ հասկանալի են՝, առարկայական ու ենթակայական: Առարկայական պատճառները հիմնա-կանում ծնունդ են առնում ռուսական կայսերական մտածելակերպից, որը եղել է երեկ և կա այսօր: Այն ար-մատավորված է հասարակ մուժիկից սկսած մինչև վերին էշելոնների աստիճանավորների, քաղաքական ընտրանու գիտակցության մեջ:

Կոմունիստական գաղափարախոսության ձախողու-

մից առաջացած գաղափարական վակուումը լրացնելու է գալիս «գլոբալիզմի» գաղափարախոսությունը և դրան զուգահեռ Ալեքսանդր Դուգինի և այդպես մտածող բազ-մաթիվ ռուս մտավորականների առաջ քաշած «Եվրա-սիական կայսրության» գաղափարախոսությունը, որը եթե չասենք որ այսօրվա ռուսական պաշտոնական գաղա-փարախոսության է վերածվել, բայց և այնպես հաստա-տապես այն ընդունվում է ռուս ազգայնական, ազատա-կան և այլ քաղաքական հոսանքների, նաև ռուսական Ուղղափառ եկեղեցու շրջանում: Հիշյալ գաղափարախոս-ությունը յուրատեսակ «գլոբալիզմ» է և «գլոբալիզմ» քարո-զող «ամերիկանիզմից» նաև կոմունիստական գաղափար-ախոսությունից տարբերվում է այնքանով, որ հաշվի են առնվում Ռուսաստանում ապրող ժողովուրդների, նրանց հետ մշակութային ընդհանրություն ունեցող ժողովուրդ-ների, ըստ այդ գաղափարախոսության ջատագովների`

«ժողովրդագրական ու տնտեսական շահերը»:

Բայց թե ռուսական իշխանություններն ու քաղաքա-կան ընտրանին և թե ռուսական ուղղափառ եկեղեցին դժկամությամբ են հարաբերվում երկրում գործող էթնի-կական ցանցերի հետ, բայց գրկաբաց են ընդունում նրանց, երբ վերջիններս փորձում են ինտեգրվել ռուսա-կան պետական և գործարար վերնախավին: Այդպես է եղել երեկ, այդպես է նաև այսօր: Ռուսաստանում ապրող հայ գործարարները, մտավորականությունը, պաշտոնյա-ներն ու հասարակ արհեստավորները ի տարբերություն եբրայեցի, չինացի, չեչեն, վրացի, ադրբեջանցի և այլ էթնի-

կական ցանցեր ունեցող համայնքների, նախապատվութ-յունը տալիս են ռուսական միջավայրում լուծվելուն, ձուլ-վելուն, դրսևորվելով ռուսական քաղաքական, տնտեսա-կան, մշակութային, հոգևոր ոլորտներում, բայց ոչ հայկ-ական նմանատիպ կառույցների կայացմանն ուղղված, նաև հայրենակցական միությունների հզորացմանը` իրենց գործուն մասնակցությունը բերելուն:

Նրանք իրենց ազգային ու հայրենասիրական

«գործունեությունը» բավարար են համարում մի քանի մշակութային միջոցառումներ, հեռուստամարաթոնների օգնությամբ դրամահավաքներ, ապրիլի 24-ին համեստ բողոքի գործողություններ կազմակերպելով, ապա Հայաս-տանում իրենց հարազատներին դրամական փոխան-ցումներ կատարելով, եթե իհարկե նրանց, իրենց հետևից դեռևս չեն քաշել ու տարել: Նրանք Հայաստանի Հանրա-պետությունը չեն համարում հեռանկար ունեցող պե-տություն և իրենց ու իրենց ընտանիքների ապագան տես-նում են այլ երկրներում, այս դեպքում`Ռուսաստանում: Նրանք, իրենց մեջքի հետևում չզգալով սեփական պե-տության գործուն աջակցությունը, օրինակ վերցնելով իրենց հայրենի պետության նաև նրա մեջ սերտաճած հայ, այսպես կոչված «օլիգարխների» ստեղծած փակ համա-կարգի ու ինքն իրեն վերարտադրելու գործելակերպ դար-ձած ավանդույթը, իրենք էլ վեր են ածվում ինքնաբավ ու իրենց ընտանիքներով մեկուսացված փակ միավորների, ամենևին չզգալով էթնիկական հզոր ցանցի, կամ որ նույնն է` ձևավորված էթնիկ սոցիալական կապիտալի անհրա-

ժեշտությունը, չըմբռնելով, որ առանց դրա չեն կարող դիմագրավել սպասվող որևէ մարտահրավերի և իրենց կուտակած նույնիսկ ահռելի չափերի հասնող կարծեցյալ նյութական կապիտալով չեն կարող մրցակցել ոչ միայն ռուսական, այլ նաև վերը նշված համայնքների ձևավորած ու կազմակերպած էթնիկ ցանցերի հետ, դրանով իսկ վտանգի տակ դնելով թե՛ իրենց և թե՛ այս կամ այն չափով գոյատևող հայկական համայնքի գոյությունը:

Հիշենք` միայն Զմյուռնիայի հայության կուտակած ու անհավատալի չափերի հասնող գումարները, որոնք պահվում էին արտասահմանայան տարբեր բանկերում ու շարունակում են մնալ այնտեղ: Իսկ Հայությունը այդպես էլ անմասն մնաց դրանցից, մինչդեռ այդ գումարներով մի քանի Հայաստան կարելի էր գնել, ինչպես նկատում է Նժդեհը: Նմանատիպ իրավիճակում են գտնվում այլ երկրներում ձևավորված հայկական համայնքները, միայն այն տարբերությամբ, որ ռուսական «Եվրասիական կայս-րության» գաղափարախոսության փոխարեն, այդ երկր-ներում իր աշխարհակալությունն է հաստատում «գլո-բալիզմի» կամ «ամերիկանիզմի» գաղափարախոսությու-նը`մի փոքր տեղայնացված յուրահատկություններով ու դրսևորումներով, իսկ իրենց ինքնուրույնությունն այս կամ այն կերպ պահպանող իսլամական երկրներում նաև այդ երկրների կրոնական, քաղաքական պահանջներից բխող իրավիճակում:

Անցնենք ենթակայական պատճառներին և տեսնենք, թե ինչ ենք անում մենք, մեր ստեղծած պետական համա-

կարգով, մեր «ծոցից ծնված» «օլիգարխներով», մտավորա-կաններով, կուսակցություններով, հասարակական կազ-մակերպություններով, տարբեր եկեղեցիներով ու աղան-դավորական կազմակերպություններով, այդպես էլ չձևա-վորված միջին խավով ու ձևավորված հիմնականում չքա-վոր` քաղաքային ու գյուղական բնակչությամբ: Իշխա-նությանը սերտաճած, այսպես կոչված, «օլիգարխները», լինելով իրենք իրենց վերարտադրող փակ շրջան, պե-տությունը վեր են ածել ինքն իրեն վերարտադրող իշխա-նության փակ համակարգի:

Պատմությունից մեզ հայտնի է, որ այն պետություննե-րը, որոնք դարձել են օլիգարխիկ`կործանվել են, կամ էլ իրենց մեջ ուժ գտնելով պայքարել են հենց այդ երևույթի դեմ` կարողանալով փրկել սեփական պետությունները վերահաս կործանումից կամ լճացումներից: Բավական է բերել կործանված հռոմեական, իսպանական, ռուսական և իրենք իրենց կործանած շատ այլ կայսրությունների ու պետությունների օրինակները, որոնց կործանման մեջ մեծ դեր են ունեցել հենց այդ երկրների օլիգարխները: Իսկ ահա ԱՄՆ-ի պարագայում նախորդ դարի 30-ականներին երկրում ծայր առած ու երկիրը կործանման տանող մեծ լճացումից դուրս բերվեց Ֆրանկլին Դելանո Ռուզվելտի` նրա վարած քաղաքականության շնորհիվ, երբ անզիջում պայքար մղվեց հենց սեփական օլիգարխների դեմ, քա-ղաքական իշխանության ղեկից նրանց դուրս մղելով ու երկրի տնտեսության ոլորտները մենաշնորհի վերածած ու մաֆիաների հետ սերտաճած օլիգարխներին, մեկու-

սացնելով ու այդ ոլորտներում պետության ներկայութ-յունն ու դերը մեծացնելով: Եվ պատահական չէ, որ շատ պատմաբաններ, քաղաքագետներ ու վերլուծաբաններ ժամանակակից Ամերիկան արդարացիորեն անվանում են ռուզվելտյան Ամերիկա:

Մեկ այլ օրինակ: Հետմաոական հետամնաց, քանդ ու քար եղած Չինաստանը ոտքի կանգնեցրեց մեծ բարեփոխիչ Դեն Սյաո Պինը: Կրողը լինելով չինական արժեհամակարգի ու գիտակը նրա մշակույթի`տիրապետելով պետական կառավարման ժամանակակից հմտություններին, հայտ-նաբերելով և իր շուրջը համախմբելով իր ժողովրդի ծոցից ելած, իր տեսակին համապատասխան նվիրյալների, դրսևորելով քաղաքական մեծ կամք, արմատախիլ անելով լճացած ու կուսակցականացված չինովնիկական ավան-դույթը, կարողացավ մեկ և կես միլիարդանոց բազմազգ երկիրը միավորել ու դարձնել մեկ սոցիալական ամ-բողջություն, որպես սոցիալական կապիտալ, իրականաց-նելով այն հրաշքը, որն անվանում են չինական հրաշք, իսկ երկիրը`դենսյաոպինյան Չինաստան: Նույնը տեղի ունե-ոցավ նաև կես միլիարդանոց չինական սփյուռքի պարա-գայում, քանի որ, այն ինչ տեղի է ունենում սեփական երկրում, իր շարունակությունը չի կարող չունենալ գաղ-թօջախներում:

«Օլիգարխիկ» կառավարման վերածված ՀՀ իշխա-նական համակարգը ոչ միայն չի կարող ներկայանալ իր ժողովրդի սոցիալական ամբողջությունը ձևավորող պատասխանատու կառույց, քանի որ նանույն ժողովրդին

դիտում է որպես սեփական «օլիգարխիկ» կապիտալի բազմապատկման միջոց, այլև չի կարող ողջ հայությանը ներկայանալ որպես Ազգային Սոցիալական Ամբողջութ-յուն ձևավորելուն միտված համազգային կառույց, քանի որ աշխարհասփյուռ հայության զգալի մասը գիտակցում է, որ սեփական երկրի ու ժողովրդի թալանի հաշվին ձևավորված «պլուտոկրատական կապիտալը», որը հոր-ջորջվում է որպես «օլիգարխիկ կապիտալ» և իրականում վերահսկում է «ֆինանսական ինտերնացիոնալը», այլ ոչ թե սեփական պետությունը: Մի քանի տասնյակի հաս-նող «ազգային» կոչվող անդրոշակ կուսակցությունները նույնպես չեն կարող այդ դերը ստանձնել, որովհետև նրանց վերնախավերը նույնպես փակ համակարգեր են, և ապահովելով իրենց վերարտադրությունը`սպասարկում են նույն օլիգարխիկ համակարգը`իրենց տաքուկ տեղը այս կամ այն չափով իշխանական համակարգում ունե-նալու համար: Իսկ հասարակական ու կրոնական կազ-մակերպությունների մասին խոսելը անիմաստ է, չնայած այս մասին անդրադարձել ենք վերևում:

Հայաստանյայց առաքելական եկեղեցին նույնպես չի կարող ստանձնել այդ սրբազան առաքելությունը, քանի որ նախ ինքն է վերածվել յուրատեսակ «օլիգարխիկ» կառույցի և զբաղված է շինություններ, հողատարածքներ յուրացնելու շահութաբեր գործով: Նաև ավանդաբար գտնվելով ռուսա-կան քաղաքական, մասնավորապես ռուսական ուղղափառ եկեղեցու ազդեցության դաշտում`անկարող է նախ Ռու-սաստանում, ապա այլ երկրներում իրականացնել այդ

առաքելությունը, քանի որ անպայմանորեն կարժանանա իր քույր` Ուղղափառ եկեղեցու անբարյացակամ վերաբեր-մունքին` Ռուսաստանում, և նույն վերաբերմունքին` մյուս քույր եկեղեցիների`Կաթոլիկ, Բողոքական և այլն եկեղեցի ների շրջանում, այլ գաղթօջախներում` Ռուսական Ուղղափառ եկեղեցու ամենամոտիկ քույրը ներկայանալու դեպքում: Իսկ ահա իսլամացված հայության, ապա աղանդավորական հայության պարագայում չեմ կարծում, որ անելիք ունի:

Որն է ելքը:

Լսենք Նժդեհին:

«Սոցիալապէս որքան արդար`այնքան զօրաւոր է հայրենիքը: Գերերջանիկ է մարդը, որ կարող է ասել. Իմ հայրենիքում արևը ծագում է բոլորի եւ ամէն մէկի համար, այնտեղ երկիրը մշակելու եւ հոգեպէս մշակուելու ազատութիւն ունեմ ես: Լինելով ավելին, քան իր պետութ-յունն ու իշխանությունները, ժողովուրդն իր ոգու հայտ-նությունը դժվարացնող բազմազան արգելքների պատ-ճառով, հաջողվում է իրականացնել իր կարողական ուժերի մի չնչին մասը միայն: Պետութեան – ճշմարիտ պետութեան, բանականութեան եւ մարդկայնութեան վրայ կառուցուած պետութեան դերը հէնց այդ արգելքները աստիճանաբար վերացնելու մեջ է կայանում»:

Սոցիալական արդարության հաստատում` ահա մեր պետության հարցերի հարցը:

Սրանից բխող, սեփական պետության հանդեպ, ժողովրդի հավատի վերականգնում`ահա մեր պետութ-յան հիմնահարցերի հիմնահարցը:

Այս խնդիրների լուծմանը միտված քաղաքական կամքի դրսևորման ունակություն` սա պետք է լինի մեր պետական ու քաղաքական այրերի գործելակերպը: Այն հիմնված պետք է լինի բանականության,մարդկայնության սեփական Ազգային Արժեքների խորը ընկալման ու անձնական բարձր որակների վրա:

Ինչպես Հայկ Ասատրյանն է գրում. «Քաղաքական աշխատանք տանել կարենալու համար անհրաժեշտ է երեք գործոն,

Պատմական զգացում:

Կազմակերպված ույժ:

Ապագայատենչ խռովք»:

Հասկանանք նաև սա:

Ի՞նչ է, դժվա՞ր է այս պարզ ճշմարտությունները հաս-կանալը: Առաջին քայլը, որ պետք է իրականացվի իշխա-նությունների ձևավորման պարագայում`պետության հը-նարավորինս տարանջատումն է նախ և առաջ օտար ազ-դեցություններից, ապա օլիգարխիկ, թայֆայական ու կրո-նական ազդեցություններից: Ի՞նչ է, անհնարի՞ն է`կար-ծում ենք, որ ոչ: Եթե դա հաջողվեց կաշառասնության (կոռուպցիա) ու անօրինությունների մեջ մինչև կոկորդ-ները խրված բազմազգ ու բազմամիլիոն երկրներում՝ ԱՄՆ-ում և Չինաստանում, ինչու՞ չի կարելի անել Հայաստանում`գրեթե միատարր ու փոքրիկ երկրում: Ի՞նչ

է` չորացե՞լ է մեր Ազգի արգանդը: Այլևս չի՞ ծնել, կամ չի՞ ծնելու գարեգիննժդեհներ ու հայկասատրյաններ, վիկտորհամբարձումյաններ ու արտեմալիխանյաններ: Կարծում ենք, որ այդպես չէ:

Մեզ, մեր Ազգին, մեր քաղաքական ու պետական այ-րերին պակասում է քաղաքական կամքը, Ազգի սերուցքի հայտնաբերելու ու առաջ քաշելու, յուրահատուկ ծրագրեր իրագործելու կարողությունը ու հավատը սեփական ուժերի հանդեպ, և դրան գումարած, որն ավելի քան կարևոր է`Ազգային Գաղափարախոսության պաշտոնա-կան ընդունումն ու ընկալումը, դրանից բխող համազգա-յին ծրագրերի ու դրանք անվերապահորեն իրականաց-նելու անշրջելի ցանկությունը ու այդ ցանկությունները իրականացված տեսնելու երանելի երազան- քի գոյությունը: Հիմա ոմանք կասեն`եղբայր, ձեր ասած Ազգի սերուցքը ինչու՞ չի դրսևորվում մեր տեսակ-տեսակ կուսակցություններում, երիտասարդական խմբերում, հասարակական ու հայրենակցական կազմակերպու-թյուններում: Սրա պատասխանը հանճարեղորեն ու պարզ տալիս է Հովհաննես Շիրազը, իր «Մարգարիտն ու փրփուրը» բանաստեղծությամբ, որի վերջին հնգատողը կուզենայի մեջ բերել:

Մարդիկ կան, որոնք փրփուրի նման Միշտ կյանքի ծովի երեսն են ելնում, Բայց խորքում որքա՜ն
Մարգարիտներ կան,
Որոնց փառքը դեռ փրփուրն է խլում:
Այն համակարգում, ուր «բարձրագույն արժեքներն են» փողը, ստամոքսն ու սեռական մոլուցքը, չեն կարող տեղավորվել չասենք Ազգային արժեքներով, նույնիսկ սովորական մարդկային բարոյական արժեքներով առաջ-նորդվող մարդիկ, որովհետև այդ համակարգը պարտադ-րում է անհատին ենթարկվել իր սահմանած «արժեք-ներին», կամ պարզապես դուրս է շպրտում նրանց՝ ովքեր չեն համակերպվում այդ «արժեքների» սահմանած նոր-մերին: «Օլիգարխիկ համակարգը» պարտադրում է մի մրցավազք, ուր հաղթողներ ու պարտվողներ չեն լինում: Այն ունենում է ավարտ, դրա հետևանքով` աղետ ու ինքնաոչնչացում:

Նժդեհը`իր գրքերից մեկում նկարագրում է ժամա-նակին հայտնի մի ծաղրանկար, ուր պատկերված է երկու օձերի մենամարտը: Այդ մենամարտի հետևանքով օձերը խժռում են միմյանց` հրապարակում թողնելով երկու պոչ: Ահա իրենցից երկու պոչ չթողնելու համար` ազգի բեռը իրենց ուսերին տանող մեծարգո «օլիգարխները», նախ` իրենք պետք է ընդունեն այս ճշմարտությունը ու հրա-ժարվեն այդ բեռը իրենց ուսերին կրելուց և զբաղվեն ոչ միայն իրենց գործարարությամբ, այլ իրենց գործա-րարությունը նաև վերը նշված կառույցներին ի սպաս դնելով: Իսկ ահա սա, խոստովանեմ, ցավոտ է ընդունելը: Ցավոտ է գողոնից կամ նրա մի մասից հրաժարվելը: Բայց ավելի ցավոտ կլինի այն ամբողջությամբ կորցնելը, որը անպայման կլինի, եթե այն չվերադարձվի, կամ որ նույնն է`չծառայեցվի սեփական ազգի`ազգային ցանցերի

ստեղծման ու աշխույժ գործունեության, սեփա- կան Ազգային Պետության կայացման ու իսկապես հա-մազգային կառույցի վերածվելու գործին ու դերն ստանձ-նելուն: Դեր, որը Հայ Ազգային Ամբողջությունը` Ազգային Սոցիալական Ամբողջություն, որպես արժեք, որպես, ար-դեն Որակական Ամբողջություն կայացնելն է:

Կարո՞ղ եք հավատալ, որ միայն այս դեպքում երաշ-խավորված կլինի այդ կապիտալի օրինականությունը, և միայն այս դեպքում կարելի է ակընկալել իրական ու կայուն շահույթ, եթե չասեմ գերշահույթ: Տնտեսական հաշվարկներ են պետք, դա էլ արդեն արեք ինքներդ: Այս-պես կոչված, «օլիգարխիկ» խոշոր կապիտալի և քաղա-քական իշխանության սերտաճումը արգելակում է տար-բեր չափերի ու բնույթի գործարարության զարգացմանը ու ներդաշնակ գործունեությանը`նպաստելով Հայի հո-գեկերտվածքին ոչ հարիր նաև սոցիալապես աղքատ կար-գավիճակից բխող զանազան հոգեբարոյական արատնե-րով հայի ձևավորմանը: Պետությունը պետք է ձգտիձեր-բազատվել ստեղծված տխուր «ավանդույթից», խզելով իշխանություն-«օլիգարխիկ» կապիտալ կապը, անշուշտ, ժողովրդի օգնությամբ, երբ ժողովուրդը կվերագտնի իր Ազգային-Ցեղային դիմագիծը` անշուշտ, իր Ազգային-Ցեղային դիմագիծը վերականգնած հարազատ պետութ-յան օգնությամբ:

Օրինակ` ինչ է հնարավոր անել մեր կաթվածահար եղած գյուղատնտեսությունը վերականգնելու, երբեմնի աշխատող գործարանները աղետալի վիճակից աշխա-

տող արտադրական միջոց դարձնելու համար: Առանց այն էլ մեր կտրտված մակերևութապատկերի (լանդշաֆ-տի), պայմաններում հողի սեփականաշնորհումը բերեց հողի էլ ավելի մասնատման`այն մշակելու առումով, բազում խնդիրների առջև կանգնեցրեց մեզ: Գյուղական համայքները, որոնք փոքրիկ համայնքային սոցիալական ամբողջություններ էին, և իրենց ազգակցական, ծննդա-վայրի ու բարբառային ընդհանրությամբ պայմանավոր-ված կապերից բացի ունեին նաև որոշակիորեն ձևավոր-ված սոցիալ-տնտեսական ընդհանրություն, միասնական հողամշակման աշխատաոճ`թեև պետության մասնակ-ցային վիճակի գերակայությամբ, վերածվեցին մանր հո-ղաբաժինների, ուր պետության մասնակցային վիճակը բացակայում է: Թվում է, թե ինչ վատ բան ենք արել, հողը վերադարձրել ենք նրա օրինական տիրոջը: Սրա հետ կապված կա մի արտահայտություն, որ ոչ թե հողը տվեցին գյուղացուն, այլ գյուղացուն տվեցին հողին: Պարզվեց, որ գյուղացին մեն-մենակ մնալով իր հողի հետ` չի կարող անում արդյունավետ օգտագործել այն, իսկ սպասվելիք եկամուտը էլ ավելի չնչին է դառնում, քանի որ այստեղ նույնպես պետության փոխարեն իր ներկայությունն է հաստատում «օլիգարխիկ կապիտալը», որը պարտադրում է իր խաղի կանոնները:

Պետության տնտեսական քաղաքականությունն ընդ-հանրապես, ագրարային քաղաքականությունը`մասնավո-րապես միտված պետք է լինի իր մասնակցային վիճակի վերանայմանն ու դերի բարձրացմաը: Մասնակցային վի-

ճակ չի նշանակում վերադարձ կոլտնտեսություններին, խորհրդային տնտեսություններին կամ պետական այլ տնտեսվարող սուբյեկտներին: Մասնակցային վիճակ նշա-նակում է`ապահովելով պետության մասնակցությունը, ներգրավելով ֆինանսական, մարդկային, բնական, գիտ-ական ռեսուրսները, ձևավորել իրենից սոցիալական ամ-բողջություն, սոցիալական արժեք, սոցիալական կապի-տալ ներկայացնող գյուղական համայնքային ամբողջութ-յուններ`խրախուսելով գյուղական կոոպերացիաների կազմակերպմանը: Վերջիններս գիտականորեն հիմնա-վորված տնտեսավարման, ազգային-պատմական ու սո-ցիալ-կլիմայական առ-անձնահատկությունները ճիշտ գնահատելու դեպքում իրական խթան կդառնան ինքնա-կազմակերպվող ազգային-համայնքային ամբողջություն-ների համար, ուր կարող են լուծվել ոչ միայն բնակա-վայրերի համաչափ զարգացման, ժողովրդի բարեկեց-ության, գործազրկության, սոցիալական բևեռացման խըն-դիրները, այլ նաև արտագաղթի հետ կապված խնդիրները: Համապատասխան երաշխիքների ընձեռելու, սեփա-կանության նկատմամբ վերաբերմունքի վերանայման ու վերաիմաստավորման դեպքում, այն է`սեփական ժողո-վրդի ու պետության նկատմամբ իր սեփականությամբ պայմանավորված պարտավորությունների գերակայութ-յան հաստատման ու իրավունքների սահմանափակման պայմաններում, պետք է վերանայվի չգործողարտադրա-միջոցների ապագան`լինեն հողեր, թե թալանված, կամ չգործող գործարաններ: Պետք է խորապես քննության առ-

նվեն ու իրենց լուծումները ստանան յուրաքանչյուր չգոր-ծող արտադրամիջոցի ու ենթակառուցվածքի պարապուր-դի կամ թալանի ենթարկվելու պատճառները, ինչից կախված դրանց վերագործարկելու համար անհրաժեշտ աջակցություն ցուցաբերելու կամ ազգայնացնելու խնդիր-ները: Այս և նմանատիպ գործողություններով միայն իրենց պատասխանները կստանան շատ հարցեր ու դրանց կողքին մեր պետության առջև ծառացած գլխավոր հիմնահարցը` սեփական պետության հանդեպ ժողովրդի հավատի վերականգնման խնդիրը:

Այն ժամ սեփական ժողովրդի հավատն ու վստա-հությունն իր հանդեպ վերականգնած պետությունը ի զորու է լուծելու արդեն համազգային նշանակության խնդիրներ, ինչի մասին խոսեցինք վերևում: Արդեն նման պետությունը կկարողանա երկրում հաստատել սոցիա-լական արդարություն: Նման պետությունն է արժանի խորին հարգանքի ու վստահության: Նման պետության մեջ միայն քաղաքական ու պետական այրերը, ու արդեն ոչ թե «օլիգարխները» այլ ազնիվ գործարարները, Համա-հայաստանյան Հայրենասիրության ու Համազգային Ազ-գասիրության մեջ մրցակցության ելած մյուս Հայորդիները իրենց հետևից կթողնեն ոչ թե երկու պոչ, այլ Միացյալ ու Զորավոր Հայրենիք և Ազգային Սոցիալական մի Ամբող-ջություն դարձած Ազգ`իր Ամբողջացած Հայրենիքում` իր Հայրենահավաք Հայությամբ:

«Ազգայնավարություն, թե՞ ժողովրդավարություն» բաժնում մենք ներկայացրեցինք Ազգային Ընտրանու

ձևավորման հետ կապված քայլերից մեկ օրինակ: Այս բաժնում անդրադարձանք Հայությանը` որպես մեկ սոցիալական ամբողջություն, սոցիալական արժեք, կամ կապիտալ ձևավորելու խնդրին և ներկայացրեցինք այն իրականացնելու մեր տեսլականը: Ամենևին մենք չենք կարծում, որ մեր առաջարկած ձևերը ու մեր դիտար-կումները քննարկման ենթակա չեն: Ընդհակառակը, մենք համոզված ենք, որ երբ այս խնդիրները դառնան համընդ-հանուր քննարկման առարկա և նյութ, Հայությունը ներ-քին պահանջմունք ունենա դրանց իրականացման հա-մար, այն ժամ ինքը կգտնի իր ինքնակազմակերպման ձևերն ու միջոցները:

Այսօր բարձր և տեղեկատվական տեխնոլոգիաների արագ առաջընթացի պայմաններում, դրանց արդյունա-վետ ու նպատակային օգտագործմամբ, հրապարակ են գալիս զանազան հետաքրքիր ու կենսունակ գաղափար-ներ, որոնք հենց այդ նպատակին կարող են ծառայել: Բայց դրանք կծառայեն այդ նպատակին եթե այդ գործիքները (սոցիալական համացանցեր, սոցիալական տեղեկատվա-կան ցանցեր և այլն) օգտագործողները`լինեն անկախ այն բանից՝ քաղաքական ու պետական գործիչներ, թե`ոչ, իրենք լինեն Ազգային Արժեհամակարգի կրաղներ՝ Ցեղակրոններ: Իսկ Համազգային խնդիրներին միտված ձեռնարկներում քաղաքական կամք դրսևորելով պետք է առաջնորդվենք «պարտինք, կամինք, կարողինք» կարգա-խոսով` անընդհատ հիշելով Մեծ Նժդեհի նաև այս մարգարեական խոսքերը:

«Հոգեպես ծոյլերն են ստեղծել դժվարին ու անկարե-լի խօսքերը: Քոյր ու եղբայր են չկամենալն ու չկարողա-նալը: Հազարամղոն ճամփորդութիւնն սկսւում է մի հատիկ քայլով: Չկա՛յ անկարելին, երբ կայ զօրեղ ու վճռական կամքը»:

ՄԱՍ ԵՐՐՈՐԴ ՑԵՂԱԿԵՐՏՈՒՄ
Բնության մեջ բոլոր օրգանիզմները, սկսած գերմեծից

մինչև գերփոքրը, ապրում են բնական օրինաչափությամբ: Եվ ամեն մի օրգանիզմ, լինելով մի որակականամբող-ջություն իր մասերի համար, ինքն էլ միաժամանակ մի բնական մաս է մեկ այլ որակական ամբողջության մեջ: Եվ ամեն մի բնական օրգանիզմ ունի միաժամանակ իր ներքին ու արտաքին հրաբերությունները:

Օրգանիզմն իր ներքին հարաբերություններն իրագոր-ծում է ինքն իր մեջ, իր բնական մասերի միջև: Դրանով ապահովում է այդ օրգանիզմի ներքին օրինաչափ զար-գացումը, նրա բնական զորությունն ու կենսունակութ-թյունը: Արտաքին հարաբերություններն իրագործվում են այն ամբողջության մեջ, որի մասն է տվյալ օրգանիզմը: Ըստ որում, և ներքին, և արտաքին հարաբերություններն անպայման որակականեն, քանզի այդ հարաբերություն-ների մեջ օրգանիզմները մտնում են որպես առանձնա-հատուկ որակական ամբողջություններ`իրենց առանձ-նահատուկ դերով և որակներով:

ՈՐԱԿԱԿԱՆ ԱՄԲՈՂՋՈՒԹՅՈՒՆՆԵՐ

Եթե Տիեզերքը ընդունենք որպես մի ամբողջական օրգանիզմ, ապա պիտի ընդունենք, որ Գալակտիկաները տիեզերական օրգանիզմի բնական մասեր են: Նույն օրի-նաչափությամբ ամեն մի Գալակտիկա իր բնական մա-սերն ունի, որ անվանում ենք Արեգակնային Համակարգ: Մեր Արեգակնային Համակարգն էլ մի ամբողջական օր-գանիզմ է իր արեգակով և իր մոլորակներով: Ըստ որում, յուրաքանչյուր մոլորակ Արեգակնային Համակարգի օր-գանիզմում ներկայանում է իր որոշակի որակական դե-րով, որով և լրացնում ու ամբողջացնում է այդ օրգա-նիզմը: Իր որակական դերին համապատասխան յուրա-քանչյուր մոլորակ ներկայանում է որպես առանձնա հա-տուկ որակական ամբողջություն` իր առանձնահատուկ որակներով, առանձնահատուկ զգացողությամբ, ուղեծը-րով, արագությամբ, ջերմությամբ և այլն:

Դժվար է իմանալ յուրաքանչյուր մոլորակի որակա-կան դերը Արեգակնային Համակարգի օրգանիզմում: Բայց պարզ է մի բան, որ արեգակի դերն է այդ օրգանիզմի բնական մասերին կենաց ջերմությամբ և լույսով սնելը: Ըստ երևույթին, ամեն մի բնական օրգանիզմ իր արեգակն ունի: Արեգակնային Համակարգի մեջ Երկիրը ներկայա-նում է որպես առանձնահատուկ մի որակական ամբողջ-ություն, բնական օրգանիզմ, իր կենդանական, բուսական, մարդկային և այլ օրգանական ու անօրգանական բնական մասերով: Եվ Երկրի օրգանիզմը այնքանով է առողջ ու

կենսունակ, որքանով առողջ են նրա բնական մասերը և որքանով նրանք գտնվում են ներքին ու արտաքին որակական հարաբերությունների մեջ:

ՍԵՌ
Երկրի օրգանիզմի բնական մասերը կոչվում են Սեռ: Կան բազմաթիվ սեռեր` բուսական, կենդանական, թըռ-չունների, մարդկային և այլն: Այդ սեռերից յուրաքանչյու-յրը Երկրի օրգանիզմում ունի իր առանձնահատուկ որա-կական դերը: Եվ իր դերին համապատասխան, յուրաքան-չյուրն ունի նաև իր առանձնահատուկ որակական ամբող-ջությունը և որակական հարաբերությունները:

Եվ որքան այդ Սեռերը պահպանում են իրենց ամբող-ջությունը, զգոնությունը և իրենց որակական հարաբե-րությունների օրինաչափությունը, այնքան առողջ ու կեն-սունակ է Երկրի օրգանիզմը:

Ոչ մի բնական օրգանիզմ պակաս կամ ավել մաս չունի իր մեջ: Նրա բոլոր մասերը հույժ անհրաժեշտ են որպես բնական որակական ամբողջություններ`իրենց որակա-կան հարաբերություններով: Երկրի օրգանիզմում Մարդ-կային Սեռը`իր զգայական, մտային, հոգևոր որակներով արևի դեր է կատարում և յուրովի ազդում է Երկիր օր-գանիզմի ներքին որակական հարաբերությունների վրա: Ուստի Մարդկային Սեռի առողջությունն ու կենսունա-կությունը բնական անհրաժեշտություն է Երկրի օրգա-նիզմի կենսունակության համար: Իսկ Մարդկային Սեռի առողջությունն ու կենսունակությունը հաստատվում է նրա բնական մասերի, Ցեղերի հաստատումով որպես

որակական ամբողջություններ, իրենց որակական հարա-բերություններով:

ՑԵՂ
Ինչպես ամեն մի Սեռ, Մարդկային Սեռն էլ օրգանիզմ է և ունի իր բնական մասերը, որ կոչվում են Ցեղեր: Մարդկությունն ունի իր բազմաթիվ Ցեղերը` Արիական, Սեմական, Նեգրոիդ, Մոնղոլոիդ և այլն: Եվ ամեն մի Ցեղ Մարդկային Սեռի օրգանիզմում ունի իր առանձնահատուկ որակական դերը: Այդ դերին համապատասխան էլ ամեն մի Ցեղ ունի իր առանձնահատուկ որակական հարաբերութ-յունները, որոնցով տարբերվում է մյուս Ցեղերից:

Եվ Մարդկային Սեռը` որպես օրգանիզմ, այնքանով է առողջ ու կենսունակ, որքանով առողջ ու կենսունակ են նրա բնական Ցեղերը` որպես որակական ամբողջություն-ներ և որքանով որակական հարաբերությունների մեջ են գտնվում Մարդկային օրգանիզմի մեջ:

Ըստ այդմ, Մարդկային Սեռի օրգանիզմի համար խիստ վտանգավոր են որքան Ցեղային անհանդուրժո-ղականությունը, նույնքան և Ցեղային ժխտումը: Առաջին դեպքում խախտվում է Ցեղերի արտաքին հարաբերութ-յունների օրինաչափությունը, երկրորդ դեպքում քայքայ-վում են Ցեղի որակական ամբողջությունն ու նրա ներքին որակական հարաբերությունները: Երկու դեպքում էլ առաջանում է Մարդկության օրգանիզմի հիվանդութ-յուն:

Մարդկային Սեռի օրգանիզմի առողջությունն ու կենս-ունակությունը պահպանելու համար անհրաժեշտ է պահ-

պանել նրա Ցեղերը`որպես բնական որակական ամբող-ջություններ, իրենց որակական հարաբերություններով:

ԱԶԳ
Մարդկային ամեն մի բնական Ցեղ որպես օրգանիզմ նույնպես իր բնական մասերն ունի, որ կոչվում են Ազգեր:

«Ազգ» բառը հայերեն «ազ» արմատն ունի, որ նշանակում է ծագում, սերում: Ուստի Ազգը իրենից ներկայացնում է արյունակցական, ազգակցական ամբողջություն: Այսինքն՝ Ազգը մի բնական որակական ամբողջություն է Ցեղի օրգանիզմի մեջ:

Ըստ այդմ, վերացական Ազգ չկա: Բոլոր Ազգերը անպայման որոշակի Ցեղի բնական մասերեն: Կան Արիական Ազգեր, Սեմական Ազգեր, Չինական Ազգեր և այլն: Եվ ամեն մի Ազգ` որպես Ցեղի բնական մաս, իր մեջ կրում է Ցեղային ընդհանրական որակները`առանձնա-հատուկ ազգային արտահայությամբ:

Ցեղը յուրատեսակ մի ծառ է, որի բնական ճյուղերն են Ազգերը: Ըստ այդմ, ամեն մի Ազգ որևէ Ցեղածառի բնա-կան ճյուղ է: Նա ծագում է հենց Ցեղածառի վրա, իր մեջ կրելով Ցեղածառի որակները և սնվելով իր Ցեղածառից: Ուստի որևէ Ազգը կտրել իր Ցեղածառից, կնշանակի այդ Ազգին դատապարտել մահվան, իսկ Ցեղը դարձնել անդամալույծ: Եվ Ցեղի օրգանիզմում ամեն մի Ազգ ունի իր բնական դերը, որի համապատասխան էլ ունի իր բնական առանձնահատուկ որակները: Եվ Ցեղը զորավոր ու կենսունակ է`իր զորավոր ու կենսունակ Ազգերով: Այսինքն`ամեն մի Ազգ Ցեղի օրգանիզմում պետք է

ներկայանա որպես որակական ամբողջություն իր որակական հարաբերություններով: Ազգը Ցեղի մեջ իր բնական դերն ունի և պետք է ճշգրիտ կատարի իր բնական դերը:

ԺՈՂՈՎՈՒՐԴ
Ժողովուրդը խիստ տարբերվում է Ազգից: Եթե Ազգը բնական որակական ամբողջություն է և պայմանավորում է արյունակցություն, ազգակցություն, ապա ժողովուրդը պայմանական ամբողջություն է, որ կարող է կազմվել ոչ արյունակից, ոչ ազգակից անհատներից: Ժողովուրդը փաստորեն ժողովված մի անբնական կուտակում է, որ չունի գենետիկական որակների ընդհանրություն:

Ըստ այդմ, եթե Ազգը Ցեղի օրգանիզմի բնական մաս է, ապա Ժողովուրդը որևէ Ցեղի օրգանիզմի հետ կապ չունի և Մարդկային Ցեղի օրգանիզմում գոյանում է որպես անբնական մի կուտակում: Ժողովուրդը չունի իր որոշա-կի ծագումը, չունի իր որոշակի բնական դերը: ժողո-վուրդը որակական ամբողջություն չէ, նա անբնական կուտակում է: Եվ նրա գոյացումը Մարդկային Սեռի օրգանիզմի հիվանդության արտահայտություն է:

Ժողովրդի կարող է վերածվել նաև Ազգը: Ազգը, որ կտրվում է իր Ցեղածառից, մոռանում է իր ծագումը, զրկվում է Ցեղածառից սնվելու հնարավորությունից և կորցնում է իր որակական ամբողջության զգացողությունը – այդ Ազգը վերածվում է ժողովրդի: Նա այլևս դա-դարում է Ցեղի օրգանիզմում իր դերը կատարելուց և վե-

րածվում է չարիքի: Ժողովրդի վերածված այդ Ազգը կամ պիտի կործանվի, կամ էլ պիտի բուժվի, կապվի իր Ցեղածառին և ստանձնի իր բնական որակական դերը: Ժողովուրդները, սովորաբար, գոյանում են և առաջնորդ-վում երկու հիմնական սկզբունքներով`տնտեսական-քաղաքական և կրոնա-գաղափարական: Ժողովրդի ան-հատներին միավորող ուժերն են տնտեսական շահը և կրոնական մոլուցքը: Հենց այդ երկու սկզբունքներով էլ նրանք առաջնորդվում են`Մարդկային Սեռի օրգանիզ-մում տեղ գրավելով և քայքայելով այդ օրգանիզմը: Այդ առումով ժողովրդի գոյացումը նմանվում է մարդու օրգա-նիզմում գոյացող հիվանդագին ուռուցքների, որոնք թմ-րեցնում են շրջակա բջիջները և ապա սնվում նրանցով:

ԱՐԻ ՑԵՂԸ
Արի Ցեղը`որպես Մարդկության օրգանիզմի կարևոր բնական մաս, մեծ պատասխանատվություն է կրում Մարդկության առջև, քանզի Արի Ցեղի բնական դերի ճշգրիտ կատարումից է շատ բանով կախված նաև մյուս բնական Ցեղերի բնական դերի ճշգրիտ կատարումը: Արի Ցեղը արարչագործության հաստատումն է Մարդկային Սեռի օրգանիզմում: Դա է վկայում Մարդկության ամբողջ նախնական պատմությունը, Դա է վկայում նաև Ցեղի անունը`Արի, որ նշանակում է Արորդի`Արարչածին և արարող: Փաստորեն Արի Ցեղը Մարդկային Սեռի օրգանիզմում արևի դեր է կատարում` սնելով օրգանիզմը արարումի ջերմությամբ, լույսով, զորությամբ: Եվ երբ Մարդկային Սեռի օրգանիզմի արևը ինչ-ինչ չափով

խավարում է, նա այլևս դժվարանում է կենաց ջերմությամբ սնել մյուս Ցեղերին, ուստի և խոչընդոտում է նրանց բնական դերի ճշգրիտ կատարմանը:

Իր բնական դերին համապատասխան Արի Ցեղն ունի իր բնական որակները, որոնցով տարբերվում է մյուս բնական Ցեղերից: Եվ հենց այդ Ցեղային որակներն են, որ առկա են Արի Ցեղի Ազգերի մեջ: Եվ Արի Ցեղը իր բնական դերը կարող է կատարել միայն ու միայն իր բնական որակների զգացողությամբ, որոնք արտահայտում են նրա բոլոր Ազգերի մեջ: Այսինքն` Արի Ցեղը, միայն ամբողջանալով որպես մեկ որակական օրգանիզմ, կարող է կատարել իր բնական դերը:

Անհրաժեշտ է վերականգնել Մարդկային Սեռի օրգա-նիզմի կենսաջերմության արևի զորությունը: Անհրաժեշտ է վերականգնել Արի Ցեղի որակական ամբողջությունը և նրա կենսական զորությունը: Այսինքն`անհրաժեշտ է վերականգնել Արի Ցեղը` որպես ամբողջական օրգանիզմ:

ՑԵՂԱԿԵՐՏՈւՄ
Ցեղակերտում նշանակում է`վերականգնել Ցեղի օրգանիզմը`որպես բնական որակական ամբողջություն:

Արի Ցեղը`որպես օրգանիզմ, կարող է ամբողջանալ միայն նրա բնական մասերի` ազգային օրգանիզմների անխափան գործունեությամբ Ցեղի օրգանիզմի ամբող-ջության մեջ: Այսինքն` Արի Ցեղը`որպես օրգանիզմ, կարող է ամբողջանալ միայն Արի ազգային օրգանիզմների վերականգնման շնորհիվ, Ցեղածառի ամբողջության Մեջ:

Արի Ազգերը, որ կտրվել են Ցեղային Ամբողջությունից, պետք է զգան իրենց բնական ծագումը և միավորվեն հենց Արի Ցեղի ամբողջությամբ: Այսպիսով`Արի Ցեղի որա-կական ամբողջության վերականգնումը սկսվում է ազգա-յին օրգանիզմների վերականգնումից Ցեղի ամբողջության մեջ:

Անշուշտ, հենց այնպես միավորում չի լինում: Ոչ մի տեսակի գաղափարական, կրոնական, քաղաքական տեսություն հիմք չի կարող ծառայել միավորման համար: Միավորումը գոյանում է միայն բնական օրինաչափութ-յամբ, անպայման ծագումի, արմատի հիմքի վրա: Ծառի ճյուղերը միավորվում են արմատի վրա:

Ըստ այդմ, նախ`անհրաժեշտ է գտնել Արի Ցեղի արմատը, նրա որակական ամբողջությունը, որին կարող են միանալ Արի Ազգերը և որից միայն կարող են նրանք սնվել: Ինչպես ամեն մի բնական օրգանիզմ, Արի Ցեղածառն էլ ունի իր արմատը և իր ճյուղերը: Ճյուղերը, որ գոյացել են Ցեղածառի բնից, անպայման ծնունդ են նրա արմատի և սնվում են նրա արմատից: Ըստ այդմ, որևէ ճյուղ չի կարող միավորող և սնուցող դեր կատարել Ցեղածառի համար: Միայն Ցեղածառի Արմատն է այն բացար- ձակ աղբյուրը, որը կյանք ու սնունդ է տալիս ծառի բոլոր ճյուղերին: Ուստի, Արի Ցեղածառը ամբող-ջանալու համար, անհրաժեշտ է վերականգնել նրա բնական արմատի կենսունակությունը, որն էլ սնելով ճյուղերին, կհաստատի Ցեղածառի օրգանիզմի ամբող-ջությունն ու կենսունակությունը:

ԱՐԻ ՑԵՂԱԾԱՌԻ ԲՆԱԿԸ
Որտեղ է Արի Ցեղի Արմատը: Այսինքն.` որն է Արի Ցեղածառի Բնակը: Նախ, պետք է ասել, Երկրի ցամաքը երկու բնույթ ունի: Երկիրն ունի Հիմնական Ցամաք և Հարաբերական Ցամաք: Ամեն Տիեզերական տարվա Գարնանը Երկրի վրա առաջանում է Մեծ Ջրհեղեղ (մոտ 10000 տարին մեկ): Ջուրը ծածկում է ամբողջ Հարա-բերական Ցամաքը: Միայն Հիմնական Ցամաքն է մշտա-պես գտնվում ջրից դուրս: Հիմնական Ցամաքը կոչվում է Կենաց գոտի: Եվ բոլոր Ցեղերի արմատները գտնվում են հենց այդ Կենաց Գոտում:

Ջրհեղեղը ոչնչացնում է Հարաբերական Ցամաքի վրա գտնվող բոլոր Ցեղածառերի ճյուղերը: Եվ բոլոր Ցեղերի կյանքը խտանում ու պահպանվում է նրանց Արմատնե-րում: Եվ հետագայում, ջրի նահանջից հետո, նորից Ցեղածառերը ճյուղավորվում են Հարաբերական Ցամաքի վրա, ձևավորելով բազմաթիվ Ազգեր: Կենաց Գոտու մեջ է գտնվում նաև Արի Ցեղի Արմատը: Եվ Արի Ցեղի Բնակը հայերեն կոչվում է «Արարատ», որը և նշանակում է արարման տեղ: Հայերենում արար-կրկնավոր արմատը գործածվում է միայն արարչագործության համակարգի հասկացությունների մեջ` Արար-իչ, Արար-ել, Արար-ած, Արար-ատ: Ի դեպ, «ատ»-արմատը ցույց է տալիս տեղ: Այսպիսով, հայերենում Արարատ նշանակում է արարման վայր, որտեղ Արարիչը արարել է Արի Ցեղը (տես` Արարատյան Դիցաբանություն): Պարսկերենում Արի Ցեղի Բնակը կոչվում է Արիանա վայջո, Արիների տեղ,

որը գտնվում է Արաքս գետի հովտում (տես` Ավեստա): Հնդկերենում այն կոչվում է Արիավարտա նույն իմաստով (տես` Ռիգվեդա): Ուստի անվիճելի է, որ Արի Ցեղածառի Բնակը հենց Արարատն է: Եվ Արարատում է գտնվում Արի Ցեղածառի Արմատը:

ԱՐԻ ՑԵՂԱԾԱՌԻ ԱՐՄԱՏԸ
Եթե Արի Ցեղածառի Բնակը Արարատն է, և այնտեղից են Արիները տարածվել աշխարհով մեկ, ապա Արա-րատում մնացած Արիներն են, որ հանդիսանում են Ցեղածառի Արմատը: Այսօր Արարատում ապրում է մեկ Արի Ազգ, դա Արմեն-Հայ Ազգն է: Որպեսզի պարզենք`Հայ Ազգը Արի Ցեղածառի Արմատն է, թե ոչ, անհրաժեշտ է պարզել, թե ինչ կապ ունի Հայ Ազգը Արարատի հետ: Նախ` պարզենք, թե ինչու նույն Ազգը կրում է երկու անուն` Արմեն և Հայ, ինչ են նշանակում այդ անունները և ինչ կապ ունեն իրար հետ:

Արմեն (կամ Արման)-բարդ բառ է, որ կազմված է երկու հայերեն արմատներով`Արիմեն (կամ Արիման) և նշանակում է Արի մարդիկ (Արի մարդ) Արիներ:

Ըստ ավանդության, Արարիչը Արարատում արարել է առաջին երկրային աստված Արիին: Եվ Արիից սերված սերունդները նրա անունով կոչվում են Արի կամ Արմեն Արիներ(տես`«Արարատյան Դիցաբանություն»): Զուգա-հեռ ավանդության մեջ առաջին մարդ-աստվածը եղել է Հայամարդը, որից էլ սերվում են մարդկային սերունդները և որի անունով էլ կոչվում են Հայ (տես` Ավեստա):

Այսպիսով` և Արիմանը, և Հայամարդը միևնույն իմաստն ունեն և նշանակում են մարդաստված: Փաս-տորեն Արին և Հայը նույնություն են և ներկայացնում են միևնույն երկրային Աստծուն: Ըստ այդմ, նույնություն են նաև Արարատն ու Հայքը, քանզի երկուսն էլ միևնույն երկրային Աստծու արարման բնօրրանն են:

Փաստորեն Արարատը, նույն ինքը` Հայքը, այն բնօր-րանն է, որտեղ Արարիչը արարել է առաջին երկրային աստված Արիին, նույն ինքը` Հային: Եվ Արմենը, նույն ինքը` Հայը, մշտապես ապրում է Արարատում, նույն ինքը` Հայքում:

Եվ այլևս որևէ քննարկման ենթակա չէ Արի Ցեղի Բնակը, որն Արարատն է և Արի Ցեղածառի բնական Արմատը, որը Արմեն (Արին) նույն ինքը` Հայամարդ (Հայն) է: Եվ Արարատից Արիները, նույն ինքը Հայերն են, որ տարածվելով Հարաբերական Ցամաքի վրա, ձևավորել են տարբեր Արիական (Հայկական) Ազգեր: Իսկ Արարատում մնացածները հենց Ցեղի անունով այդպես էլ կոչվում են Արմեն և Հայ:

ՀԱՅ ԱԶԳԸ
Հայ Ազգը փաստորեն Արի Ցեղածառի Արմատն է և ծնողը բոլոր Արի Ազգերի: Ըստ այդմ, Հային Ազգ հա-մարելը որոշ չափով պայմանական է: Նա հենց Արի Ցեղն է և իր մեջ խտացնում է Ցեղի բոլոր բնական որակները, որակական դրսևորումները, որոնք էլ օրինաչափորեն փոխանցել է բոլոր Արի Ազգերին:

Ըստ այդմ, Արի Ազգերը ըստ էության ծագումով Հայեր են, քանզի հենց Արարատ-Հայքից Արի-Հայերի տոհմերից են արտահոսել Հարաբերական Ցամաք և կազմավորել տարբեր ազգային ամբողջություններ: Եվ նրանց երակ-ներում Հայ արյունն է հոսում, Հայոց լեզուն է նրանց շուրթերին, Հայ Հավատքն ու մշակույթն է ուղեկցում նրանց: Այդ առումով Արի Ցեղը կարելի է կոչել նաև Հայ Ցեղ:

Եվ Արի Ազգերը մշտապես իրենց որակական սնունդը ստանում էին Արարատից, իրենց Հայրական օջախից, և հենց դրանով պահպանում էին Ցեղային օրգանիզմի մեջ իրենց ազգային օրգանիզմները: Իհարկե, հազարամյակ-ների ընթացքում այդ Ազգերը ձեռք են բերել բավական տարբերիչ հատկություններ: Դրանք առաջացել են և բնական ճանապարհով, որպես ազգային առանձնահատ-կություններ, և անբնական ճանապարհով, երբ Ցեղի օրգանիզմը քայքայվել է, և Ազգերը կտրվել են իրենց Արմատից ու վերածվել են ժողովուրդների: Արի Ցեղի օրգանիզմի քայքայումը մեծ մասամբ պայմանավորված է հենց Ցեղի Արմատով, որը ինքը դադարելով Ազգ լինելուց և վերածվելով ժողովրդի, դադարել է սնել Արի Ազգերին Ցեղի որակներով: Ուստի, առաջինը հենց Հայ Ազգն է պատասխանատու Արի Ցեղի օրգանիզմի առողջության համար և հենց ինքը, որպես Արմատ, պարտավոր է վերականգնել արի Ցեղածառի որակական ամբողջ-ությունը: Ուրիշ ոչ մի Ազգ այդ դերը կատարել չի կարող: Որքան էլ բուժենք ծառի ճյուղերը, և որքան էլ այդ

ճյուղերը աշխատեն, միևնույն է, ծառը առողջ չի լինի, հիվանդացել է Արի Ցեղածառի Արմատը` Հայ Ազգը:

Մոտ երկու հազարամյակ առաջ Հայ Ազգը ձեռք բերեց որակական հիվանդություն: Նա կորցրեց իր որակական ամ-բողջության զգացողությունը: Նա այլևս չէր զորացնում իր բնա- կան որակները: Նա հրաժարվեց իր բնական որակական դրսևորումներից: Նա ոչնչացրեց իր Արիա-կան ամբողջ մշակույթը, եղծանեց իր լեզուն, մերժեց իր Հավատքը, աղավաղեց իր բարոյականությունը: Ու ապրեց այլասեր մշակույթով, ենթարկվեց օտար կրոնի, անհարա-զատ բարոյական չափանիշներով պղծեց իրեն:

Այսպիսով Հայ Ազգի սերունդները կտրվեցին իրենց ծագումի զգացողությունից: Կտրվեց նաև սերունդների միջև բնական կապը: Եվ Հայը Ազգից վերածվեց ժողո-վրդի: Որպես Ժողովուրդ, Հայն այլևս չուներ իր որակների զգացողությունը, իր բնական դերի զգացողությունը: Նույն վիճակը տեղի ունեցավ նաև շատ Արի Ազգերի մոտ: Զրկված լինելով իրենց արմատի բնական սնունդից, նրանք հեշտությամբ ենթարկվեցին այլ և այլ արտաքին ներգործությունների, կորցրին իրենց ազգային ու ցեղային զգացողությունը և վերածվեցին Ժողովուրդների: Ժողո-վուրդներն իրենք անբնական կուտակումներ են, և նրան-ցով որևէ Ցեղի օրգանիզմ չի վերականգնվի: Միայն իրենց ազգային օրգանիզմները վերականգնելով, նրանք կամ-բողջացնեն Ցեղի օրգանիզմը: Եվ դա առաջին հերթին վերաբերում է Հային: Առաջինը Հայը պիտի գիտակցի իր բնական դերը Ցեղի ամբողջության մեջ, պիտի վերականգ-

նի իր ցեղային որակները իր մեջև ապա դրանցով նորից սնի մյուս Արի Ազգերին:

Ցեղակերտումը սկսվում է Արարատից և սկսվում է Հայ ազգակերտումով: Դա նշանակում է` վերականգնել Հայի ազգային կերտվածքը, քանի որ Հայ Ազգի մեջ ցեղային և ազգային կերտվածքները նույնանում են: Հայ ազգային կերտվածքը իրենից ներկայացնում է նրա բնական որակ-ների, որակական դրսևորումների և որակական հարաբե-րությունների ամբողջություն:

ՀԱՅ ԱԶԳԱՅԻՆ (ՑԵՂԱՅԻՆ) ՈՐԱԿՆԵՐԸ
Հայ ազգային որակները-այն բնական հատկություն-ներն են, որ ի սկզբանե տրված են Ազգին և որոնք բնո-րոշում են նրան որպես առանձնահատուկ որակական ամբողջություն, օրգանիզմ: Դրանցից յուրաքանչյուրի բա-ցակայությունը, թուլացումը, կամ խեղումը դատապար-տում է Ազգին կործանման ու անհետացման:

Ազգային բնական որակներն են` Տոհմը, Ընտանիքը, Արյունը, Լեզուն, Հայրենիքը:
Ազգային Որակներից, կամ որ նույնն է`Արժեքներից

խոսելիս, մենք հաճախ շփոթում ենք Ազգային որակները, իրենցից բխող դրսևորումների հետ: Օրինակ որպես Ազգային որակ ենք համարում Մշակույթը, Հավատքը, էլ չեմ ասում կրոնը և այլն: Ավելին մեր անձնական դրական թե բացասական հատկությունները վերագրելով Ազգին, փորձում ենք սահմանել Հայ Ազգային որակները, մեր անձնական հատկություններից ելնելով: Օրինակ որպես դրական Ազգային Որակներ ենք սահմանում կարեկ-

ցանքը, հայրենասիրությունը, արդարության ձգտումը, անձնազոհությունը, քաջությունը, արժանապատվու-թյունը, նվիրվածությունը, մեծահոգությունը, անշահա-խնդրությունը, անկեղծությունը, հավատարմությունը, ազատասիրության զգացումը, չափի զգացողությունը և այլն: Իսկ բացասական Ազգային Որակներ ենք սահմա-նում հոռետեսությունը, նյութապաշտությունը, հուսահա-տությունը, դյուրահավատությունը, օտարամոլությունը, անտարբերությունը, շահամոլությունը, կախվածությունը և այլն: (Օրինակները բերվել են մեծարգո և հայրենա-սեր մի շարք Հայ մտավորականների հետազոտություննե-րի արդյունքում եկած եզրակացություններից): Արդյուն-քում ստանում ենք անսիստեմ որակումների մի կույտ և

«ինչ անել» հարցին պատասխանելու փոխարեն իրար հարցնում ենք, ժողովրդի լեզվով ասած «բա լավ, մեր եզները ո՞ր տեղից կապենք»:

Այդ իսկ պատճառով խիստ անհրաժեշտ է հստակ պատկերացնել, ապա սահմանել Հայ Ազգային Որակնե-րը, իրենց դրսևորումներով, դրանցից բխեցնելով մեր ներքին ու արտաքին հարաբերությունների կուլտուրան, որը և լույս կսփռի մեր անձնական հատկությունների զգացողություններով պայմանավորված դրական երևույթ-ների էլ ավելի արմատավորմանը ու բացասականերևույթ-ների արմատախիլ անելուն միտված մեր համակարգված գործողությունների վրա:

Ազգը նման է մի լեռնային գետի, որի ակունք-ները անաղարտ են, որին մենք հավատում ենք:
Ժամանակի ընթացքում այն լցվում է զանազան կեղտաջրերով, որոնց ակունքները տեսանեի են: Անհրաժեշտ է ընդամենը փակել այդ կեղտա-ջրերի ակունքները և գետը կմաքրվի:
ՏՈՀՄԸ
Տոհմը Ազգի օրգանիզմի բնական մաս է: Ազգից դուրս Տոհմ չկա, ինչպես և անիմանալի է Ազգը առանց Տոհմերի: Ազգը տոհմերի ամբողջություն է: Տոհմերը, որպես ազգային օրգանիզմի բնական մասեր, իրենց մեջ կրում են ազգային օրգանիզմի բոլոր բնական որակները, իրենց առանձնա-հատուկ արտահայտությամբ: Ըստ այդմ, Ազգի տոհմերը և նման են իրար, և տարբեր են: Ամեն մի տոհմ ազգային օրգանիզմում իր որոշակի բնական դերը ունի: Եվ իր այդ բնական դերը կատարելիս, Տոհմը պահպանում է իր կենսունակությունը, իր զորությունը: Միայն կենսունակ ու զորեղ Տոհմերով է առողջ ու կենսունակ Ազգի օրգանիզմը: Տոհմերն են ապահովում սերունդների միջև կապը և Տոհմերն են, իրենց մեջ խտացնելով ազգային կենսաձևն ու կենսափորձը, օրինաչափորեն ձևավորում իրենց սերունդ-ներին: Ըստ այդմ, Տոհմերի քայքայումը ուղղակի ոճիր է ազգային օրգանիզմի կենսունակության դեմ: Տոհմերի քայ-քայումը զրկում է սերունդներին իրենց որակական հիմքից, զրկում է հազարամյակների կենսափորձի օրինաչափ յուր-ացման հնարավորությունից, զրկում է սերունդներին իրենց նախնիների օրինաչափ շարունակելիությունը լի-նելու հնարավորությունից:

Տոհմականությունից զրկված սերունդները չունեն իրենց անցյալը, չունեն և իրենց ապագան: Նրանք ապրում են միայն այս օրով և վերածվում են անդեմ զանգվածի, Ժողովրդի: Տոհմերի քայքայումը, այսպիսով, հանգեցնում է ազգային օրգանիզմի քայքայմանը, այսինքն` Ազգի մահվան:

Ըստ այդմ, Ազգի համար որակական անհրաժեշտութ-յուն է Տոհմերի գոյությունը, իսկ ժողովրդի համար ան-ընդունելի է այն: Եվ պատահական չէ, որ մոտ երկու հազարամյակ Հային Ազգից Ժողովրդի վերածելու ամբողջ ընթացքում համառ պայքար է մղվել հենց տոհմակա-նության դեմ, նպատակ ունենալով անհատներին կտրել իրենց որակական հիմքից և անվերապահորեն ենթարկել իշխող գաղափարախոսությանը, իշխող կրոնական սկզ-բունքներին:

Այսպիսով, այսօր Ցեղակերտումը անիմանալի է առանց Տոհմերի վերականգնման: Տոհմերի վերականգ-նումն ու զորացումն է գլխավոր պայմանը ազգային օրգա-նիզմի զորացման ու կենսունակության:

ԸՆՏԱՆԻՔ
Տոհմը տոհմական ընտանիքների ամբողջություն է: Ընտանիքները Տոհմի օրգանիզմի բնական մասերն են և իրենցով զորացնում են ու պահպանում Տոհմի օրգանիզմը: Ըստ այդմ, Տոհմից դուրս Ընտանիքը օրինաչափություն չէ, դա օրինաչափության խախտում է: Ընտանիքը Տոհմի սերնդատվության բնական օղակն է, ուստի և Տոհմից դուրս Ընտանիք չկա: Տոհմից դուրս գոյացած ընտանիքները

ազգային օրգանիզմի հիվանդության արտահայտություն են: Եվ քանի որ ընտանիքը Տոհմի բնական մաս է և տոհմի սերնդատվությունը ապահովող բջիջ, ուստի միևնույն Տոհմի բոլոր Ընտանիքները պահպանում են միևնույն տոհմական որակները, հարաբերությունները, ընտա-նեկան կառուցվածքը: Որպես այդպիսին, Ընտանիք չի ստեղծվում, Ընտանիքը ճյուղավորվում է: Եվ ընտանեկան հարաբերությունները, ընտանեկան կառուցվածքը երբեք անհատներից կախված չէ: Դրանք տոհմական որակական դրսևորումներ են:

Ժողովուրդը չի ընդունում Ընտանիքը որպես Տոհմի սերնդատվության բնական բջիջ: Ժողովուրդն ընդունում է Ըն-տանիքը որպես Արուի ու Էգի պարզ պայմանագրային միություն, որտեղ որևէ պատասխանատվություն չկա սերնդածնության համար: Եվ ընտանեկան ներքին ու արտաքին հարաբերությունների միակ շարժիչ ուժը անհատների անձնական պատկերացումներն են և անձ-նական շահը: Իսկ քանի որ անձնական պատկերա-ցումները և անձնական շահերը կարող են չհանապա-տասխանել իրար, ուստի ժողովրդի Ընտանիքները երբեք կայուն չեն: Եվ այսօր Ցեղակերտման ընթացքում, բացար-ձակապես մերժելի են այն Ընտանիքները, որոնք Տոհմի սերնդատվության բնական բջիջներ չեն:

ԱՐՅՈՒՆ
Բնական է, որ Արի Ցեղի որակները իրենց մեջ կրում են միայն Արի սերունդները: Այսինքն` համեմատաբար մաքուր արիական Արյուն ունեցողներն են միայն արիական

որակների կրողները: Ոչ Արի սերունդները արիական որակներ չեն ունենա: Այլասեր արյունների միախառնումը նույնպես այս կամ այն չափով չեզոքացնում է արիական որակները: Ըստ այդմ, սովորաբար Ազգը պահպանում է իր Արյան մաքրությունը, իսկ Ժողովուրդը մերժում է Արյան մաքրությունը: Ահա թե ինչու դարեր շարունակ բոլոր Արի-Ազգ-Ժողովուրդների մեջ համառորեն մերժվել է Արյան մաքրությունը և ամեն կերպ խրախուսվել է խառնամուս-նությունը: Այդ պատճառով այսօր գրեթե բոլոր Արի-Ազգ-Ժողովուրդների մեջ բավական մեծ քանակ են կազմում ոչ արիական և կեսարիական արյուն ունեցողները: Դրանք էլ նպաստում են արիական որակների չեզոքացմանը ժողովրդի մեջ:

Հայերի մեջ էլ կան բավական թվով հայախոս Չարիներ (ոչ Արիներ): Ժամանակին բազմաթիվ Չարիներ մտնելով Հայաս- տանյայց եկեղեցի ու մկրտվելով, այնտեղից դուրս էին գալիս-հայ` առանց հայկական արյունի: Այս հայացած Չարիները, բնականաբար, արիական որակներ չունեն իրենց մեջ: Եվ նրանց ավելի շուտ կարելի է անվանել հայախոս քրիստոնյաներ, բայց ոչ`Հայ: Բայց նրանք էլ նպաստում են արիական որակների չեզոքացմանը, ամեն կերպ մերժելով արիական որակների դրսևորումը Հայերի մեջ: Ուստի Հայ Ազգակերտմանը, որպես Ցեղակերտման հիմք, կարող են մասնակցել միայն արիական արյուն ունեցողները, քանզի միայն նրանք են Ցեղի բնական որակների կրողները: Այլասեր արյուն ունեցողները այդ ազգա- կերտմանը մասնակցել չեն կարող: Եվ բնական-

աբար, նրանք ամեն կերպ խոչընդոտելու են Ազգա-կերտման գործին:

ԼԵԶՈւ
Ցեղակերտման գործում մեծ դեր է կատարում Լեզուն: Գաղտնիք չէ, որ Հնդեվրոպական կոչվող Արիական Լեզուն մի ընդհանրություն է բոլոր Արի Ազգերի համար: Այդպես էլ պետք է լինի, քանի որ այդ Լեզուն ձևավորվել է հենց Արարատում, և հենց այդ Լեզվով են Արիները արտագաղթել Արարատից: Նույն Լեզուն այնուհետև զարգացել է տարբեր Արի Ազգերի մեջ տարբեր պայ-մաններում ու, բնականաբար, այն ճյուղավորվել է: Փաստորեն բոլոր Արի Ազգերի Լեզուները հենց Հայոց Լեզվի տարատեսակներն են`բարբառները: Եվ եթե նրանք իրարից այնքան են հեռացել, որ անհասկանալի են մյուս Ազգերի համար, ապա դրա պատճառները երկուսն են`բնական և անբնական: Բնական ճանապարհն այն է, որ հազարամյակների ընթացքում նրանք զարգացել են յուրահատուկ և տարբեր պայմաններում, որպես ազգային որակ: Բայց նրանք առավել իրարից հեռացել են անբնա-կան ճանապարհով, երբ վերածվելով Ժողովրդի, Արի Ազգերը կորցրել են իրենց ազգային լեզուների արմա-տական իմաստային օրինաչափությունները:

Չէ որ այսօր թուրքական ցեղի բոլոր ազգերը հասկանում են իրար, Սեմական ազգերը հասկանում են իրար… եվ միայն Արի Ազգերը չեն հասկանում իրար: Դա նշանակում է, որ խախտված է նրանց լեզուների արմա-տական իմաստային օրինաչափությունները: Եվ Հայոց

Լեզուն, որ հիմքն է բոլոր արիական լեզուների, այսօր մեզ ներկայանում է իմաստազրկված վիճակում: Իրենք`Հա-յերը չեն հասկանում Հայոց Լեզվի արմատական խոր-հուրդները, էլ ինչպես մյուս Ազգերը հասկանան: Հայեր են բառերը այսօր ավելի շատ նման են գաղտնագրված նշանների, առանց նրանց ներքին արմատական իմաստ-ների զգացողության:

Եթե վերականգնենք Հայոց Լեզվի արմատական օրի-նաչափությունները, և եթե մյուս Արի Ազգերն էլ վերա-կանգնեն իրենց Լեզուների արմատական օրինաչա-չափությունները, ապա բոլոր Արի Ազգերը պիտի հասկա-նան Հայերեն և … իրար: Ահա թե ինչու Հայոց Լեզվի արմատական իմաստային օրինաչափությունների վերա-կանգնումը կարևորագույն պայման է Ցեղակերտման գործում:

ՀԱՅՐԵՆԻՔ
Բոլոր բնական օրգանիզմների մեջ նրանց բնական մասերը, որպես որակական ամբողջություններ, իրենց որակական միջավայրն ունեն: Եվ որակական ամբող-ջությունը անպայման համապատասխանում է իր որա-կական միջավայրին: Որակական ամբողջությունը իր բնական դերը կատարում է հենց այդ որակական մի-ջավայրում, և այդ նույն միջավայրում է միայն կատար-վում նրա մշտական նորոգումը: Այսպես`մարդու օրգա-նիզմի մեջ տեսողական բջիջները իրենց որակական միջավայրը ունեն, լսողական բջիջները իրենց որակական միջավայրը ունեն: Այդ որակական միջավայրից դուրս

նրանք որևէ դեր չունեն և հենց այդ միջավայրում են նրանք տեղադրված ի սկզբանե: Այսպիսով`որակական միջավայրը այն բնակն է, որտեղ ի սկզբանե զետեղված է որակական ամբողջությունը, որտեղ նա կատարում է իր բնական դերը և իր մշտական նորոգումը:

Մարդկության օրգանիզմում յուրաքանչյուր Ցեղ ունի իր որակական միջավայրը`Բնակը, ուր ի սկզբանե տեղա-դրված է իր որակական ամբողջությունը: Բոլոր Ցեղերի Բնակները գտնվում են Երկրի Կենաց Գոտում: Ըստ այդմ, Ցեղի Բնակը Կենաց Գոտու այն հատվածն է, որտեղ ի սկզբանե տեղադրված է Ցեղային որակական ամբողջութ-յունը: Այդ Բնակը կոչվում է նաև Մայր Հող: Իսկ Ցեղի Հայրենիքը-իր Բնակում`Մայր Հողում գոյություն ունեցող Ցեղային որակական ամբողջությունն է: Ուստի Մայր Հողից դուրս չկա Ցեղային Հայրենիք: Միայն Բնակում է անընդհատ նորոգվում և իր հավերժությունը կերտում Ցեղային որակական Ամբողջությունը:

Իհարկե, Ցեղային որակական ամբողջությունը զարգանալով ճյուղավորվում է, ձևավորելով բազմաթիվ Ազգեր: Եվ Ազգերը, լինելով Ցեղածառի ճյուղեր, աճելով իրենց արմատից, տարածվում են Հարաբերական Ցա-մաքի վրա և այս կամ այն հատվածում ծիլ են տալիս: Երկրի այն հատվածը, որտեղ ձևավորվում է Ցեղի Ազգը և որտեղ այդ Ազգի սկիզբն է, Ազգային Հայրենիքն է:

Ազգային Հայրենիքների և Ցեղային Բնահայրենիքի միաժամանակյա գոյությունը ոչ թե մերժում,այլ լրացնում և ամբող- ջացնում է Ցեղային օրգանիզմը: Եթե, օրինակ,

Արի Ազգերը Հարաբերական Ցամաքում կառուցում են իրենց Ազգային Տները, ապա Արարատը հանդիսանում է նրանց համար Հայրական օջախ: Եվ որքան Արի Ազգերը զգում են իրենց Հայրական օջախը և որքանով կապված են նրա հետ, այնքան կենսունակ են, այնքան զորեղ են և այնքան ամբողջական են լինում որպես Ցեղի օրգանիզմի բնական մասեր:

Ըստ այդմ, Ցեղակերտումը անիմանալի է առանց Ազգային Հայրենիքի և ապա Ցեղային Բնահայրենիքի զգացողության: Չ՞է որ ազգային անհատը, լինելով իր Ազգի ամբողջ պատմական ընթացքի օրինաչափ արդյունքը, բնականաբար, իր ծագումով կապված է Ազգային Հայրենիքին`որպես իր ժառանգական հիմք: Միաժամանակ, բոլոր Արի Ազգերը իրենց ծագումով կապված են իրենց Բնահայրենիքին, որպես նրանց ցեղային որակների նախահիմք: Ուստի բոլոր Արի Ազգե-րը բնական պահանջով և հավերժության զգացողությամբ հայրենասեր պիտի լինեն: Արի Հայը առավել, քան որևէ մեկը, քանզի Հայի Ազգային Հայրենիքը և Բնահայրենիքը նույնն են` դա հենց Արարատն է, որն իր մեջ ունի և սնում է Արի Ցեղի Արմատը: Իհարկե, Հայը իր Հայրենիքը կարող է զգալ միայն որպես Ազգ, եթե յուրաքանչյուր ազգային անհատ իր մեջ ունենա իր հավերժական Ցեղային Սկզբի զգացողությունը, որից էլ առաջանում է Հայրենիքի բնա-կան զգացողությունը:

Բայց Հայը` որպես Ժողովուրդ, չի կարող ունենալ Հայրենիքի զգացողություն: Ժողովրդի անհատը Հայրենիք

չունի: Հայը, վերածվելով Ժողովրդի և կտրելով իր բնական կապը ազգային սերունդների միջև, այլևս իր անհատների համար օրինաչափ շարունակելիության հիմք չի հան-դիսանում: Եվ Ժողովրդի անհատներն իրենց սկիզբը դիտում են իրենց ծննդյան մեջ: Ըստ այդմ, Ժողովրդի անհատների համար Հայրենիք, որպես իրենց Ցեղային ու Ազգային ժառանգական հիմք, չկա: Նրանց համար Հայ-րենիք հասկացությունը կապված է ծննդավայր կամ ապրելատեղ հասկացության հետ: Այդ պատճառով էլ Հայ Ժողովրդի անհատները հոգևոր պահանջ չեն զգացել պաշտպանելու Արարատը: Նրանք հեշտությամբ զիջել են իրենց Մայր Հողը օտարներին և այն պաշտպանելու փոխարեն, գերադասել են փախչել և հաստատվել ավելի ապահով երկրներում, ընդունելով դրանք որպես նոր Հայրենիք: Եվ այն փաստը, որ այսօր Հայը աշխարհասփյուռ է, վկայում է նրա հոգևոր կապի բացակայությունը իր Հայրե-նիքի հետ:

Եվ պատահական չէ, որ վերջին 1700 տարվա ընթաց-քում Հայ Ժողովուրդը օտարների դեմ կռվել է միայն ու միայն Կրոնը պաշտպանելու համար: Դրա շնորհիվ նա կարողացել է պաշտպանել Կրոնը, բայց կորցրել է իր Մայր Հողը: Եվ դա նրան առանձնապես չի հուզել, քանզի որպես Ժողովուրդ, որպես կրոնական համայնք, նա կարող է գոյատևել ինչպես Արարատում, այնպես էլ ցանկացած երկրում: Ըստ որում, Ցանկացած երկրում գոյություն ունեցող մի եկեղեցին նրանց համար լիովին փոխարինում է Հայրենիքին: Եթե հայերը նույն նվիրումով իրենց Հայրենիքը

պաշտպանեին, ինչպես պաշտպանում էին իրենց Կրոնը, այսօր Արարատը բավական զորավոր կլիներ և Արի Ցեղա-ծառը բավական զորավոր Արմատ կունենար: Այսպիսով` Ցեղակերտումը անիմանալի է առանց Մայր Հողի –Հայրենիքի զգացողության ձևավորման ամեն մի Հայ ազգային անհատի մեջ:

ՀԱՅ ԱԶԳԱՅԻՆ (ՑԵՂԱՅԻՆ) ՈՐԱԿԱԿԱՆ ԴՐՍԵՎՈՐՈւՄՆԵՐԸ
Ազգային որակական դրսևորումը-ազգային որակների բնական արտահայտությունն է, որ առկա է Ազգի կեն-ցաղի, սովորույթների, ավանդույթների, հարաբերութ-յունների մեջ: Ըստ այդմ, Ազգային որակական դրսևո-րումները բնական են և անհատների կամքից դուրս են: Ազգային որակական դրսևորումներն են` Բարոյականու-թյունը, Հավատքը, Մշակույթը, Պատմությունը, կրթութ-յունը:

ԲԱՐՈՅԱԿԱՆՈւԹՅՈւՆ
Բարք կամ Վարք հասկացությունը նշանակում է ապրելաձև, կենսաձև: Ըստ այդմ, ԱզգիԲարոյականությու-նը-Ազգի կենսաձևն է: Բնության մեջ բոլոր կենդանի տե-սակները իրենց բնական որակներին, բնական կենսա-պայմաններին և գոյապահպանման անհրաժեշտությանը համապատասխան ունեն իրենց բնական կենսաձը: Եվ ամեն կենդանի տեսակի Կենսաձևը համապատասխանում է իր բնական որակներին: Ուստի և երբեք Կենսաձև փոխ-առնել հնարավոր չէ:

Ազգը` որպես բնական տեսակ, որպես կենդանի օրգա-նիզմ, նույնպես ունի իր բնական Կենսաձևը`Բարոյակա-նությունը: Որպես որակական դրսևորում, ամեն Ազգի Կենսաձևը բնական է: Ըստ այդմ, լավ կամ վատ Ազգային Բարոյականություն չկա:

Բարոյականությունը, որպես Ազգի Կենսաձև, նույնա-նում է Ազգին: Չի կարող լինել Ազգ, առանց իր բնական Կենսաձևի, ինչպես և չի կարող որևէ Բարոյականություն ստեղծել ազգային Կենսաձևից դուրս: Եվ Ազգային Բարո-յականության վրա ամեն տեսակի արտաքին ներգործութ-յուն միայն վնասակար է և անընդունելի: Ազգի Կենսաձևը, որպես որակական դրսևորում, զարգանում է ինքն իր մեջ, Ազգի Կենսափորձի զարգացման զուգընթաց, բայց երբեք որակական փոփոխություն չի կրում: Ըստ այդմ, Բարոյա-կանություն որպես Կենսաձև ունի միայն Ազգը: Ժողո-վուրդը, որպես անբնական կուտակում, իր Կենսաձևը չի կարող ունենալ, Ժողովուրդը չի կարող ունենալ Բաևոյա-կանություն: Ժողովուրդն իր կյանքում առաջնորդվում է այն հաստատված օրենքներով ու նորմերով, որ նրան են պարտադրվում կրոնական և պետական իշխանություն-ների կողմից: Բայց ոչ մի կրոն, ոչ մի Գաղափարախո-սություն չի կարող ստեղծել Բարոյականություն որպես կենսաձև:

1700 տարի Հային`որպես Ժողովուրդ, պարտադրում էին կրոնական բարոյական նորմեր: Սակայն, այնուամե-նայնիվ, այդպես էլ այդ նորմերը չդարձան Կենսաձև: Հայը, նույնիսկ որպես Ժողովուրդ, այնուամենայնիվ, ապրում է իր

Ազգային Կենսաձևով, թեև ամեն կերպ Կրոնը պայքարում է այն վերացնելու ուղղությամբ: Այսուհետև նույնպես Կրոնը պայքարելու է: Բայց Ազգային Կենսաձևը, որը հենց բուն Արի Ցեղային Կենսաձևն է, պետք է ամբողջությամբ զորա-նա Հայ Ազգի մեջ որպես Ցեղային Բարոյականություն: Եվ այդ Ցեղային Բարոյականությամբ նա պիտի սնի բոլոր արի Ազգերին:

ՀԱՎԱՏՔ
Ազգի Հավատքը-իր ծագումի զգացողությունն է, իր արյան զգացողությունն է, իր Սիրո ու Զորության զգա-ցողությունն է, Մայր Հողի զգացողությունն է, իր նախ-նիների զգացողությունն է, բնական օրինաչափություն-ների զգացողությունն է: Ըստ այդմ, փաստորեն Ազգային Հավատքը Ցեղային Հավատքի մասնավոր ազգային ար-տահայտությունն է:

Յուրաքանչյուր Ցեղ, ունենալով իր առանձնահատուկ դերը Մարդկային օրգանիզմում, դրան համապատասխան ունի նաև իր առանձնահատուկ բնական որակները: Եվ այդ բնական որակներին համապատասխան ունի նաև իր առանձնահատուկ հոգևոր, իմացական որակական դրսե-վորումները: Ըստ այդմ, յուրաքանչյուր Ցեղ յուրովի է ընկալում բնության զորությունների հարաբերություն-ները, բնական օրինաչափությունները և յուրովի է կառու-ցում իր հարաբերությունները բնական զորությունների հետ: Ըստ այդմ, յուրաքանչյուր Ցեղի մեջ ձևավորվում է իր Հավատքը, որ կոչվում է Ցեղահավատ կամ Ցեղակրոն (Հավատքի իմաստով), որ հաճախ անվանում են

Հեթանոս: Հեթանոսը հունարեն Էթնոս բառն է, որ նշանա-կում է Ազգ, Ցեղ: Եվ քանի որ տարբեր են Ցեղերի բնական որակները, ուստի տարբեր են նաև նրանց Ցեղակրոնները (Ցեղահավատքները): Արիական Ցեղակրոնը կոչվում է Արորդի կամ Արևորդի, որ նշանակում է Արարչից սերված:

Արորդյաց Հավատքը ձևավորվել է Արարատում, նախ-քան Արիների արտահոսքը: Եվ Արարատից գաղթած Արիները իրենց հետ տարել են նաև իրենց Հավատքը, որը շարունակել է զարգանալ արդեն որպես ազգային արտահայտություն տարբեր պայմաններում: Ըստ այդմ, Արի Ազգերի Ցեղակրոնները, իրարից տարբերվելով ազգային առանձնահատկություններով, այնուամենայնիվ, ունեն ցեղային բնական որակների օրինաչափ դրսևորում-ների ընդհանրություն: Ցեղահավատքը բնական ազգի բնական որակական դրսևորումն է: Չկա Ազգ առանց իր ծագումի, առանց իր որակների, ուստի և չկա Ազգ առանց իր Ցեղահավատքի: Ուստի և Ցեղահավատքը նույնանում է ազգին:

Այնինչ, Ժողովուրդը, որպես անբնական կուտակում, չի կարող ունենալ Հավատք: Ժողովուրդը ապրում է Կրոնով: Հավատքի և Կրոնի տարբերությունը խիստ ընդգծված է: Կրոնը իր էությամբ վերացական է, իսկ Հավատքը անպայման Ցեղահավատք է: Ցեղահավատքը-դա հավատք է իր ծագումին: Կրոնը ծագում չունեցողների սփոփանք է: Ցեղահավատքը հավատ է իր զորության նկատմամբ, կրոնը` ապավինում է օտար զորությանը: Ցեղահավատքը

կյանքի հավատ է, կրոնը մահվան ապավինում: Ըստ այդմ, Ժողովուրդը չի կարող ունենալ Ցեղահավատք, իսկ ազգը չի կարող ունենալ Կրոն: Եվ Ազգը, որ զրկվում է իր Ցեղա-հավատքից և ընդունում է Կրոն, այլևս դադարում է Ազգ լինելուց և վերածվում է Ժողովրդի, քանզի Ազգը ապրում է զորությամբ, իսկ Ժողովուրդը ենթարկվում է զորությանը: Եվ պատահական չէ, որ Հայ Ազգը, ուրանալով իր Արորդյաց Հավատքը և ընդունելով այլասեր Կրոն, կորցրեց իր ազգային որակների զգացողությունը, վերածվեց Ժողովրդի: Ժողովրդի վերածվեցին նաև բոլոր այն Արի Ազգերը, որոնք նունպես ուրացան իրենց Արորդյաց Հավատքը: Արի Ազգերը կորցրեցին իրենց ծագումի զգացողությունը, հեռացան իրարից և քայքայեցին Արի Ցեղի օրգանիզմը:

Արի Ցեղի օրգանիզմը վերականգնելու համար անհրա-ժեշտ է Արի Ազգերի մեջ վերականգնել նրանց Արորդյաց Հավատքը: Այդ պատասխանատվությունը առաջին հերթին իր վրա է կրում Հայ Ազգը:

ՊԱՏՄՈւԹՅՈւՆ
Պատմությունը Ազգի կենսագրությունն է, նրա կյանքի ընթացքը: Ըստ այդմ, Պատմությունը Ազգի որակական դրսևորում է, քանի որ Ազգը ինքն է կերտում իր պատ-մությունը: Ազգի յուրաքանչյուր սերունդ իր Ազգի ծագումի և ամբողջ նախնական կյանքի կրողն է իր մեջ: Եվ իր մեջ կրելով իր Ազգի ամբողջ նախնական կյանքը, սերունդ-ները դրանց համապատասխան կերտում են իրենց ապա-գան: Այսպիսով`Ազգի պատմությունը փաստորեն Ազգի Կենսափորձն է, որ սերնդե սերունդ օրինաչափորեն զար-

գանալով, փոխանցվում է հաջորդ սերունդներին: Ըստ այդմ, Ազգի Կենսափորձը զարգանում է ինքն իր մեջ ու երբեք Ազգի Կենսափորձի որակական փոփոխություն չի կրում: Խիստ տարբեր է Ժողովրդի Պատմությունը: Պատ-մությունը Ժողովրդի համար Կենսափորձ չէ, այլ վիճակ է: Ժողովրդի ամեն մի սերունդ ծագումի և նախորդ սերունդ-ների կյանքի օրինաչափ կրողը չէ: Ըստ այդմ, Ժողովրդի սերունդները ապրում են ներկայով միայն: Նրանք չեն կերտում պատմություն, այլ իրենք են պատմության արդ-յուքները կրում իրենց վրա:

Ազգի սերունդները իրենց կյանքը և ապագան կերտում են ելնելով բնական դերի, իրենց բնական որակների զգացողությունից և իրենց մեջ կուտակելով նախորդ սե-րունդներից ժառանգած ամբողջ Ազգային Կենսափորձը: Ժողովրդի Պատմությունը փաստորեն պետական և կրո-նական պատմություն է:

Հայ Ազգը ուներ իր Պատմությունը որպես Ազգային Կենսափորձի օրինաչափ զարգացման ընթացք: Սակայն 1700 տարի առաջ, կորցնելով իր ազգային զգացողությունը, Հայը վերածվեց Ժողովրդի: Նա կորցրեց իր ծագումի զգացողությունը, կորցրեց իր նախնիների հազարամյակ-ների Կենսափորձը և կորցրեց Պատմություն կերտելու կարողությունը: Եվ ինքը խաղալիք դարձավ Պատմությանը և նրա զոհը: Այդպես որակապես տարբերվում է Հայոց Պատմությունը որպես Ազգ և որպես Ժողովուրդ: Ըստ որում, Հայ Ազգի Պատմությունը իր որակական արտահայ տութ-յունն է ստանում սերունդների Կենսափորձի կուտակման,

Կենսափորձի զարգացման և այլ օրինաչափ դրսևորումների մեջ: Իսկ Հայ Ժողովրդի Պատմությունը իր արտահայտ-ությունը ստանում է լոկ պատմագրության մեջ:

Մեզ ներկայացված Հայոց Պատմությունը դեն է շպր-տել Հայ Ազգի հազարամյակների օրինաչափությունները, կուտակված Կենսափորձը և սերունդներին ներկայանում է միայն Հայ Ժողովրդի Պատմություն: Այդպես էլ կոչվում է, «Հայ Ժողովրդի Պատմություն»: Հենց դրանով արդեն Հայոց Պատմագրությունը զուտ իմացական արժեք ունի և բոլորովին Ազգի նախնական Կենսափորձի արտահայ-տիչը չէ: Եվ պատահական չէ, որ պեղումներից հայտնա-բերված Հայ Ազգային պատմության որևէ հատված ուսումնասիրելիս, Պատմագրությունը նախ փորձում է այն խցկել Ժողովրդի սահմանների մեջ: Իսկ երբ դա չի հաջողվում, պարզապես մերժում է նրա կապը Հայության հետ և դեն է շպրտվում:

Ցեղակերտումը անիմանալի է առանց Ազգի Պատ-մության, որպես Ազգի Կենսափորձ: Ազգը, լինելով իր Ցեղածառի բնական մաս, իր կյանքը զարգացնում է հենց այդ Ցեղածառի վրա: Ուստի բոլոր Արի Ազգերի Կենսա-փորձը զարգացել է Արի Ցեղի ընդհանրության մեջ: Եվ Պատմագրությունը չի կարող Ազգի Կենսափորձը լուսա-բանել, Ազգը կտրելով իր Ցեղածառից:

Ցեղակերտման ճանապարհին բոլոր Արի Ազգերը պետք է վերականգնեն իրենց Ազգային Պատմությունը, որպես Արի ցեղածառի բնական մասեր և անպայման Ցեղածառի Արմատի հետ օրգանական կապի հաստա-

տումով: Այդ գործում նույնպես Հայը մեծագույն պատաս-խանատվություն է կրում: Նախ ինքը պիտի վերականգնի իր Ազգի Պատմությունը, որպես Արի Ցեղածառի Արմատ և հաստատի իր բնական օրգանական կապը Ցեղածառի ճյուղերի հետ:

ՄՇԱԿՈւՅԹ
Մշակույթը-Ազգի հոգևոր զարգացման օրինաչափութ-յունն է: Դա Ազգի ծագումի, Կենսափորձի, բնական հարա-բերությունների հոգևոր վերապրումների արահայտութ-յունն է:

Ըստ այդմ, Մշակույթը նույնանում է Ազգին: Մշակույթը Ազգի որակական դրսևորումն է: Եվ որպես այդպիսին, Ազգային Մշակույթը ամբողջություն է: Մշակույթը չի կարող ձևավորվել Ազգից դուրս, և Ազգը չի կարող ապրել առանց Մշակույթի: Եթե Ազգի Պատմությունը որպես Կեն-սափորձ իր արտահայտությունը չի ստանում Ազգային Մշակույթի մեջ, նշանակում է Ազգը չկա:

Ազգային Մշակույթը անհատներից կախված չէ: Անհատ ստեղծագործողները միայն սնվում են Ազգային Մշակույթից իրենց արարումը կատարելու համար: Անհատական ստեղծագործությունները Ազգային Մշակույ-թի անհատական վերապրումներ են: Եվ որքան զորավոր է ազգային Մշակույթի վերապրումը անհատի մեջ, այնքան նրա ստեղծագործությունը դառնում է Ազգային Մշակույթի օրգանական մաս: Ժողովուրդը մշակույթ չունի: Ժողո-վուրդը առաջնորդվում է իր անհատ ստեղծագործողներով: Իսկ Ժողովրդի անհատ ստեղծագործողները, չունենալով

Ազգային Մշակույթ որպես վերապրելու արարչական հիմք, հիմնվում են կրոնական կամ գաղափարական անբնական հիմքի վրա: Եվ այդ անհատական ստեղ-ծագործությունները մի մշակութային ամբողջություն չեն կազ- մում:

1700 տարի առաջ քրիստոնյա հայերը, ներկայանալով որպես կրոնական ժողովուրդ, ոչնչացրին Հայ Ազգային ամբողջ Մշակույթը`նյութական և հոգևոր: Նրանք ի վիճակի չէին ժառանգել Ազգային Մշակույթը, քանի որ Ազգային Մշակույթը ազգային որակական դրսևորում է, իսկ Ժողովուրդը չի ներկայանում որպես որակ: Ժառանգել Ազգային Մշակույթը արդեն նշանակում էր պահպանել Ազգային որակական ամբողջությունը, որ ի վիճակի չէր կրոնական ժողովուրդը: Ուստի մնում էր միայն մերժել Ազգային Մշակույթը և ոչնչացնել այն: Հայ Ազգային Մշակույթը ոչնչացվեց: Իսկ Հայ Ժողովուրդը այս ամբողջ ընթացքում չկարողացավ ստեղծել իր մշակույթը: Եվ այսօր Հայ Ժողովուրդը Մշակույթ չունի, թեև ունի որոշակի քանակի անհատ ստեղծագործողներ: Նրանց ստեղծա-գործությունները կառուցված են կրոնական, գաղափա-րական սկզբունքների վրա, Ժողովրդի մեջ ներկայանալով որպես մտքի անդեմ կուտակումներ, անբնական դատողու-թյուններ կյանքի, մահվան, չարի ու բարու, մարդու անկա-տարության մասին: Ծանոթանալով մեզ հասած Ազգային Մշակույթի բեկորներին` էպոս,առասպել, հեքիաթ, ասած-վածք,… զգում ենք, թե ինչ զորավոր մշակույթ է ունեցել Հայ Ազգը: Միաժամանակ տեսնում ենք, թե ինչ հզոր Մշակույթ

ունեն մինչև հիմա որպես բնական Ազգ ապրող հնդիկներն ու ճապոնացիները:

Ըստ այդմ, Ցեղակերտումը անիմանալի է առանց բոլոր Արի Ազգերի Ազգային Մշակույթների վերականգնման, որպես ազգային որակական դրսևորում: Եվ Ազգային Մշակույթի վերականգնումը առաջին հերթին հրատապ պահանջ է Հայերի համար: Հայը, որպես Արի Ցեղի Արմատ, իր մեջ խտացնում է ամբողջ Արի Ցեղային Մշա-կույթը: Եվ որքան զորեղ լինի Հայ Ազգային Մշակույթը, այնքան զորավոր մշակութային սնունդ կստանան Արի Ազգերը իրենց Ազգային Մշակույթները զարգացնելու համար:

ԿՐԹՈւԹՅՈւՆ
Կրթությունը սերնդի բնական ձևավորման ընթացքն է: Նախ` ամեն ծնված դեռ սերունդ չէ: Սերունդ նշանակում է` ծնված և ձևավորված որպես իր տեսակի լիարժեք որակ: Սերունդ ձևավորում են բոլոր կենդանի տեսակները: Գայլը ձևավորում է իր սերունդը, արջը` իրենը, եղնիկը` իրենը…: Ազգն էլ է ձևավորում իր սերունդը: Ըստ այդմ, կրթել` նշանակում է ձևավորել սերունդ Ազգային Կենսաձևի ամբողջության մեջ, նրան փոխանցելով Ազգի ողջ Կենսա-փորձը, Մշակույթը և սերունդների շարունակելիության օրինաչափությունը:

Կրթությունը, որպես սերնդի ձևավորում, հատուկ է միայն Ազգին: Ժողովուրդը կրթություն այդ իմաստով ունենալ չի կարող, քանզի նա չունի իր Կենսափորձը, չունի իր Կենսաձևը, չունի իր Մշակույթը և չունի Ազգային

օրգանիզմի զգացողություն: Ժողովրդի Կրթությունը կա-ռուցված է լոկ վարժեցման սկզբունքի վրա: Այսինքն` Ժողովրդի կրթությունը իր անհատներին վարժեցնում է կրոնական-գաղափարական օրենքներին, նորմերին, սկզ-բունքներին և պատրաստում է նրանց ծառայելու որոշակի կրոնական-գաղափարական սկզբունքներին: Հայը որպես Ազգ, ինչպես և բոլոր Արի Ազգերը, ուներ իր օրինաչափ Ազգային կրթական համակարգը և ձևավորում էր սերունդ-ներին Ազգի լիարժեք օրգանական ամբողջության մեջ:

Հայը որպես Ժողովուրդ, ստեղծել է իր կրթական համակարգը, որի նպատակն է ոչ թե ազգային սերունդ ձևավորել, այլ իշխող կրոնագաղափարականսկզբունք-ների պաշտպան լինել: Ուրիշ կերպ չէր էլ կարող լինել: Չէ որ Հայ Ժողովուրդը կորցրել էր իր Ազգային բնական Կենսաձը որպես Ազգային Բարոյականություն, կորցրել էր իր Ազգային Մշակույթը և կորցրել էր սերունդների բնական հաջորդականության կապը: Այսինքն`սերունդ ձևավորելու համար ժողովուրդը ոչինչ չուներ: Մնում էր միայն հայ անհատներին վարժեցնել կրոնագաղափարա-կան սկզբունքներին, օրենքներին, նորմերին համապա-տասխան ապրել:

Հայը, որպես Արի Ցեղածառի Արմատ, իր բնական դերը կարող է կատարել միայն վերականգնելով իր Ազգային Որակական Ամբողջությունը: Իսկ այդ գործում մեծագույն երաշխիք է նրա Ազգային Կրթության հաստատումը որպես ազգային սերունդների օրինաչափ ձևավորման բնական ընթացք:

ՀԱՅ ԱԶԳԱՅԻՆ ՈՐԱԿԱԿԱՆ ՀԱՐԱԲԵՐՈՒԹՅՈՒՆ-ՆԵՐԸ
Ազգը, որպես բնական օրգանիզմ, անիմանալի է

հարաբերություններից դուրս: Ըստ որում, Ազգի հարա-բերությունները երբեք տարերային կամ պատահական չեն լինում: Ազգը ինքը որակական ամբողջություն է, ուստի և նրա հարաբերությունները անպայման որակա-կան են: Ազգի որակական հարաբերությունները լինում են ներքին և արտաքին:

ՆԵՐՔԻՆ ՀԱՐԱԲԵՐՈւԹՅՈւՆՆԵՐ
Ազգի Ներքին Որակական Հարաբերություններն են` հարաբերություններն ինքն իր մեջ: Եվ Ազգի ներքին որա-կական հարաբերությունները համապատասխանում են նրա որակական ամբողջությանը: Ուստի և այդ հարաբե-րությունները տրված են ի սկզբանե և կարգավորվում են Արտի օրենքով` Աստվածադիր օրենքով, որ բնական օրինաչափության հաստատումն է Ազգի օրգանիզմում: Եվ Ազգի օրգանիզմի բոլոր ներքին որակական մասերը գտնվում են որակական հարաբերությունների ներքո: Եվ այդ բնական մասերի որակական հարաբերություններով է հաստատվում Ազգի օրգանիզմի կենսունակությունը: Ըստ այդմ, ազգային ներքին հարաբերությունները լավ կամ վատ չեն լինում, նրանք լինում են բնական կամ անբնական: Բնական են միայն որակական հարաբերութ-յունները, որ ծագումից են գալիս: Անբնական են Ազգի մեջ ներմուծված այլասեր հարաբերությունները: Ազգը, որպես

բնական օրգանիզմ, զարգանում է ինքն իր մեջ և չի ընդունում այլասեր որևէ հարաբերություն: Ուստի և ազգային ներքին հարաբերություններ ոչ կարելի է ստեղծել, ոչ էլ` ներմուծել: Որպես բնական օրգանիզմ, Ազգն էլ ծնվում է իր բնական որակներով, իր որակական դրսևորումներով և իր բնական որակական հարաբերութ-յուններով:

Ժողովուրդը, որպես անբնական կուտակում, չունի իր որակական ամբողջությունը, չունի իր որակական դրսևո-րումները, ուստի չունի և իր որակականհարաբերութ-յունները: Ժողովրդի ներքին հարաբերությունները կա-ռուցվում են անհատ-անհատ, անհատ-պետություն կամ անհատ-կրոնագաղափարախոսություն չափանիշով: Եվ այդ հարաբերությունները կարգավորվում են որոշակի հաստատված օրենքների զորությամբ: Այդ օրենքները ստեղծում են մարդիկ: Եվ որպես այդպիսիք, օրենքները փաստորեն ներկայացնում են որպես իշխող խավի կամ կրոնագաղափարախոսական սկզբունքների պաշտպան:

Ժողովուրդը ապրում է օրենքներով: Իսկ Ազգը ապրում է օրինաչափություններով: Ըստ որում, օրենքը միշտ էլ հնարավոր է անպատիժ շրջանցել, իսկ օրինաչափությունը անպատիժ շրջանցել հնարավոր չէ: Եթե Ազգի մեջ անհատը շեղվում է օրինաչափությունից, դրանով արդեն վնասում է ազգային օրգանիզմի բնական աշխատանքին: Եվ այդ անհատը պատժվում է: Ըստ այդմ, Ազգի մեջ և արքան, և ռամիկը ապրում են նույն օրինաչափությամբ, և նրանցից ոչ մեկը չի կարող անպատիժ շրջանցել բնական

օրինաչափությունը: Եվ Ազգի մեջ ամեն մեկը մասնակցում է որակական հարաբերություններին` իր բնական դերին համապատասխան:

Իսկ Ժողովրդի մեջ ստեղծված օրենքները անպայման հաստատում են հարաբերությունների երկու բևեռ` օրենքից վեր կանգնածներ և օրենքի ճնշման տակ գտնվողներ, դատողներ և դատվողներ, վերահսկողներ և վերահսկվողներ, պատժողներ և պատժվողներ: Եվ բոլո-րին հատկացվում են դերեր այդ բևեռների մեջ: Իհարկե, Ժողովրդի մեջ իշխանության կամ գաղափարախոսութ-յան փոփոխությունը առաջ է բերում և օրենքների փոփո-խություն: Բայց օրենքների ցանկացած փոփոխություն չի վերացնում ներքին հարաբերությունների երկու բևեռները: Եվ միայն փոխվում են անհատների դերերը այդ բևեռ-ներում`նախկին դատվողը դառնում է դատող, իսկ նախ-կին դատողը` դատվող, նախկին ոճրագործը առաջնորդ է դառնում, իսկ նախկին առաջնորդը`ոճրագործ: Եվ հա-րաբերությունների բնույթը մնում է նույնը:

Հայ Ազգը, վաղուց ի վեր վերածվելով Ժողովրդի, կտրվել է իր ծագումի զգացողությունից, իր կենսաձևից, կենսափորձից, ազգային բարոյականությունից և դադա-րել է որպես ամբողջական օրգանիզմ ներկայանալուց: Ըստ այդմ, Հայը կտրվել է նաև իր որակական հարաբե-րություններից: Եվ վաղուց արդեն Հայն ապրում է ոչ թե օրինաչափություններով, այլ`օրենքներով, որ չեն համա-պատասխանում ազգային օրգանիզմի որակներին և միայն մի նպատակ են հետապնդում` ենթարկել Հայ

Ժողովրդին իշխող կարգերին`վերածելով նրան կառա-վարվող ամբոխի:

Ցեղակերտման ճանապարհին բոլոր արի Ազգերը պետք է վերականգնեն իրենց ազգային ներքին որակա-կան հարաբերությունները, որոնք պիտի կարգավորվեն ոչ թե մարդկանց կողմից ստեղծված օրենքներով, այլ Արտի` ասվածադիր օրենքներով, որ Ազգի օրգանիզմի օրինաչա-փության հաստատումն է ի սկզբանե: Հայ Ազգը, որպես Արի Ցեղածառի Արմատ, նախ` ինքն իր մեջ պիտի վերա-կանգնի ներքին որակական հարաբերությունները, ամ-բողջանա որպես օրգանիզմ և ապա այդ օրինաչափութ-յամբ սնի մյուս Արի Ազգերին:

ԱՐՏԱՔԻՆ ՀԱՐԱԲԵՐՈՒԹՅՈւՆՆԵՐ
Ազգը, որպես բնական օրգանիզմ, ունի նաև իր արտաքին որակական հարաբերությունները: Բայց Ազգը, որպես որակական ամբողջություն, անպայման մեկ այլ օրգանիզմի`Ցեղի բնական մաս է: Ըստ այդմ, Ազգի ար-տաքին հարաբերություն-ները փաստորեն Ցեղի ներքին հարաբերությունների որակական արտահայտություն են: Ցեղի բոլոր ազգային օրգանիզմների որակական հարա-բերությունների ճշգրիտ իրագործումով է, որ հաստատ-վում է Ցեղի օրգանիզմի կենսունակությունը:

Ազգը չի կարող դուրս մնալ Ցեղի ներքին որակական հարաբերություններից: Հակառակ դեպքում Ազգը վերած-վում է Ցեղի օրգանիզմում մի անպետք օրգանի, որը վիրահատման կարիք է զգում: Ազգը Ցեղի ներսում իր արտաքին հարաբերությունները անպայման իրագործում

է իր բնական որակներին համապատասխան: Չէ՞ որ, Ցեղի օրգանիզմում ամեն մի Ազգ որոշակի որակի լրացնողն է: Այսինքն` ամեն մի Ազգ Ցեղի օրգանիզմում ունի իր որոշակի որակական դերը: Եվ միայն իր որակական դերի ճշգրիտ կատարումով է Ազգը նպաստում Ցեղի օրգանիզ-մի առողջությանն ու կենսունակությանը:

Ի դեպ, Ազգը, որպես որոշակի Ցեղի օրգանիզմի բնա-կան մաս, այլ Ցեղի Ազգերի հետ չի կարող որակական հարաբերությունների մեջ մտնել իր Ցեղի ամբաղձութ-յունից դուրս: Ցեղի հետ Ցեղն է հարաբերվում: Միջցե-ղային հարաբերությունները` Ցեղի արտաքին որակական հարաբերություններն են, և Ազգերը Ցեղից անկախ այդ հարաբերությունների մեջ մտնել չեն կարող: Եվ մի Ցեղի Ազգը ուրիշ Ցեղի Ազգի հետ հարաբերվելիս անպայման ներկայանում է իր Ցեղի որակական հարաբերություն-ներով, այլ ոչ` ազգային: Այսինքն`Ցեղի արտաքին որա-կական հարաբերություններն են ուղեկցում Ազգին Այլ Ցեղերի հետ հարաբերվելիս:

Ժողովուրդը, որպես անբնական կուտակում, անբնա-կան հարաբերություններ կունենա: Նա չունի իր որակա-կան դերը, ուստի և չունի իր արտաքին որակական հա-րաբերությունները: Եվ Ժողովրդի արտաքին հարաբե-րությունները կարող են կառուցվել միայն որոշակի կրոնական, գաղափարական, կենցաղային շահերի հա-կամարտության կամ կողմնորոշման հիմքի վրա:

Հայ Ազգը, ինչպես և շատ Արի Ազգեր, վերածվելով Ժողովրդի, վաղուց արդեն չի ներկայանում որպես ամբող-

ջական օրգանիզմ, վաղուց արդեն կորցրել է նաև Արի Ցեղի օրգանիզմի մեջ իր որոշակի դերը ունենալու զգացողութ-յունը: Ուստի և Հայ Ժողովրդի արտաքին հարաբերութ-յունները այլևս չեն կարող որակական բնույթ ունենալ: Նա իր արտաքին հարաբերությունները կառուցում է զուտ պատահականության վրա: Նրա հարաբերությունները կարգավորվում են ոչ թե իր օրգանիզմի որակական դրսևո-րումներով` այլ արտաքին պայմանների բերումով կամ այլ ազգի հարաբերություններին հարմարվելով: Ըստ այդմ, Հայ Ժողովրդի արտաքին հարաբերություններն արտահայտ-տվում են հակամարտության, կողմնորոշման, կենցաղային շահերի, ինչպես նաև կրոնագաղափարախոսական շա-հերի քաղաքականության ձևով: Եվ շատ հաճախ Հայ Ժողովուրդն ինքն իր քաղաքականության զոհն է դառնում:

Ցեղակերտումը, որպես ընթացք, անիմանալի է առանց Արի բոլոր Ազգերի ներքին և արտաքին որակական հարաբերությունների օրինաչափության հաստատման: Իսկ որակական հարաբերությունների օրինաչափության հաստատումը Ցեղի մեջ անպայման սկսվում է նրա Արմատից: Ուստի Հայ Ազգային Որակական Ամբողջ-ությունը կերտելիս անհրաժեշտ է վերականգնել նրա բնական դերի զգացողությունը Արի Ցեղի օրգանիզմի մեջև իր այդ դերի անխափան իրագործումը, Ցեղի արտաքին որակական հարաբերությունների հաստատումով:

ՀԱՅ ԱԶԳԻ ԻՆՔՆԱԲՈւԺՈւՄԸ
Հայ Ազգը, որպես Արի Ցեղարմատ, բնականաբար, իր վրա է կրում Ցեղակերտումի ամբողջ ընթացքը: Բայց հենց

ինքը`Ցեղարմատը, որպես օրգանիզմ վաղուց է հիվան-դացել և վերածվել անդեմ մի Ժողովրդի: Իսկ հիվանդ Արմատի վրա որևէ Ցեղակերտում չի կարող գոյանալ: Ըստ այդմ, Հայ Ազգը, որպես Ցեղարմատ, կամ ինքը պիտի բուժվի և իր վրա հյուսի Ցեղի օրգանիզմի ամբողջությունը, կամ էլ պիտի մահանա, մահացման տանելով ամբողջ Արի Ցեղը:

Հիվանդությունը օրգանիզմի բնական ընթացքից շեղ-վելու արդյունք է: Ըստ այդմ, հիվանդությունները լինում են բուժելի և անբուժելի: Հիվանդությունը բուժելի է, եթե օրգանիզմի մեջ պահպանվում են առողջ բջիջներ: Հիվանդությունը անբուժելի է, եթե օրգանիզմի մեջ բոլոր բջիջներն են հիվանդ: Եվ ամեն տեսակի արտաքին բժշկական միջամտություն անարդյունք է, եթե օրգանիզմը ինքնաբուժման կարողություն չունի: Իրականում արտա-քին բժշկական միջամտությունը միայն մի դեր է կատա-րում`նպաստում է օրգանիզմի առողջ բջիջների զորաց-մանը, որոնք էլ, ազդելով հիվանդ բջիջների վրա, նպաստում են նրանց ապաքինմանը: Իսկ եթե օրգանիզմի բոլոր բջիջներն են հիվանդ, նա զրկվում է ինքնաբուժման կա-րողությունից: Այդ օրգանիզմը դատապարտված է մահվան:

Հայ Ազգը, որպես օրգանիզմ, վաղուց է հիվանդացել: Եվ վաղուց նա դատապարտված կլիներ մահվան, եթե նրա մեջ պահպանված չլինեին առողջ բջիջներ: Ըստ այդմ, հիվանդ բջիջները անընդհատ Ազգին տանում են դեպի մահ, իսկ առողջ բջիջները դիմադրում են մահին: Ու թեև ազգային առողջ բջիջները այնքան ուժ չունեին ազդելու

հիվանդ բջիջների վրա, բայց այնքան ուժ ունեցել են, որ դիմադրեն մահին:

Այսպիսով`պարզվում է, որ Հայ Ժողովրդի մեջ, այնու-ամենայնիվ, պահպանվում է ազգի բնական որակներն իր մեջ կրող Ազգային տարր: Իսկ դա նշանակում է, որ Հայ Ազգի օրգանիզմը ինքնաբուժման կարողություն ունի:

Հայ Ազգային օրգանիզմի ինքնաբուժումը, բնականա-բար, հիմնվում է այդ առողջ Ազգային տարրի վրա, որը ամբողջանալով և զորանալով, պիտի ներգործի հիվանդ բջիջների վրա`նպաստելով նրանց ապաքինմանը:

Այսօր Հայ Ազգային տարրը արդեն որոշակի ընդգծվում է Ժողովրդի մեջ և ամբողջանում Հայ Ազգա-յին համայնքային ամբողջությունների, Ցեղակրոն կա-ռույցների ու անհատների տեսքովֈ Ըստ այդմ, Հայ Ազգա-յին օրգանիզմի բնական ինքնաբուժումը սկսվում է հենց նրանցից:

Ազգային համայնքներում ու կառույցներում միավոր-վում են Ազգի առողջ բջիջները, որոնք իրենց մեջ ունեն Ծագումի զգացողություն, Արյան զգացողություն, Նախնի-ների զգացողություն, Մայր Հողի զգացողություն, Սիրո և Զորության Աստվածային Խորհրդի զգացողություն: Ըստ այդմ, Ազգային համայնքները իրենց մեջ խտացնում են ազգային բնական որակներն, որակական դրսևորումները և որակական հարաբերությունները`Ազգային Հավատքը, Ազգային Բարոյականությունը, Ազգային Մշակույթը:

Դրանք ոչ թե անբնական կառույցներ են, այլ բնական ամբողջություններ, որոնք իրենց մեջ վերականգնում և զո-

րացնում են ազգային բոլոր բնական ներքին կառույցները: Եվ հենց այդ Համայնքների, կառույցների ու անհատ-ների վրա էլ բնականորեն պիտի հյուսվի Հայ Ազգի օրգանիզմի առողջությունը:

ՎԵՐՋԱԲԱՆ

Գիրքը կարելի է ավարտված համարել, բայց ասելիքը` ոչ: Գրքի լույս ընծայմամբ ամենևին էլ չենք կարծում, որ կարողացել ենք խորապես ախտորոշել մեր ժողովրդի հոգին, որոնել, փնտրել ու գտել ենք մեր դժբախտութ-յունների իրական պատճառները ու ճանաչել ենք մեր իրական վերքերը և տվել համապատասխան դեղատոմ-սեր: Բայց խորապես համոզված ենք, որ այն խնդիրներն ու հարցադրումները, որոնք բարձրացվել ու քննության են առնվել մեր կողմից, անպայմանորեն կստանան իրենց պատասխաններն ու լուծումները, երբ մեզանում կգործի Հավաքական Ազգային Մտածողությունը: Մեղմ ասած, միամիտ են այն անձինք ու կազմակերպությունները, որոնք կարծում են, որ իրենց անկեղծ գաղափարները, իրենց կազմակերպությունների, այսպես կոչված, ծրա-գրերը, իրենց պատկերացմամբ կարող են որպես «ազ-գային գաղափարախոսություն» ընկալվել:

Իսկ վտանգավոր են այն անձինք ու կազմակերպութ-յունները, որոնց հրամցված օտարածին գաղափարներն ու ծրագրերն են փորձում վերջիններս խցկել Ազգային Գաղա-փարախոսության անվան տակ ու տենդագին քարոզչութ-յուն իրականացնել այդ ուղղությամբ: Եթե փորձենք ձեր-բազատվել դարերով մեզ պարտադրված ակնհայտ կարծ-րատիպերից ու հասկացություններից, կհանգենք մի հան-գրվանի, որտեղից, էլ ավելի հեշտ կլինի տարբերել ժողո-վրդական խոսքով ասած «թացը չորից», դրանով իսկ հիմք

ստեղծելով, էլ ավելի խորացնելու մեր ընկալումները իրականի ու իսկականի, ճշտի ու ճշմարիտի, օրենքների ու օրինաչափությունների վերաբերյալ: Սխալի մեջ կգտ-նենք կեղծիքը, մոլորեցնելու ու մոլորվածության մեջ խաբեությունն ու խաբվածությունը: Մեր կողմնորոշում-ներում կլինենք ավելի շրջահայաց, ռուսամետության, արևմտամետության և այլամետության փոխարեն կլի-նենք Հայամետ և Հայրենամետ, ընկերային հարաբերութ-յուններում`նրբանկատ ու եղբայրաբարո, մեր իսկ պատ-մության խորապես իմացության խնդրում`անաչառ, և ընդհանրապես մեր Ազգին ու Հայրենիքին վերաբերող Արժեքների նկատմամբ`նախանձախնդիր:

Ռուսաստանի, Եվրոպայի և ընդհանրապես արևմուտ-քի նկատմամբ հնչեցրած մեր տեսակետները, ընդդի-մախոսները կարող են սուր քննադատության ենթարկել: Կբերվեն փաստարկներ, որ մեր եզրակացությունները այդքան էլ այդպես չեն, բայց որ նաև այդպես են`կարծում ենք կասկածից դուրս են, որովհետև քաջ գիտակցում ենք, որ, այնուամենայնիվ, , «Умом Россию не понять, арши-ном общим не померить», նաև այն, որ օտարների ռազ-մանավերը մեր լեռները կարող են, էն էլ ոնց կարող են բարձրանալ, նաև չբարձրանալ:

Կգտնվեն ընդդիմախոսներ, որ կասեն, որ մեր պատ-մությանը անդրադառնալիս մենք գույները շատ ենք թանձրացրել, որ մեր Ազգի ճակատագրի հարցերում մենք այդքան էլ մեղավոր չենք և որպես ապացույց կբերեն մեր աշխարհա-գրական անհարմար դիրքը, արյունռուշտ հա-

րևանների գոյությունը, ընդհուպ մինչև Աստծու պատիժը: Բայց մենք ասում ենք, որ մեղավոր ենք այդքան էլ, մի բան էլ ավելին, որովհետև ինչ-ինչ, բայց մենք մեզ գոնե ավելի լավ ենք ճանաչում:

Հայաստանյայց եկեղեցու հարցում: Հայաստանյայց եկեղեցու այրերը պիտի քաջ գիտակցեն, նաև մեր օգ-նությամբ իհարկե, որ եթե դադարեց Հայի գոյությունը (միայն ֆիզիկական գոյությունը նկատի չունենք), քրիս-տոնեության հետքն անգամ չի մնա ամբողջ առաջավոր Ասիայում: Պիտի գիտակցենք նաև, որ այլադավան հա-յության, այդ թվում իսլամացված հայության, ապա աղան-դավորական հայության հետ պիտի խոսել միայն մեկ լեզվով` Հայրենապաշտության ու Ազգապաշտության լեզ-վով, ինքներս տիրապետելով այդ լեզվին: Իսկ անկեղծութ-յունն ու ինքնաքննադատությունը դեռևս ոչ մեկին չեն վնասել:

Այսուհանդերձ մենք հավատում ենք, որ ի դեմ Նժդեհյան «Ցեղակրոն» Ազգային Գաղափարախոսության, որը Հայության ամբողջականությունը իրականացնելուն, Հայոց մեջ Հայկականությունը հաստատելուն կոչված բարոյաքարոզչական ուսմունք է, ունենք այն խարիսխը, առագաստն ու ղեկը, որը կառաջնորդի մեր Ազգի, Հայ Ցեղակերտման, կամ որ նույնն է Հայ Ազգակերտման անվերջանալի ընթացքը, մարդկության պատմության անծայրածիր օվկիանոսում:

Եվ վերջում չուզենալով հանդերձ խոսքն ավարտելու

«մինորով» վերջացող ակորդով, այնուամենայնիվ, ստիպ-

ված ենք այդ անելու Մովսես Խորենացու ողբով, որը արդիական է և այսօր, ինչը մեզ շատ խորհելու առիթ պիտի տա:

Ուսուցիչները տխմար ու ինքնահավան, իրենք իրենցից պատիվ գտած և ոչ աստծուց կոճված փողով ընտրված և ոչ սուրբ հոգով, ոսկեսեր, նա-խանձոտ, թողած հեզությունը, որի մեջ աստված է բնակվում, և գայլ դարձած գիշատում են իրենց հոտերը:

Կրոնավորները կեղծավոր, ցուցամոլ, սնափառ, պատվամոլ, քան թե աստվածասեր:

Վիճակավորները հպարտ, դատարկապորտ, դա-տարկախոս, ծույլ, գիտություններն ու վարդապե-տական գրվածքներն ատող, առևտուր և կատակեր-գություններ սիրող:

Աշակերտները սովորելու մեջ ծույլ, սովորեց-նելու մեջ փութաջան, որոնք դեռ չսովորած` աստվածաբան են:

Աշխարհականները ամբարտավան, ստահակ, մեծախոս, աշխատանքից խուսափող, արբեցող, վնասակար, ժառանգությունից փախչող:
Զինվորականները անարի, պարծենկոտ, զենք ատող, ծույլ, ցանկասեր, թուլամորթ, կողոպտիչ, գինեմոլ, ելուզակ, ավազակներին համաբարո:

Իշխանները ապստամբ, գողերին գողակից, կաշառակեր, կծծի, ժլատ, ագահ, հափշտակող, երկիր ավերող, աղտեղասեր, ստրուկներին համախոհ:

Դատավորները տմարդի, ստախոս, խաբող, կաշառակեր, իրավունքը չպաշտպանող, անկայուն, ընդդիմացող:

Եվ առհասարակ սերն ու ամոթը ամենքից վերցրած:
Գարեգին Նժդեհի հակիրճ կենսագրությունը

Ծնվել է 01.01.1886 Նախիջևանի Կզնութ գավառում:

17 տարեկանից միացել է Հայ ազատագրական շարժմանը պայքարելով ցարիզմի ու սուլթանակա-նության դեմ:

1907-1908թթ մասնակցում է պարսկական հեղափո-խական շարժմանը:

1907թ–ին ցարական իշխանությունների կողմից ձերբակալվում է Պարսկաստան զենքի, զինամթերքի տեղափոխման մեղադրանքով ու դատապարտ- վում 3 տարվա բանտարկությամբ:

1912թ-ից միանում է Բուլղարիայում, նրա բանակի ներսում ձևավորվող Հայկական զինամիավորմանը և Անդրանիկի հետ գլխավորում այն, թուրքերի դեմ այդ զինամիավորման բազմաթիվ խիզախությունների համար արժանանում բազմաթիվ զիվորական պար-գևների ու բարձր գնահատականների:

1913թ-ից զորացրվում է, չցանկանալով մասնակցել բալկանյան թուրքանպաստ քաղաքացիական կը-ռիվներին:

1914 թ-ին ցարական իշխանությունների կողմց այսպես կոչված ներում ստանալուց հետո թուր-քական ճակատում ղեկավարում է ռուսական բա-նակի հայ կամավորական գունդը, որպես փոխ-

հրամանատար, այնուհետև հայ-եզդիական զորա-մասը:

1917-1918թթ Կողբում, Անիում և այլ վայրերում իր կողմից ղեկավարած կռիվներով նպաստում է հայությանը և նահանջող զորքերին անկորուստ անցնելու Ալեքսանդրապոլ, իրենց հետ բերելով Նիկողայոս Մառի պեղումների արդյունքները:

1918 թ մայիսից թուրքական կանոնավոր զորքերի դեմ անհավասար կռիվներ մղելով նահանջում է Ղարաքի-լիսա (այժմյան Վանաձոր) և կազմակեր- պում Ղարաքիլիսայի եռօրյա ճակատամարտը, ապահովե-լով Սարդարապատի թիկունքը և արդյունքում հաղթանակը: Այդ կռիվներում վիրավորվել է, արժա-նանացել բարձրագույն պարգևի:

1918-1919 թթ նշանակվում է արդեն Հայաստանի Հան-րապետության Նախիջևանի գավառապետ այնուհետև Կապանի Գողթանի և Արևիքի ընդհանուր հրամանա-տար:

1918-1921թթ կռիվների արդյունքում է, որ պարտա-դրվում է ՀԽՍՀ-ի կազմում Սյունիքի գոյությունը: Ի հեճուկս Խատիսյանի, Ռուբեն-Տեր Մինասյանի, Դրոյի, Լեգրանի, Արշակ Ջամալյանի և այլոց հոր-դորների, գաղտնի համաձայնագրերի ու պայմա-նագրերիի, որոնց արդյունքում պետք է գաղթեցվեր Գողթնի հայությունը, պետք է ապահովվեր Կարմիր բանակի մուտքը Ղարաբաղ, Նախիջևան, Զանգեզուր,

պետք է թողներ Զանգեզուրը, անում է հակառակը: Նժդեհը այդ տարածքներից մոտ 200 գյուղ մաքրում է թուրք-թաթարներից, իր կողմից ստեղծած գայլավաշ-տերի, այնուհետև 1920թ. օգոստոսի 25-ին հիմնած Դավիթբեկյան ուխտերի շնորհիվ փրկում լեռնահա-յությանը կոտորածներից, Սյունիքը կցում է Հայաստա-նին, որը պիտի տրվեր Ադրբեջանին, իսկ Հայաստանը որպես անկլավ բաժանվեր և մտցվեր Ադրբեջանի ու Վրաստանի կազմ, վիժեցնելով առ այսօր գոյություն ունեցող Պանթուրքական հրեշավոր ծրագիրը, անուղ-ղակիորեն օգնելով այլ ժողովուրդների ու ազգերի: Ապահովովում է Հայ Մտավորականության ու ռազմա-կան ուժերի տեղափոխումը Պարսկաստան, որոնք դա-տապարտված էին ոչնչացման:

1921թ-ի հուլիսին Նժդեհը հեռանալով Սյունիքից (իմ խորին համոզմամբ այդ որոշումը կայացրել է Մյասնիկյանի հետ ոչ անմիջական համագործակ-ցության շնորհիվ, որովհետև Մյասնիկյանը լինելով Մեծագույն Հայորդի, լինելով ռուսական արևմտյան ճակատի ընտրյալ հրամանատար, երաշխիքներ է տվել, որ Լինելու է Հայաստանը, որի կազմում լինելու է Սյունիքը, միգուցե և Արցախն ու Նախիջևանը և Նժդեհի հենց այդ շրջանի գործունեությունը և նրա ներկայությունը Սյունիքում օգնել է Միյասնիկյանին ՀԽՍՀ-ի ստեղծմանը) սպառնացել է, որ եթե դրանք չլինեն, ապա նա մի քանի ձիավորով կմտնի երկիր և

կպատժի կոնկրետ մեղավորներին: Այդ ժամանակա-հատվածի գործունեության համար Նժդեհն արժանա-նում է 1921թ սեպտեմբերին Թավրիզում ՀՅԴ բյուրոյի կողմց կազմակերպած դատավարության, ինչի մեղադրանքներից մեկն էր որքան էլ որ զարմանալի է ու ծիծաղելի, Լեռնահայաստանի անկման մեղադրան-քը: Արդյունքում հեռացվում է դաշնակցությունից, ապա 1925թ-ին վերականգվում է ՀՅԴ ընդհանուր ժողովի կողմից:

1921-1937թթ-ին հրատարակվում են Նժդեհի <<Խուս-տուփյան կանչեր>>, <<Լեռնահայաստանի Հերոսա-մարտը>>, <<Իմ խոսքը թե ինչու զենք բարձրացրի խորհըրդային զորքերի դեմ>> հոդվածաշարը, <<Էջեր իմ օրագրեն>>,<<Բաց նամակներ հայ մտավորակա-նությանը>>,<<Որդիների պայքարը Հայրերի դեմ>>,

<<Ցեղի ոգու շարժը>> <<Ցեղակրոնությունը որպես հաղթանակի զորույթ>>, <<Ամերիկահայությունը-Ցեղը և իր տականքը>>, <<Իմ պատասխանը>> գրքերը:

1933-ից զգալով սպասվող պատերազմի վտանգը Նժդեհը բարձրացնում է հայության համար կարևո-րագույն խնդիրները, ըստ որիսփյուռքահայությու- նը պիտի դառնա ռազմական գործոն Հայության և Հայաստանի ինքնապաշտպանության համար, ինչի համար պիտի կազմակերպվի Հայ երիտասար-դությունը ապակուսակցական ձևով և Հայության ողջ ուժերը կենտրոնացվեն հակաթուրքական ճա-

կատում: Այդ խնդիրները լուծելու համար ԱՄՆ-ում նախաձեռնում է Ցեղակրոն շարժումը: Դաշնակցութ-յան հետ ունեցած խորքային տարաձայնությունների պատճառով հիմնում է Ցեղակրոն Ուխտերը, այնու-հետև 1937թ-ին հայտարարում դաշնակցությունից իր հեռանալու մասին: Ի միջի այլոց այդ ժամանակ սփյուռքում գործող ռուսական <<Русский обшевой-сковой союз>> հակասովետական կազմակերպությու-նը դիմում է Նժդեհին, որպեսզի նա իրենց տա ահաբեկիչներ Ստալինին սպանելու համար, ինչը Նժդեհի կողմից մերժվում է:

Երկրորդ համաշխարհային պատերազմի հենց սկզբից թուրքական քարոզչության հետևանքով Գերմանիա-յում նաև եվրոպական մի շարք երկրներում սկսվում է հակահայկական ալիք, ուր տարբեր Լրատվամիջոց-ներով արդարացվում էր հայոց ցեղասպանությունը,

<<ապացուցելով>>, որ հայերը սեմական ժողովուրդ են: Զգալով հայության վրա կախված վտանգը Նժդեհը իր խողովակներով կապվելով Սոֆիայում գերմանական դեսպանա- տան հետ 1942թ-ին մեկնում է Բեռլին, իր ծախսերի համար վաճառելով իբրև երախտագիտութ-յուն Հայ մայրերի կազմակերպության կողմից իրեն նվիրած թրի վրայի ոսկին և ադամանդը:

Բեռլինում հանդիպելով նացիստական կուսակցութ-յան ներկայացուցիչների հետ, հերքելով ու մերկացնե-լով հակահայկական քարոզչության պատճառները,

պայմանավորվում է հավաքագրել Ցեղակրոն Հայերի մի խումբ, հնարավոր գերմանա-թուրքական պատե-րազմում դերակատարություն ստանձնելու համար: Արևմտահայերից հավաքագրվում են 30 ցեղակրոն երիտասարդներ, որոնք անցնում են ռազմական պատրաստվածություն, ինչը Նժդեհի քրեական գոր-ծում ներկայացվում է որպես խորհրդային պետության հանդեպ իրականացված լրտեսական գործունեութ-յուն, որը Նժդեհի կողմից հերքվում և մերժվում է:

Առանց Նժդեհի տեղեկացման 1943թ աշնանը խումբը ուղարկվում է Ղրիմ, սովետական բանակի թիկունք: Նժդեհը անմիջապես կապվելով գերմանական հրա-մանատարության հետ, մեկնում է Ղրիմ ու խումբը վերադարձնում Բուլղարիա: Նա կարողանում է օգտը-վել արդեն սրված գերմանա-թուրքական հարաբե-րություններից, և վերահաստատել, որ այդ խմբի ձևա-վորման ու օգտագործման նպատակը բացառապես հակաթուրքական ճակատն է:

1942-1943 թթ Նժդեհը աջակցել է Բեռլինում ստեղծված Հայ Ազգային Խորհրդի ձևավորմանը, որի նպատակ-ները համահունչ են եղել Նժդեհի նպատակներին:

1943թ-ից գերմանական վերնախավում ձևավոր- վում է հետևյալ տեսակետը, որ Հայերն Արիացիներ են, ուր իր հսկայական դերակատարությունն է ունենում ինքը՝ Նժդեհը: Արդյունքում Գերմանիայի կողմից օկուպաց-ված , տարածքներում ապրող մոտ 500 000 հայեր

փրկվում են զանգվածային ոչնչացումից, իսկ համա-կենտրոնացման ճամբարներից դուրս են հանվում հայ ռազմագերիները, Հայ անունի տակ շատ ուկրաինա-ցիներ, ռուսներ, պատկերացրեք նաև հրեաներ, ինչի մասին չի խոսվում ու տեղափոխվում Շվեյցարիա և ազատ արձակվում:

1944թ-ին երբ խորհրդային զորքերը մտնում են Բուլղարիա: Չուզենալով հարվածի տակ դնել Ցեղակրոն կառույցներին, նաև հասկանալով, որ մեկնելով ԱՄՆ (մանավանդ նրան էր սպասում ինքնաթիռը) իր և իր երկրի միջև գործելու է երկաթյա վարագույրը, նաև հույս ունենալով, որ խորհրդային իշխանությունները իրեն կօգտագործեն Թուրքիայի դեմ սպասվող պատերազմում, չի հեռանում Բուլղա-րիայից այլ հանձնվում է «СмерШ» կազմակերպութ-յանը և տեղափոխվում Մոսկվա՝ Լուբյանկա բանտ: Նա իր ծառայություններն ու փորձն է առաջարկում Խորհրդային իշխանություններին, առաջարկելով Արևմտյան Հայաստանի ազատագրման և ՀԽՍՀ-ին վերամիավորելու իր ծրագիրը, ինչը մեծ ուշադրության է արժանանում վերջիններիս կողմից: Հետագայում Թուրքիայի դեմ պատրաստվող հնարավոր պատերազմը հանվում է Խորհրդային օրակարգից: Իսկ Նժդեհը 1948 թ-ի ապրիլի 24-ին դատապարտվում է 25 տարվա բանտարկության: Երկու անգամ Հայաստան ՊԱԿ-ի մեկուսարան, ապա Վլադիմիրի

բանտ տեղափոխվելուց հետո 1955թ դեկտեմբերի 21-ին վախճանվում է Հայոց Սպարապետ, Մեծ Հայրե-նասեր ու Ազգասեր, անկրկնելի Մտավորական ու Գաղափարախոս Հայ Տեսակի մեջ եզակի Հսկա, հայ ազգից որբացած Գարեգին Նժդեհը:

Խորհուրդներ Նժդեհի «պաշտպաններին», ազատամիտ ու կաշառված «պատմագետներին», դատարկամիտ քաքաղաքական գործիչներին:

Եթե ի վիճակի չեք ուսումնասիրելու Նժդեհի կեն-սագրությունը, նրա զինվորական, քաղաքական գործունեությունը, նրա գրական ժառանգությունը, ապա Հայ Ազգի կողմից զզվանքի ու արհամար-հանքի չարժանանալու համար սերտեք գոնե վերե-վում ներկայացված Նժդեհի հակիրճ կենսագրութ-յունը:

Եթե ի վիճակի չեք ուսումնասիրելու Նժդեհի քրեա-կան գործը, ապա գոնե իմացեք, որ Նժդեհը չի մե-ղադրվել նացիստների հետ համագործակցության, կամ խորհրդային պետության հանդեպ դավաճա-նության մեջ: Այլ մեղադրվել է ԽՍՀՄ դեմ թշնա-մական գործունեության և լրտեսության համար: Նա չէր կարող մեղադրվել պետական դավաճա-նության մեջ այն պարզ պատճառով, որ երբևէ չի հանդիսացել այդ պետության քաղաքացի: Բայց

մեղադրվել է ԽՍՀՄ դեմ թշնամական գործունե-ության համար : Բերենք քավածք ԽՍՀՄ Պետան-վտանգության առընթեր <<Հատուկ խորհրդակ-ցության>> 1948 թ. ապրիլի 24-ի թիվ 15 որոշման արձանագրությունից.

Լսեցին-151.Հայկական ԽՍՀ Պետանվտանգութեան նա- խարարութեան վարույթում գտնվող Կարեկին Եղիշի Տեր-Յարութիւնեանի (ծն. 1886 թ., ծնունդով Ադրբեջանական ԽՍՀ-ից, հայ, բուլղարահպատակ) թիվ 11278 գործը: Մեղադրվում է ՌՍՖՍՀ քրեական օրենսգրքի թիւ 58-4, 58-11, եւ 58-6-ի առաջին մասի յօդուածներով:

Որոշեցին-ԽՍՀՄ դեմ թշնամական գործունեութ-եան և լրտեսութեան համար Կարեկին Եղիշի Տեր-Յարութիւնեանին բանտարկել 25 տարի ժամկե-տով՝ կալանաւորման սկիղբը հաշուելով 1944 թ. հոկտեմբերի 12-ից:

<<Հատուկ խորհրդակցության>> գրասենեակի պետ ստորագրութիւնը

Բանն այն է, որ հանդիսանալով անկախ, ինքնիշխան, ազգերի լիգայի կողմից ճանաչված Հայաստանի Հանրապետության ռազմաքաղաքա-կան գործիչ, Նժդեհը քաջություն է ունեցել ոչնչաց-

նել թուրք-բոլշևիկյան զորաբանակները, որոնք ձեռք ձեռքի տված իրեն ավարտին էին ուզում հասցնել Հայկական հարցը: Իսկ այդ պետության նկատմամբ լրտեսական գործունեություն ասելով հասկանում են Նժդեհի կողմից ստեղծած 30 հոգանոց Հայկական լեգեոն կազմակերպելու փաս-տը, որը երբևէ չի մասնակցել ռազմական գործո-ղություններին ի տարբերություն Խորհրդային այլ ժողովուրդներից ձևավորված ազգային լեգեոնների և ստեղծվել է բացառապես հակաթուրքական ճակատում դերակատարություն ունենալու նպաա-կով: Բայց քրեական գործում բազմիցս պարզապես նշվում է, որ Գարեգին Տեր-Հարությունյանը առա-ջարկում է իր ծառայությունները արտասահմանի հայկական գաղութներում հիմնել զանգվածային կազմակերպություններ՝ Թուրքիայից հայկական հողերը անջատելու, խորհրդային Հայաստանին վերամիավորելու խնդրով ու նպատակով:

Եթե ի վիճակի չեք այլ քաղաքական հնարքներ գործի դնելու Նժդեհի հուշարձանի և շարունակ-կվող այս վերջին միջադեպերի հետ կապված, կարողացեք գոնե հասկանալ ու հասկացնել ձեր օպոնենտներին այն միտքը, թե ում է ձեռնտու այս հարձակումները Նժդեհի անձի և նրա հուշար-ձանների նկատմամբ, Ռուսաստանում հականժ-դեհական կեղծ օրակարգ ձևավորելը: Որպես

հակազդում չբերել Մոլոտով-Ռիբենտրոպ պակտը, քանի որ այն 1989 թ-ին դատապարտվել է Ռու-սաստանի իշխանությունների կողմից: Բերել հետ-ևյալ փաստերը, որ Ադրբեջանում այսօր մեծարվում և հերոսացվում ու հուշարձաններ են կանգնեցվում օրինակ Էմիլ Ռասուլզադեն և Աբո Ֆաթալիբեյը, որոնք սերտ համագործակցության մեջ են եղել նացիստների հետ: Հիշեցնել, թե ինչ դերակատա-րում է ունեցել ադրբեջանական լեգեոնը, օրինակ, 1944թ.-ին Վարշավայի ապստամբության արյունա-հեղ ճնշման գործում: Եվ վերջին խորհուրդս. Ի սեր աստծո ԼՌԵՔ:

«Նժդեհյան Ցեղակրոն» կուսակցություն

1989թ. հունվարի 14-ին Գևորգ Հովսեփյանի, Գագիկ Մկրտչյանի և Աշոտ Աբրահամյանի նախաձեռնությամբ տեղի ունեցավ «Նժդեհյան Ցեղակրոն» կուսակցության հիմնադիր ժողովը`47 ներկայացուցիչ-անդամների մաս-նակցությամբ, ու քննարկեց կուսակցության «Հռչակագիրը, կանոնադրական սկզբունքները և ծրագիրը» գրքույկը, որն ընդունվեց հիմք` առաջիկայում վերամշակելու, լրացնելու պայմանով: Այն հետագայում, իհարկե, իրագործվեց: Ընտրվեց կուսակցության խորհուրդ, որն էլ ընտրեց կազմակերպության նախագահին: «Նժդեհյան Ցեղակրոն» կուսակցության նախագահն առ այսօր Գևորգ Հովսեփյանն է: Հիմնադիր ժողովը հաստատեց նաև կուսակցության

դրոշն ու խորհրդանշանը: Դրոշը ծիրանագույն է, որին պատկերված է կուսակցության խորհրդանշան հավեր-ժության նշանը, հետնամասում` սուր:

«Նժդեհյան Ցեղակրոն» կուսակցությունը իր կազ-մավորման սկզբից լինելով ու ներկայանալով ազգայ-նական կառույց, որպես գաղափարական հիմք որդեգրեց Գարեգին Նժդեհի Ցեղակրոն ուսմունքը, Հայ դասական ազգայնական գաղափարախոսությունը, իսկ ելակետային հիմնադրույթները Մեծ Հայորդու, զորավարի, գաղափա-րախոսի և իմաստասերի պատգամներն են: Կազմակեր-պության անդամ կարող են դառնալ 18 տարին լրացած այն անձինք, ովքեր ծագումով Հայ են և ճանաչում են իրենց տոհմը: Կուսակցության անդամներն իրենց համա-րում են Ցեղակրոն Արորդի և անդամագրվելու ժամանակ երդում են տալիս Գառնու տաճարում: Երդման բնագիրը հետևյալն է.

«Ես Ցեղակրոն եմ: Եվ ահա’ կերդվեմ Վահագնի աջի վրա`երբեք չմեղանչել ուխտիս դեմ, ապրել, գործել ու մեռնել որպես Ցեղամարդ, որպես Վահագնի նվիրյալ ուխտավոր: Փա՜ռք Վահագնին»:

1991թ. հուլիսի 15-ին ՀՀ արդարադատության նախա-րարության կոլեգիայի թիվ 40/3 որոշմամբ «Նժդեհյան Ցեղակրոն» կուսակցությունը գրանցվեց որպես հասա-րակական քաղաքական կազմակերպություն (վկայական թիվ 9): 2003թ. կուսակցությունը թարմացրեց իր ծրագիրն ու կանոնադրությունը, այն ավելի ազգայնականացնելով Ցեղակրոն ոգով: Այն վերագրանցվեց 2003 թ-ին ՀՀ արդա-

րադատության նախարարությունում: 1992թ. Հունվարին հիմնվեց կազմակերպության, «Խոսք Արիական» պաշտո-նաթերթը, որը, սակայն, շուտով արգելվեց ՀՀ արդարա-դատության նախարարության 19.03.1992թ. ե-916 հրամա-նով: Պատճառաբանությունը հետևյալն էր. Հասարակա-կան գիտակցության մեջ «Արիական» տերմինն ընկալվում է որպես իր մեջ ռասայական խտրականության տարր պարունակող հասկացություն: «Նժդեհյան Ցեղակրոն» կուսակցությունը հիմնադրման օրվանից մասնակցել է Հայաստանի պետության կայացման գործընթացին: Իր որոշակի ներդրումն ունի կրոնական կազմակերպութ-յունների, Հայոց լեզվի, կրթահամակարգի և Ազգային ինքնությանը վերաբերող մի շարք օրենքների ընդունման գործընթացում: Կուսակցությունն իր հայտարարություն-ներում, պաշտոնական հանդիպումներում բազմիցս զգու-շացրել է կրոնական կազմակերպությունների մասին օրենքի թերությունների վերաբերյալ, որոնք հետագայում ոչ միայն չխանգարեցին ազատորեն Հայաստան սողոսկել ամենատարբեր աղանդների, այլև նպաստեցին դրանց ազգակործան գործունեությանը: Կուսակցությունն Ազ-գային-ազգայնական այլ կառույցների հետ համատեղ պայքար է մղել նաև մեր լեզվին ոչ հարիր ու այն վնասող զանազան դրսևորումների, այն է`օրենքների բացթողում-ների, գովազդների, ցուցանակների և այլ բացասական երևույթների դեմ: Կուսակցությունը, հնարավորության սահմաններում, մասնակցեց Արցախյան ազատամար-տին` ՀՀ սահմանամերձ տարածքների պաշտպանութ-

յանը`տալով անգնահատելի կորուստներ: Արցախի, նաև ՀՀ սահմանամերձ շրջանների պաշտպանության մար-տերում շատերի հետ զոհվեցին «Նժդեհյան Ցեղակրոն» կուսակցության փոխնախագահ Աշոտ Աբրահամյանը, խորհրդի անդամներ` Մհեր Բաղդասարյանը, Գառնիկ Շահինյանը: Լինելով Ազգայնական կազմակերպություն`

«Նժդեհյան Ցեղակրոն» կուսակցությունն իր կազմավոր-ման առաջին իսկ պահից եռանդուն ու գործնական շփումների, դաշինքների մեջ է եղել Հայաստանում գործող գրեթե բոլոր Ազգայնական ուժերի հետ:

1991թ. Ազգային մտածողությամբ մտավորականների ջանքերով ստեղծվեց «Ցեղային արթնություն» կազմա-վորումը, որի նախաձեռնողներից էր «Նժդեհյան Ցեղա-կրոն» կուսակցությունը: Այստեղ հաճախում էին տարբեր Ազգային-Ազգայնական կազմակերպությունների ներկա-յացուցիչներ, նաև անհատներ:

1998թ. ապրիլի 10-ին կուսակցությունը «Ազգայնական ակումբ»-ի և միքանի այլ ազգայնական ուժերի հետ միասին հիմնադրեցին Հայ Ազգայնական Դաշինք (ՀԱԴ) քաղաքական-գաղափարական միավորումը, որը հրատա-րակեց «Մեր հավատամքը և անելիքները» գրքույկը՝ համատեղ ընդունված Ազգայնական գաղափարախո-սության ու Ազգայնական լուրջ հիմնախնդիրների լու-սաբանման վերաբերյալ: Կուսակցությունն առանձին և համատեղ հրատարակել է մի շարք աշխատություններ, այդ թվում` «Ցեղակերտում» և «Արարատյան Դիցաբա-նություն» գրքույկները:

Մինչ այդ 1997թ., կուսակցությունը նույն ուժերի նաև

«Հայ Դատ» կազմակերպության, նաև անհատ մտավո-րականների հետ միասին նպաստեց «Ազգայնական ակումբ»-ի ստեղծմանը: «Ազգայնական ակումբ»-ի նպա-տակն էր ամբողջացնել և հզորացնել Ազգայնական դաշտը Հայաստանում: Այս կառույցի միջոցով հրատարակվեց

«Դարձ» պարբերականը, որը շատ մտավորականների կարծիքով, այդ թվում նաև ազգությամբ ոչ Հայ մտա-վորականների, այն որակվեց որպես իր տեսակի մեջ եզակի: Հրատարակվեց նաև «Ազգայնական միտք» մատե-նաշարը, որը Հայ հանրությանը ներկայացրեց Գարեգին Նժդեհի, Հայկ Ասատրյանի Ազգայնական ուսմունքները և Հայ դասական Ազգայնականության այլ գործեր:

2000թ. Հունվարին ստեղծվեց «Հայկական դիմադրա-կան շարժում»-ը, նաև «ազատագրված տարածքների պաշտպանության միությունը» որոնց նախաձեռնողներից ու հիմնադիրներից էր «Նժդեհյան Ցեղակրոն» կուսակ-ցությունը: Այստեղ Ազգայնական շրջանակների հետ միասին հավաքվում էին Արցախյան ազատամարտի մասնակիցներ տարբեր կուսակցություններից: «Հայկա-կան դիմադրական շարժում»-ը հրատարակեց Գարեգին Նժդեհի «Հատընտիր» ժողովածուն, որն առ այսօր եղած ամփոփ հրատարակություններից է:

2006թ. հունվարին «Նժդեհյան Ցեղակրոն» կուսակ-ցության մի շարք անդամների մասնակցությամբ ու աջակ-ցությամբ նաև ստեղծվեց «Հայրենիք» ակումբը, որն իր հրատարակություններով շարունակում էր Հայությանը

ծանոթացնել Հայ Ազգայնական մտքի գոհարներին:

«Նժդեհյան Ցեղակրոն» կուսակցությունը 2008թ. մարտին հրատարակեց «Նժդեհյան Ցեղակրոն գաղափարախոս-ության մասին» գրքույկը, որը փորձ էր ևս մեկ անգամ սեղմ ներկայացնելու Նժդեհյան Գաղափարախոսությու-նը` հիմնավորելով նրա արդիականությունն ու Ազգային գաղափարախոսության` կամ որ նույնն է`Հայկականութ-յան հիմքն ու ողնաշարը լինելու եզակիությունը:

«Նժդեհյան Ցեղակրոն» կուսակցությունն իր գործուն մասնակցությամբ հանդես է եկել ներազգային ու պետա-կան զանազան խնդիրներին ուղղված միջոցառումնե-րում, մասնավորապես ՀՀ Նախագահի կազմակերպած խորհրդակցություններում, կապված Արցախի, համաշ-խարհային ֆինանսական ճգնաժամի, Հայ-թուրքական հարաբերությունների հետ և այլն, ուր ներկայացրել ու ներկայացնելու է իր դիտարկումները, մտահոգություն-ները և առաջարկությունների փաթեթները:

«ԱԶԳԱՅՒՆ ԳԱՂԱՓԱՐԱԽՈՍՈւԹՅԱՆ ՄԱՍԻՆ ԵՎ

ՆՐԱ ՇՈւՐՋ, ՑԵՂԱԿԵՐՏՈւՄ» գիրքը, որը 2011-թին հրատարակել է «Նժդեհյան Ցեղակրոն» կուսակցությունը, ևս մեկ փորձ է հնարավորինս ամբողջական ներկա-յացնելու «Ցեղակրոն» գաղափարախոսությունը, հնա-րավորինս ամբողջական ներկայացնելու մեր ազգի առջև կուտակված խնդիրները`տալով դրանց առաջացման պատճառները, նաև լուսաբանելու ու գտնելու այն ճանա-պարհները, որոնք կապահովեն մեր ժողովրդի տեղը արևի տակ: Կուսակցությունը իր մասնակցությունը բերեց նաև

բնույթով ազգայնական՝ «Զարթոնք» ակումբի ձևավորմա-նը:

2009թ-իհոկտեմբերն «Նժդեհյան Ցեղակրոն» կուսակ-ցության և «Հայք» (Հայկազուններ) կուսակցության հեղի-նակությամբ հրապարակվեց ու շրջանառության մեջ դրվեց հայ-թուրքական արձանագրությունների վտանգա-վորությունը մերկացնող ծավալուն փաստաթուղթը, որը տպագրվեց գրեթե բոլոր թերթերում, փոխանցվեց ԱԺ խորհրդարան ու մարտահրավեր էր այդ օրվա իշխա-նություններին: 2014թ-ի մայիսին «Նժդեհյան Ցեղակրոն» կուսակցության և «Հայք» կուսակցության հեղինակութ-յամբ հրապարակվեց ու շրջանառության մեջ դրվեց 2008 թ-ի մարտի 1-ի զոհերի հիշատակին նվիրված և տեղի ունեցած իրադարձությունների պատճառների վերացման վերաբերյալ մանրակրկիտ վերլուծականով ծավալուն փաս-տաթուղթը, ուր տրվում էր նաև իշխանության փոփոխության հրամայականը, անդրադարձ էր արված ազգայնականությանը՝ նրա նշանակությանն ու դերին:

«Նժդեհյան Ցեղակրոն» և «Հայք-Հայկազուններ» կուսակ-ցությունների հեղինակությամբ հրապարակվեց ու շրջա-նառության մեջ դրվեց հայության ամբողջականությունը վերականգնելուն ուղղված «Հայք» ծրագիրը, որը ներկա-յացվեց «Հոգևոր Հայաստան» կառույցի համագումարին ու կոչով դիմվեց բոլոր կառույցներին միանալու այդ գործընթացին: 2018 թ-ի սեպտեմբերին «Հայք» նախաձեռնությունը «Նժդեհյան Ցեղակրոն», «Քրիստոնեա

-ժողովրդական վերածնունդ» և «Հայք-Հայկազուններ» կու-

սակցությունների համատեղ ջանքերով ու «Հայք-Հայկա-զուններ» կուսակցության ընտրացուցակով մասնակցեց Երևանի քաղաքապետարանի ընտրություններին, ուր ներկայացվեց երեք հիմնածրագրեր, մասնավորապես՝

«Երևանը Հայության մայրաքաղաք», «Երևանը Ազգային Արժեքների մայրաքաղաք» և «Երևան քաղաք», ծրագրերը, թիրախավորելով՝ քրեաօլիգարխիկ համակարգը, բանկա-յինհամակարգը, խաղատները, աղանդավորությունը, թմրամոլությունը, համասեռամոլներին հովանավորող կազմակերպություններին, և բարձրացնում էր մեր ինք-նության՝արժեհամակարգի վերահաստատման ու արմա-տավորման խնդիրները: Կուսակցությունը մասնակիցը դարձավ «Համահայկական ազգային համաձայնություն» շարժման, ուր արդեն համախմբվում էին առաջնակարգ մտավորականներ, հասարակական կազմակերպություն-ներ ու նախաձեռնություններ: Կուսակցությունը 2018թ-իհուլիսի 22-ին մի շարք ազգայնական կուսակցութ-յունների, հասարակական կազմակերպությունների և նախաձեռնությունների միացյալ հայտարարությամբ տարածեցին ու համագումարում հայտարարեցին

«Համահայկական ազգային համաձայնությանը» 8 հիմնադրույթների հիմքով միանալու որոշումը: Շարժումն աշխույժ գործունեություն սկսեց ծավալել և հայտարա-րություններով ու ակցիաներ կազմակերպելով սկսեց՝ Ստամբուլյան կոնվենցիայի, Ամուլ սարի շահագործման, համասեռամոլների, ՀՀ հանցագործ ռեժիմների ու նախագահների դեմ, գործունեություն ծավալելով՝

«Իշխանության վերադարձ ժողովրդին», «Ժողովրդի սե-փականության վերադարձ», հիմք ընդունելով «ՀՀ Անկա-Ախության Հռչակագիրը», «Ազգային պետություն՝ ազգային գաղափարաբանությամբ» կարգախոսներով: 2018-2019թթ․ընթացքում «Նժդեհյան Ցեղակրոն» և «Հայք-Հայկազունիներ» կուսակցություններն իրենց համատեղ հայտարարություններում արտահայտում էին, որ քա-ղաքական դաշտում շահերով պայմանավորված արև-մտամետական ու ռուսամետական բարիկադավորումը կարող է լուրջ ավերել ազգայնական մոտեցումներն ընդհանրապես՝ տալով այդ մոտեցումներն ու պատ-կերացումներն արմատախիլ անելու տեսլականները:

«Նժդեհյան Ցեղակրոն» կուսակցությունը այսօր ակ-տիվ գործող Ազգայնական կազմակերպություն է և համագործակցում ու դաշնակցում է Ազգային հասարա-կական ու քաղաքական այն կառույցների, անհատների հետ, որոնք ՀայԱզգի, Հայոց պետության հզորացումը և հարատևումը իրենց կյանքի նպատակն են համարում:

Հիշիր պատերազմը

Սիրելի ընթերցող.

Գիրքը որոշակի խմբագրումից հետո պատրաստ էր հրատարակման երբ պայթեց 44 օրեա պատերազմը:

Այն պայթեցրեց նաև շատ միֆեր ու կարծրատիպեր, որոնց մասին խոսել ենք հենց գրքի սկզբից ու ամբողջ գրքում: Եվ հիմա, երբ պիտի տպվի գիրքը, իմ ընկերներից հայտնեցին մտահոգություններ, կապված գրքում որոշ

մտքերի ժամանակավրեպ լինելու հետ: Ես իհարկե համաձայն չլինելով նրանց հետ, ասացի, որ ընդհակառակը՝ պատերազմը սրբագրեց հենց այն իրողությունները, ինչը կուտակվել էր մեզանում հարյուրամյակների ընթացքում, ինչի մասին խոսել ենք գրքում: Եվ անհրաժեշտություն նկատվեց եվս մեկ անգամ հակիրճ անցնելու գրքի վրայով ուր ավելի ցայտուն կնկատվեն այն ամենը ինչի մասին գրել ենք: Նախքան նյութին անցնելը կուզենայի տալ մի փոքրիկ ժամանակագրություն, թե երբվանից է սկսվել գրքի ծնունդը: Սկսվեց 1991թ.-ին «Ցեղակերտում» գրքույկի հրատարակմամբ 3000 օրինակից, որը տարածվեց թե՛ Հայաստանի քաղաքական դաշտում, թե՛Սփյուռքում, թե՛ Հայ ազգաբնակչության շրջանակներում: Սփյուռքում այն տպագրվեց ևս 5000 օրինակ: Ազգային`Նժդեհյան «Ցեղա-կրոն» Գաղափարախոսության մասին գրքույկը տպա-գրվեց 2003թ.ին 1000-ական օրինակով երեք անգամ ու տարածվեց նույն ձևով: 2007թ-ին լույս տեսավ «Արցախյան խնդիրը» խորագրով ծրագրային գրքույկը, որն առվել տարածում գտավ, քան մինչ այդ հրատարակված գրքերը: Իսկ արդեն այս գրքում տեղ գտած գլուխները հրապարակվել ու զեկուցվել են տարբեր համագումար-ներում, հավաքույթներում ու հանդեսներում ընդհուպ մինչև 2011թ-ը, երբ հավաքվեց ու ամբողջությամբ հրատարակվեց այս գիրքը չորս անգամ, 500-ական օրինակաով և տարածվեց ու տարածվելու է նույն եղա-նակներով նաև ինտերնետով: Ինչի համար եմ սա ասում:

Հասկանալով հանդերձ, որ գիրքը ատամ չունի, և նրա թիկունքում պիտի լինի ուժ, այնուամենայնիվ ստիպված ենք արձանագրել, որ նույնիսկ եղած ուժերն ու թափված ջանքերը չտվեցին ոչ թե ցանկալի, այլ գրեթե զրոյական արդյունք, ինչի մասին զգուշացրել էինք գրքի վերջում հարցադրմամբ՝ թե ինչու՞ Ցեղակրոնությունը ոչ միայն չի ընկալվում, այլև չի ընդունվում ժողովրդի կողմից:

Ինչևէ՝ անցնենք գրքին:

Պատերազմը ցույց տվեց, որ

«Умом Россию не понять, аршином общим не померить».
Ցույց տվեց նաև ,ո՞ր Ռուսատանի մասին է խոսքը: Խոսքը Բոլոր ռուսաստանների մասին է, բացի իրենց հեքիաթ-ներում վաղուց մնացած Ռուսների Ռուսաստանի: Հիշեցնել տվեց Լոբանով Ռոստովսկու խոսքը, որ

«Հայաստանը մեզ պետք է առանց հայերի, թող այդ կեղտոտ գործը անեն թուրքերը»: Եվ վերջապես Իսրաել Օրու պատգամը՝ հեռու Ռուսաստանից:

Պատերազմը ցույց տվեց, որ

Անգլիական նավերը մեր լեռները չեն կարող բարձրանալ: Տեսանք պոռնիկ Արևմուտքի, (և ոչ միայն) իրական դեմքը: Տեսանք թե ինչպե՞ս են կարողանում թքել իրենց իսկ կողմից ստորագրած թղթերի վրա ու բարեկամ ձևանալ: Տեսանք թե ինչպես կեղծեցին Արցախյան հակա-մարտության պատմությունը, այն վերծելով հողային կռվի, դե իհարկե մեր ծախված, իրարահաջորդ ու իրա-վահաջորդ, ապաշնորհ իշխանությունների, ադրբեջանի

տերերի ու ջհուդամասոն-սիոնիստ ռուսների օգնութ-յամբ:

Պատերազմը ցույց տվեց, որ

«Այն պետությունը, որը մարդկանց վեր է ածում թզուկների, որպեսզի նրանք լինեն հնազանդ զենք իր ձեռքում, անգամ եթե այն արվում է վսեմ նպատակով, իր համար կհայտնաբերի, որ մեծ գործերը չեն իրակա-նացվում մանր մարդկանցով: Եվ այն կատարյալ մեքենան, որի համար զոհաբերվել է ամեն ինչ, վերջնա-կանապես ոչինչ է, որովհետև կյանքի ուժը, որը ոչնչացվել է, բավարար չէ, որ այդ մեքենան աշխատի»:
Սրա հետ կապված ապացուցվեց, որ ճորտացված ժողո-վուրդը ի վիճակի չէ և իրավունք չունի պետություն ունե-ունենալու, քանի որ նրա մեջ սերմանված է իրենից ոչինչ կախված չլինելու գաղափարը: Իսկ այստեղ արդեն տե-ղին է հիշել Նժդեհի հետևյալ մարգարեական խոսքերը.

–Տեսա ազատության մեջ ստրուկին նողկացի մարդուց և անազատության մեջ, ազատ մարդուն՝ խոնարհվեցի, համ-բուրեցի:

Պատերազմը ցույց տվեց թե.

Հայը օրհասական պահերին ինչպե՞ս է լքում իր Հայրենի-քը և Ինչպե՞ս է կարողանում կազմակերպել ինքնապաշտ-պանություն ու ինքնապաշտպանական անհամեմատ ան-հավասար մարտերում հաղթանակել, և ինչպե՞ս է կարո-ղանում դեռևս թուրքի երեսը չտեսած, լեղապատառ փաղ-փախչել ու լքել դիրքերը : Մենք տեսանք թե իչպես՞չղողան-

ջեցին Հայաստանյայց եկեղեցու զանգերը և ինչպե՞ս նա

«Վասն հավատոյ, վասն Հայրենեաց»-ով չառաջնորդեց իր ժողովրդին դեպի հաղթանակ:

Պատերազմը ցույց տվեց թե.

Ո՞վ է թուրքը և մեր ներքին թրքաբարո տականքը ու տե-սանք, որ այսօրվա թուրքը նույն երեկվա թուրքն է և այդպես է լինելու հետագա բոլոր դարերում: Տեսանք թե ներքին թրքաբարո տականքը ինչպես է մեր երեխա-ների արյունն ու հայևենենիքը վաճառում թուրքին, ինչպես է Ազգային հարստությունները թալանել ու փոշիացվել: Պատերազմը ցույց տվեց և տեսանք.

Մեր ներքին տականքի մաս կազմող բոլշևիկներին, պրոտո ու նեո բոլշևիկներին՝ տարբեր անունների ու ծպտումի տակ, լինեն դրանք անդրոշակ կուսակցություններ, աղ-անդներ թե անուն ազգանունները փոխած կրոնավորներ ու օլիգարխներ: Տեսանք իրենց դուքյանների մոտ նստած, զիմզիմովներին՝ օրնիբուն կոկորդները ճղելով «հայ չե՞նք» բղավելուց: Բայց նաև տեսանք մեր Նժդեհներին ու Անդրա-նիկներին, մեր Աղբյուր Սերոբներին ու Գևորգ Չաուշներին, մեր Ալիխանյաններին ու Համբարձումյաններին, տեսանք իրենց դիրքերը չլքող ու Հավերժի Ճամփան բռնած Առյուծ Տղերքին, բայց ավաղ տեսանք ընկած Շուշին, որը ինչպես բոլոր անառիկ ամրոցներն են ընկնում, գրավվեց ներսից՝ Ցեղի տականքի միջոցով:

Պատերազմը ապացուցեց, որ

Խիստ տարբեր են Ազգի ու ժողովրդի մտածողությունը: Այն ապացուցեց, որ Ազգային մտածողությունը կապված է Ազգի Արժեքային համակարգի ու նրա դրսևորումների հետ, ինչից զուրկ է ժողովուրդը: Մասնավորապես՝ Հայրենիքի, Մայրենի Լեզվի, Արյան, Ընտանիքի, Տոհմի զգացողությունները Ազգային Անհատի ու ժողովրդի անհատի մեջ խիստ տարբեր են: Տարբեր են նաև արժեքային համակարգից բխող Արժեքային դրսևորում-ները՝ Բարոյականությունը, Մշակույթը, Հավատքը,Պատ-մությունը, Կրթությունը: Ապացուցեց նաև Ազգային Գաղափարախոսության ու ընկալման խիստ անհրաժեշ-տության բացակայությունը, որը մեր խորին համոզմաբ Ազգային` Նժդեհյան «Ցեղակրոն» Գաղափարախոսութ-յունն է, որն իր արդիականությունն է ապացուցել Սյունյաց Լեռներում, Սփյուռքի գաղթօջախներում, Արցախում և իր բացակայությամբ ցավոք՝ մեր ապազգայ-նացված դառն իրականության մեջ: Մենք չձևավորեցինք Հայրենապաշտ, Ներցեղային Բարոյականով առաջնորդ-վող սերունդ, ով կապրի համահայկական ազգասիրութ-յամբ ու համահայաստանյան հայրենասիրությամբ և Ցեղին ու Հայրենիքին նվիրաբերվելու բացարձակ կամքով: Արհամարհվեց Նախնյաց պաշտամունքի գաղափաևը, արժեզրկվեց Հայ Ընտանիքը, վերացվեց Հայրենապաշ-տական դաստիարակությունը, ամլացավ Հայ մտավորա-կանությունը, պատվազրկվեց Հայ կինը՝ ավելի քան Հայ տղամարդը, եղծանվեց հայոց լեզուն, կեղծվեց պատ-մությունն ու մշակույթը, աղբի վերածվեցին եթերն ու

լրատվամիջոցները, խայտառակվեցին կուսակցություննե-րը, սրբազրկվեց եկեղեցին, կաշառվեց ու վերացավ առաջնորդը՝ ով պիտի ունենար առաքեալի սիրտ, իմաս-տասերի գլուխ ու ադամանդ ճակատ, բարոյաազրկվեց ընտրանին, գաղջեցվեց մթնոլորտը, իմաստազրկվեցին դաստիարակիչ տոները, քարոզչությունը դարձավ զզվելի, երիտասարդությունը՝ նյութապաշտ քան թե Հայրենա-պաշտ, ընկերային հարաբերություններում կեղծիքն ու խաբեությունը դարձավ օրինակ, սփյուռքը օտարացավ մեզնից, զինվորը դարձավ անարի ու մոռացավ, որ Հայը եթե Զինվոր չէ՛, որը մասնագիտություն է, ապա Մարտիկ է՛, որը բնավորության գիծ է, եթե դա էլ ոչ, ապա պիտի լինի Ռազմիկ, որը հոգեվիճակ է, հոգեվիճակ` Ազնվականի, մոռացվեց Հայկականությունը, որը մեր փրկության միակ խարիիսխը, առագաստն ու ղեկն է: Շարունակե՞մ: Կարծում եմ՝ ոչ:

Պատերազմը ի ցույց դրեց

«Արցախյան խնդիրը» խորագրով ծրագրային գրքույկում առաջ քաշած խնդիրների արդիականությունն ու դրանց իրականացման բացակայությունը:

Պատերազմը ապացուցեց, որ

մեր միակ անդավաճան դաշնակիցն ու ապավենը մեր ին-իքնությունն է՝ մեր արժեհամակարգը, ինչի մասին գրվել է ու կարմիր թելի պես անցնում է ողջ գրքում, որին կառչե-լով պիտի ապահովենք մեր տեղը Արևի տակ:

Մի քանի հարցազրույցներ, ելույթներ և հրապարակումներ
»ÜŹhhjшs 9huшϵns« ÏnıuшÏgnıÃjшs ¹Çµpnµn3nınÁ ÐшjшunшsÇ h PnıµpÇшjÇ nÇçh шµÓшsшqµnıÃjnısshµÇ unnµшqµnшs шnÇÃní ÐÐ ÜшËшqшh U.UшµqujшsÇ 2009Ã-Ç hnÏnhnµhµÇ 10-Ç nıuhµÓÇ h ÐÐ Ënµhµ¹шµшsÇ ÏnunÇg hÇ3jшµ шµÓшsшqµnıÃjnısshµÇ íшíhµшgnшs qnµ6ÁsÃшgÇ íhµш-µhµjшµ:

,,Թուրքիային մի հանցանք ներել կնշանակի երկու նորերը աարտոնել»: «Հայությունը մի օր պիտի ների թրքության, բայց նրան ծնկի բերելուց հետո միայն»:

Գարեգին Նժդեհ

Ներկայումս Հայաստանի Հանրապետությունում «Հա-յաստանի Հանրապետության և Թուրքիայի Հանրապե-տության միջև երկկողմ հարաբերությունների զարգաց-ման մասին» և «Հայաստանի Հանրապետության և Թուր-քիայի Հանրապետության միջև դիվանագիտական հարա-բերություններ հաստատելու մասին» արձանագրություն-ների քննարկումները և դրանց ստորագրման նախաշեմին քաղաքական դիրքորոշումների հստակեցման հրամայա-կանը պարտավորեցնում է հանդես գալ հետևյալ հայտարարությամբ:

-Հիմք ընդունելով Սևրի 10.08.1920 թ. միջազգային պայմանագիրը` ԱՄՆ Նախագահ Վուդրո Վիլսոնի

22.11.1920 թ. Հայաստանի և Թուրքիայի սահմանների վերաբերյալ Իրավարար վճռով` որպես Առաջին աշխար-համարտում հայ ժողովրդի ծանրակշիռ մասնակցության, ահռելի կորուստների և պատմական ձգտումների միջազգային հանրության կողմից ճանաչում և արդարամիտ երախտիքի դրսևորում,

Արժևորելով մեր նախնիների վաստակը և մեր անհողդողդ վճռականությունը հայրենատիրությամբ տեր լինելու Հայ Դատին ու նախնյաց ժառանգությանը,

Հավատամքով` Արիական դարաշրջանում մեր Ցեղի Արյանը և առաքելության շարունակականությանը, Հայրենիքի ամբողջականացման նվիրական իղձի իրականացմանը,

Առաջնորդվելով Մեծն Գարեգին Նժդեհի սուրբ պատգամներով և պատվիրաններով,

Հայտարարում ենք

Արտաքին քաղաքականության ոլորտում, ի մասնավորի հայ-թուրքական հարաբերությունների պարագայում, պարտավոր ենք առաջնորդվել Ազգային գաղափարա-խոսությությունից բխող ազգային աշխարհընկալմամբ ու հայրենատիրությամբ, պատմական Հայրենիքի հայահա-վաք ամբողջականացմամբ և Ցեղի արարչական առաքե-լության իրացմամբ: Կտրականապես մերժում ենք թուրքի

հետ պարտադրված որևէ հարաբերություն, քանի դեռ թուրքը չի վերացրել ոճրագործի խարանը և ամբողջովին չի հատուցել իր ոճրագործությունների համար: Անըն-դունելի են արտաքին ճնշումների նորքո, տարբեր

«հիմնավորումներով» ու թվացյալ շահերով ներկայացվող ազգային մեր իրավունքների ներկայացվող ազգային մեր իրավունքների նենգափոխումը, համազգային շահերի ստորադասումը այսրոպեական, հատվածական և իրավի-ճակային խնդիրների հանգուցալուծմանը: Ներկա նախա-ստորագրված փաստաթղթերը և դրանց վերաբերյալ հնչած մյուս առաջարկությունները բնավ էլ վերաբերյալ հնչած մյուս առաջարկությունները բնավ էլ չեն բխում մեր Ազգային, պետական շահերից և անընդունելի են: 06.10.2009 թ.

Հարցազրույց Նժդեհյան ցեղակրոն կուսակցութ-յան նախագահ ԳԵՎՈՐԳ ՀՈՎՍԵՓՅԱՆԻ հետ

-Պարոն Հովսեփյան, համաձա՞յն եք Լևոն Տեր-Պետրոսյանի պնդմանը, թե ցեղակրոնությունը կամ ցեղապաշտությունը-ռասիզմէ:

-Մեր կուսակցությունը վերանկախացած Հայաստանում գրանցված իններորդ քաղաքական ուժն է. գործում է 1991 թվականի հուլիսի 15-ից: Ժամանակին կար նաեւ Հայաստանի ցեղապաշտական կուսակցություն, որի երբեմնի ղեկավարը հիմա Լ.Տեր-Պետրոսյանի մերձա-վորագույն անձանցից է: Եվ սա զարմանալի էլ չէ, քանի որ Նժդեհյան ցեղակրոն կուսակցությունը գաղափարական

որդեգրումներով էապես է տարբերվել ցեղապաշտական ուսմունքի այս «հետեւորդներից»: Նրանք ի սկզբանե Նժդեհի գաղափարաբանությամբ չեն առաջնորդվել, այլ իրենց գաղափարները քաղել են Ադոլֆ Հիտլերի աշխատություններից: Ուստի պատահական չէ, որ այդ անձը հիմա Նժդեհյան ցեղակրոնությունը ռասիզմ անվանողի կողքին է: Հայաստանի վերանկախաց մանը հաջորդած առաջին տարիներին շատերը չէին հաս-կանում ու ընկալում նժդեհականության գաղափարները: Եվ դա հասկանալի էր, քանի որ քչերն էին կարդացել: Նույնիսկ նժդեհականներս առանձնակի տագնապ չունեցանք, երբ իր իշխանավարման տարիներին Լ.Տեր-Պետրոսյանը ազգային գաղափարախոսությունը կեղծ կատեգորիա հռչակեց: Մենք անգամ չվրդովվեցինք, քանի որ ազգային անկախ հանրապետության նախագահ դարձած խորհրդային բանասեր-գիտնականը ազգայնա-կան գրականությունից անտեղյակների շարքում էր մնացել:

Հիմա, մոտ քսան տարի անց, երբ Գարեգին Նժդեհի ստեղծագործությունները եւ դրանց վերլուծությունները, մեկնաբանությունները հսկայական ծավալով հրատա-րակված են, այս անտեղյակությունը ոչ միայն անգրա-գիտության է նմանվում, այլեւ տգետ դիտավորություն է դառնում:

Սա միայն ապազգային, լիբերալ-կոսմոպոլիտ լինելու հետեւանք չէ: Դեռ տասը-տասնհինգ տարի առաջ նույնիսկ քաղաքական այս հայացքների հետեւորդները հասկացան ու դադարեցին ցեղակրոնությունը ֆաշիզմ ու ռասիզմ ընկալել: Կարծում եմ, որ Լ.Տեր-Պետրոսյանի ինտելեկտուալ ունակությունները միանգամայն բավա-

րար են` ցեղակրոնության առողջ ազգայնական ոգին ըն-կալելու եւ ունեցած անհանգստությունները փարատելու համար:

Ցանկության դեպքում դժվար չէ հասկանալ, որ ցեղակրոնությունը բարոյաքարոզչական ուսմունք է, որի նպատակը հայ ազգի արժեքային համակարգըհզորաց-նելն ու առողջ պահելն է: Լ.Տեր-Պետրոսյանը հենց այս ամենը հասկանալու ցանկություն չունի: Նույնիսկ չի էլ ըմբռնել, որ Նժդեհյան ցեղակրոնությունը ծնվել է անկախ Լեռնահայաստանում՝ 1918 թվականին: Հետեւաբար ցեղակրոնությունը որեւէ կերպ չի առնչվում իտալական կամ գերմանական ֆաշիզմին ու նացիզմին, Մուսոլինիի կամ Հիտլերի սոցիալ-շովինիզմի գաղափարախոսութ-յանը: Եվ եթե Լ.Տեր-Պետրոսյանը ցեղակրոնությունը ռասիզմ է որակում, ապա դա կարող է միայն դիտավորության արդյունք լինել: Իսկ նման դիտավորություն կարող է ունենալ Հայաստանի քաղաքական դաշտում գործող միայն այն անձը, որը արտաքին թշնամու պատվերն է կատարում: ՀԱԿ վերջին հանրահավաքի իր ելույթով Լ.Տեր-Պետրոսյանը ուղղակիորեն հաստատեց այս իրողությունը: Նրա ելույթում քննադատություն չկա, այլ միայն անհիմն ու սին փնովանք է: Ամենավնասակարն ու վտանգավորը նրա գործողություններում մեր երկրի ու ժողովրդի անվտանգությունն ու պաշտպանվածությունը ապահովող բանակին հասցեագրած վարկաբեկումներն

են:

-Ամեն դեպքում Տեր-Պետրոսյանը ընտրել է այս մարտավարությունը: Ի՞նչ սպառնալիք կա նրա գործողություններում:

-Բանն այն է, որ սա քաղաքական պայքարի, առավել եւս` իշխանության հետ ընդդիմության մրցակցության ձեւ չէ, այլ պարզ թշնամական վերաբերմունք ու գործունեություն պետության, պետական ինստիտուտ-ների ու բանակի դեմ: Ճիշտ նույն բառապաշարը, գործելաձեւն ու նպատակներն են, ինչը մենք տեսնում ենք նաեւ Թուրքիայի ու Ադրբեջանի գործողություններում, նրանց քարոզչական հայտարարություններում ու լրատվական կայքէջերում: Եթե համադրենք ՀԱԿ-ի, Տեր-Պետրոսյանի ու մեր արտաքին թշնամու արարքները, ապա տարբերություններ դժվար կլինի գտնել: Տեր-Պետրոսյանի խոսքում ազգային ոգի, ցավ չկա: Հետեւաբար այն օգտակար չի կարող լինել: Նժդեհի գնահատմամբ` սին է քննադատությունը, եթե այն ստեղծագործություն չէ: Ազգի խնդիրներով մտահոգ մարդու խոսքը եթե կտրես, ապա արյուն պետք է գա, քանի որ այդ խոսքի մեջ ոգի կա: Տեր-Պետրոսյանը չի քննադատում, այլ նենգամտորեն փնովում է ամեն հայկականը, ինչպես դա անում են թուրքերն ու ադրբեջանցիները: Հետեւաբար նա օտար կառույցների է ծառայում:

Անհանգստության ու տագնապի մեկ այլ պատճառ եւս կա: Պայքարի այս տարբերակը ընտրելու համար անձը պետք է ցածր արժեքներ դավանի, անտեսի ազգային արժեհամակարգը: Սա գենային դրսեւորում է: Հետևա-բար Լ.Տեր-Պետրոսյանի գենոտիպում հայկականը քիչ է կամ ընդհանրապես չկա: Պատահական չէ, որ տասնամյա ընդմիջումից հետո քաղաքական դաշտ վերադառնալով, նա հրապարակ հանեց ոչ թե մեր ազգային, այլ հրեական դրոշը եւ իրեն հարազատ հրեական պարը պարեց

հրապարակում:

Ի վերջո, պետք է հասկանալ, որ ազգային արժեքները նա փորձում է փոխարինել կեղծ արժեքներով: Պատե-րազմական իրավիճակում ապրող պետության համար սա ուղղակի վտանգ է: Պետք չէ ընկնել Տեր-Պետրոսյանի ստեղծած Հայ ազգային կոնգրեսի թյուրիմացությունների ծուղակը: Եթե այս շարժման առաջնորդը մերժում է ազգային գաղափարախոսութ- յունը, ցեղակրոնությունը ռասիզմ է համարում, ուրեմն նրա ղեկավարած կառույցը չի կարող հայկական լինել: Իսկ թե այս կառույցը որ ազգի կոնգրեսն է, իրենք արդեն պարզորոշ բացահայտել են: 26.07.2011

Արորդիների Ուխտի վեհաժողովում (կրճատումներով)

UÇη»LÇ uηnηцÇÝ»η, Ù»6uηqn hjn1η»η:

21- ηц цuηÁ ÙuηцÏn1ÃjuÝÁ Ý»ηÏujuÝn1Ù t Çη µuqn1Ù ËÝцÇηÝ»ηní n1 Ùuηïuhηuí»ηÝ»ηní: ºÃ» ujÝ µuduÝ»Ln1 LÇÝ»Ýp nLnηïÝ»ηÇ, цηuÝp ÏLÇÝ»Ý »η»pÁ:

1. Uηd»huÙuÏuηqujÇÝ,2.puÕupuÏuÝ-ungÇuL-ïÝï»uuÏuÝ,

3. PÏnLnqÇuÏuÝ

UηuÝp Ù»ÏÁ Ùjn1uÇg µËnÕ, Çηuη u»ηïnη»Ý Ïuщíu6 nLnηïÝ»η »Ý, nηnÝg uéuçuцηu6 ËÝцÇηÝ»ηÁ Çη»Ýg Ln16n1ÙÝ»ηní huÙuÏuηqujÇÝ Ùnï»gn1Ù »Ý щuhuÝçn1Ù: Ujuoη ÙuηцÏn1ÃjuÝÁ Ý»ïíu6 hÇÙÝuÏuÝ Ùuηïuhηuí»ηÁ

цu «¶LnµuLÇqÙÇ» ÏuÙ, nη Ýn1jÝÝ t «UÙ»ηÇÏuÝÇqÙÇ» quÕu-

÷uηuËnun1Ãjn1ÝÝ t, nηÁ Áuï tn1ÃjuÝ huÙuhuη- ûgÙuÝ ¨ uqq»ηÇ ÇÝpÝn1ÃjuÝ, ÝηuÝg uηd»pujÇÝ huÙuÏuηq»ηÇ hÇÙp»ηÁ ËuηËLnÕ, huÙu2ËuηhujÇÝ puÕu- puÏuÝn1Ãjn1ÝÁ Ï»ηïnÕ «buηïuηuщ»ïÝ»ηÇ» ÏnÕÙÇg ÙuÝηuÏηÏÇï Ù2uÏ-íu6 6ηuqÇη t: Üηu ц»Ù uÝhÝuη t щujpuη»L ujuoη»uÏuÝ, ÏnuÙ»ïÇÏ, Ýn1jÝÇuÏ huíuÏÝnï hé3uÏíu6 6ηuqη»ηní:

âÇÝuÏuÝ ÇÙuuïn1Ãjn1ÝÝ uun1Ù t. «ºηµ puÙÇ t ÷3n1Ù, »ηÏn1 µuÝ щÇïÇ uÝ»L` 1. íηuÝ»ηη щuïηuuï»L, 2. hnÕÙuÕugÝ»η Ïuén1g»L»: ÐnÕÙuÕugÝ»η Ïuén1g»Ln1 h»ï Ïuщíu6 guÝÏu-gu6 6ηuqÇη uÝÇÙuuï ÏLÇÝÇ, »Ã» Ù»quÝn1Ù 3Óuínη»Ýp íηuÝÝ»η щuïηuuï»Ln1 Ù2uÏn1jÃ: U»Ýp ÙuηцÏn1ÃjuÝÁ, ujц

Ãín1Ù Ù»q Ý»ïíu6 Ùuηïuhηuí»ηÝ»ηÇg n3

ÙÇujÝ

3»Ýp

ÏuηnÕ oqïí»L, ujL ÏuηnÕ »Ýp ÏnηgÝ»L 2uï uηd»pÝ»η »Ã» 3ÏuηnÕuÝuÝp Óqï»L n1 Ïué3»L ujÝ uηd»pÝ»ηÇÝ ¨ 3Ýnηnq»Ýp ujÝ µug»ηÁ, 3µn1d»Ýp ujÝ í»ηp»ηÁ, nηnÝp Ù»q huugí»L »Ý цuη»ηÇ ÁÝÃugpn1Ù í»ηÁÝ2íu6 ÝÙuÝuïÇщ uÕ»ïÝ»ηÇ ÏnÕÙÇg:

UjdÙ ÏqïÝí»Ý ÁÝццÇÙuËnuÝ»η, nηnÝp Ïuu»Ý` »Õµujη tï tL uÝn1Ù »Ýp: ⋂1Ý»Ýp Ïujugu6 щ»ïn1Ãjn1Ý ÇηÇÝuïÇïn1ï-Ý»ηní n1 ïuηu6u2ηçuÝÇ hqnη n1 Ùuηïn1ÝuÏ µuÝuÏ: ⋂1η tη û ujцщ»u LÇÝ»η ¨ tηÝ»p ujцщ»u LÇÝ»η: ºu n1qn1Ù »Ù ÝÙuÝ huηguцηÙuÝÁ щuïuuËuÝ»L huηg»ηní:

U»Ýp ujL¨u 3n1Ý»˜Ýp Ïnηuíu6 Ðujη»ÝÇpÇ í»ηuïÇηÙuÝ

ÝщuïuÏ: UjL¨u 3n1Ý»˜Ýp u÷jn1épÇ, u÷jn1épuhujn1ÃjuÝ n16ugÙuÝ,hujη»ÝuцuηÓn1ÃjuÝ Ýu¨ uηïuquÕÃÇ ËÝцÇη: UqqujÇÝ ÁÝïuÝÇpÝ»ηÇ, цηu h»ï Ïuщíu6 dnÕníηцuqηu-ÏuÝ ËÝцÇηÝ»ηÝ ujL¨u h»ï¨n1˜Ù »Ý: ¶»ÝnýnÝцÇ щuhщuÝÙuÝ n1 hqnηugÙuÝ, Ýηu uÝíïuÝqn1ÃjuÝ h»ï Ïuщíu6 u2-ËuïuÝp Ý»ηÁ ÇηuÏuÝugíu˜6 »Ý: Uujη»ÝÇ L»qíÇ uÝu-Õuηïn1Ãjn1ÝÝ uщuhnínÕ ÙÇçnguén1ÙÝ»ηÁ, puηnq3n1Ãjn1ÝÝ

n1 Ùuïn1gn1ÙÁ µuíuηu˜η »Ý: Îuïuηn1Ù t ÐujuuïuÝjujg

»Ï»Õ»gÇÝ Çη ц»ηÁ, »Ã» ujn, uщu ǘÝ3 »Ý uÝn1Ù Ù»quÝn1Ù uÕuÝцÝ»ηÁ: Ðuun1˜ t Ù»q, Ù»η ÇuÏ щuïÙn1Ãjn1ÝÁ, Ýηu quηqugÙuÝ oηÇÝu3u÷n1Ãjn1ÝÝ»ηÝ n1 ÇÙuuïuuÇηn1Ãjn1ÝÁ,

»Ã» ujn, uщu ǘÝ3 цuu»η »Ýp puÕ»L Ù»η щuïÙn1Ãjn1ÝÇg n1 ÇÝ3 щÇïÇ n1un1guÝ»Ýp Ù»η u»ηn1ÝцÝ»ηÇÝ: âÝuju6 Ù»η uÝhuï uï»Õ6uqnη6nÕÝ»ηÇ ¨ qnjn1Ãjn1Ý n1Ý»gnÕ nηn2 puÝuÏÇ Ù2uÏn1ÃujÇÝ uηd»pÝ»ηÇ, Ïuηn˜Õ »Ýp uu»L, nη n1Ý»Ýp UqqujÇÝ U2uÏn1jÃ: Ujuoηíu ÙuÙn1LÁ µuíuηuηn1˜Ù t Ù»η щuhuÝçÝ»ηÇÝ: ´ugÇ Çη»Ýg uÝíuÝn1ÙÝ»ηn1Ù ï»Õ qïu6

«uqqujÇÝ» µuéÇg, nηpuÝn˜í »Ý uqqujÇÝ Ù»η µuqÙuÃÇí n1 uÝцηn2uÏ Ïn1uuÏgn1Ãjn1ÝÝ»ηÁ ¨ »Ã» uqqujÇÝ »Ý, uщu ÇÝ3n1˜ »Ý 2uï ¨ ǘÝ3 quÕu÷uηuÏuÝ h»Ýp»ηÇ íηu »Ý uï»Õ6í»L: ƘÝ3 ÙÇçnguén1ÙÝ»η »Ýp ÇηuÏuÝugÝn1Ù, nηщ»uqÇ uénÕçugÝ»Ýp Ù»η Ý»ηpÇÝ huηuµ»ηn1Ãjn1ÝÝ»ηÝ n1 ÙÇçu-íujηÁ, n1η щ»ïp t Ó¨uínηí»Ý Ù»η íuÕíu ÙïuínηuÏuÝ uéuçÝnηцÝ»ηÝ n1 qnηuÏuÝÝ»ηÁ:

Æη»Ýg ÝщuïuÏÇÝ 6uéujn1˜Ù »Ý Ù»η щ»ïuÏuÝ n1 UqqujÇÝ SnÝ»ηÁ, »Ã» ujn, uщu ÇÝ3n1˜ »Ý í»ηçÇÝÝ»ηu h»ï¨nÕu-ÏuÝnη»Ý Ë»ÕuÃjn1ηín1Ù n1 ÇÙuuïuqηÏín1Ù: Àuï tn1ÃjuÝ ÇηuÏuÝugÝn1˜Ù »Ýp Ù»η UqqujÇÝ ¶uÕu÷uηÝ»ηÇ ¨ цηuÝgÇg µËnÕ ËÝцÇηÝ»ηÇ huÙuщuη÷uÏ puηnq3n1Ãjn1Ý, »Ã» ujn, uщu ǘÝ3 »Ý uÝn1Ù oïuη quÕu÷uηuËnun1Ãjn1ÝÝ»ηÇg, uÝhujï 6uqn1Ù n1Ý»gnÕ hÇÙÝuцηuÙÝ»ηÇg n1 цηuÙu-2ÝnηhÝ»ηÇg uÝínÕ uÝhu2Çí huuuηuÏuÏuÝ ÏuqÙuÏ»η-щn1Ãjn1ÝÝ»ηÝ n1 uÝÓÇÝp, ÇÝ3n1˜ t uݵuηnjuÏuÝn1Ãjn1Ý n1 uÕï»Õn1Ãjn1Ý ïuηu6nÕ huÕnηцn1ÙÝ»ηní n1 ýÇLÙ»ηní nÕnÕíu6 Ù»η »Ã»ηÁ: ƘÝ3 »Ýp ïuLÇu n1 ǘÝ3 »Ýp uщuun1Ù Ù»η u»ηn1ÝцÝ»ηÇg, Ù»η »ηÇïuuuηцn1Ãjn1ÝÇg: U»η u»÷uÏuÝ íuï oηÇÝuÏní, Ù»q щuηïuцηíu6 ÏηÃuÏuÝ huÙuÏuηqÇ

ÙÇçngní UqquuÇηn1Ãjn1Ý ¨ Ðujη»ÝuuÇηn1Ãjn1˜Ý »Ýp u»η-

ÙuÝn1Ù ÝηuÝg Ù»ç, Ù»η Ðujη»ÝÇpn1Ù b2ÙuηÇï n1uηduÝu-

щuïÇí uщη»Ln1 ¨ Ðujη»ÝÇpÇÝ uÝÙÝugnηц ÝíÇηí»Ln1

Çηuín1Ýpn˜í »Ýp цuuïÇuηuÏn1Ù ubnÕ u»ηÝцÇÝ: ⋂η˜Ý t Ù»η

»ηÇïuuuηцn1ÃjuÝ »ηuquÝpÁ, uηuq Ù»6 цηuÙuqLËÇ ïÇηu-

ÝuLn1 ÙuηÙu˜çÁ, nηÁ ËïηuÏuÝn1Ãjn1Ý 3Ç цÝn1Ù ÙÇçngÝ»ηÇ ÙÇç¨, û˜ u»÷uÏuÝ nηuÏÝ»ηÇ quηqugÙuÙµ, u»÷uÏuÝ çuÝp»ηÇ Luηn1Ùní uÝÓÝuÏuÝ n1 huÙÁÝцhuÝn1η µuηoηn1Ã-juÝ huuÝ»LÁ: U»η Ý»ηuqqujÇÝ huηuµ»ηn1Ãjn1ÝÝ»ηÁ huuïu-ïn1Ù »Ýp Ðuj UqqÇ ⋂ηuÏuÏuÝ UÙµnÕçn1ÃjuÝ, Ýηu Uηd»pujÇÝ ÐuÙuÏuηqÇg µËnÕ Uuïíu6uцÇη oη»ÝpÝ»ηn˜í, û˜ цηuÝg h»ï Ïuщ 3n1Ý»gnÕ uÝhuï-uÝhuï, uÝhuï-щ»ïn1Ãjn1Ý, uÝhuï-»Ï»Õ»gÇ 3u÷uÝÇ2Ý»ηní ¨ цηuÝp ÇÝ3-nη Ó¨ní ÏuηquínηnÕ oη»ÝpÝ»ηní: U»η uηïupÇÝ huηuµ»-ηn1Ãjn1ÝÝ»ηÁ ÇηuÏuÝugÝn1Ù »Ýp Ù»η UqqÇ ´ÝuÏuÝ ¸»ηÇ

qÇïuÏgÙu˜Ùµ, nηnÝp Ïuηquínηín1Ù »Ý

Ðuj

UqqujÇÝ

⋂ηuÏuÏuÝ цηu¨nηn1ÙÝ»ηní ¨ цηuÝgÇg µËnÕ huÙuÏuηqíu6 n1 ÝщuïuÏuÙÕíu6 qnη6nÕn1Ãjn1ÝÝ»ηÇ ÇηuÏuÝugÙuÙµ, û˜ Ï»Ý guÕujÇÝ 2uh»ηÇ huÏuÙuηïn1ÃjuÝ, ÏnÕÙÝnηn2n1ÙÝ»ηÇ, uïÇщnÕuÏuÝ n1 щuηïuцηíu6 bÝ2n1ÙÝ»ηÇÝ uju ÏuÙ ujÝ Ï»ηщ huηÙuηínÕ uÝh»éuï»u puÕupuÏuÝn1ÃjuÙµ: U»η UqqÇ ýÇqÇÏuÏuÝ qnjn1ÃjuÝ »ηu2ËÇpÝ»ηÇg Ù»ÏÁ huÝцÇ-uugnÕ hqnη UqqujÇÝ ´uÝuÏ n1Ý»ÝuLn1 huÙuη, uÝÏuË u»éÇg n1 ïuηÇpÇg ÝηuÝ 6uéuj»Ln1 Çηuín1ÝpÇÝ ÓqïnÕ, µuηnjuÏuÝ µuηÓη huïÏuÝÇ2Ý»η n1Ý»gnÕ huuuηuÏn1Ãjn1˜Ý

»Ýp Ó¨uínηn1Ù, û˜ 20-ηц цuηÇ í»ηçÇÝ ïuηÇÝ»ηÇÝ

ËnηhηцujÇÝ µuÝuÏÇ uï»ηÇnïÇщní, ÝηuÝÇg duéuÝqu6 µuguuuÏuÝ »η¨n1jÃÝ»ηní n1 uÏqµn1ÝpÝ»ηní uéuçÝnηцínÕ qnηuÙÇuínηn1Ù uï»Õ6n1Ù, n1η Çη»Ýg «щuηïpÝ »Ý Ïuïuηn1Ù» éuqÙuhujη»ÝuÇηuկան qÇï»LÇpÝ»ηÇ щuÏu-uní, uïÇщnÕuµuη ujцï»Õ 6uéujnÕ qÇÝínηÝ»η n1 uщuÝ»η: UщuqujÇ hqnη n1 UqqujÇÝ ä»ïn1ÃjuÝ Ï»ηïÙuÝÝ n1Õíu6 huÙuÏuηqíu6 qnη6nÕn1Ãjn1Ý Ý»ηní, UqqujÇÝ ¶uÕu÷u-ηuËnun1Ãjn1ÝÇg µËnÕ 6ηuqη»ηn˜í»Ýp uéuçÝnηцín1Ù, û˜ ÇηuÏuÝn1ÃjuÝÁ 3huÙuщuïuuËuÝnÕ, 6n1é huj»LÇÝ»ηÇ щ»u Çη uηïugnLn1ÙÁ qïu6 »η¨uÏujuÏuÝ щ»ïn1ÃjuÝ ujuщ»u Ïn3íu6, ÏujugÙuÝÝ n1ÕÕíu6 duÙuÝuÏuínη n1 Ý»ηÙn16íu6 oη»ÝpÝ»ηní, hÝquÙju щLuÝ huÝцÇuugnÕ «huíuÏÝnï 6ηuqη»ηní» »Ýp ÷nηÓn1Ù Ïuηquínη»L n1 uщuhní»L Ýηu qnjn1Ãjn1ÝÁ: U»÷uÏuÝ UqqujÇÝ Uηd»huÙuÏuηqÇËuÃuη-

íu6 uÙµnÕçn1Ãjn1˜ÝÝ »Ýp n1qn1Ù Ï»ηï»L, uщuhní»Ln1 huÙuη Ðuj UqqÇ uηduÝÇ ï»ÕÁ uqq»ηÇ ÁÝïuÝÇpn1Ù, û˜ Ýn1jÝÇuÏ oïuη dnÕnín1ηцÝ»ηÇ huÙuη nηщ»u puÕgÏ»Õ huÝ-цÇuugnÕ ujuщ»u Ïn3íu6 «uηd»pÝ»ηÇg» µËnÕ huÙuÏuηq

»Ýp n1qn1Ù Ý»ηцÝ»L, duÙuÝuÏuínη ungÇuL ïÝï»uuÏuÝ tý»ÏïÝ»ηÇ huuÝ»Ln1 huÙuη` íïuÝq»Lní Ù»η UqqujÇÝ uÝíïuÝqn1Ãjn1ÝÁ, 2uηn1ÝuÏ»Lní qnju層L ¨ Ùn1ηuL oïuη-Ý»ηÇ µuη»hubn1Ãjjn1ÝÝ n1 Ù»6uhnqn1Ãjn1ÝÁ: U»Ýp huÙu-énη»Ý qÝn1Ù »Ýp ÙÇ buÝuщuηhní n1 ÷nηÓn1Ù uï»Õ6»L, ujuщ»u Ïn3íu6, 2n1ÏujuÏuÝ huηuµ»ηn1Ãjn1ÝÝ»ηÇ íηu ÏujugnÕ щ»ïn1Ãjn1Ý, nηnÝp duÙuÝuÏuÏÇg ÙÇ 2uηp Ën2nη ïÝï»uuq»ïÝ»ηÇ ÏnÕÙÇg nηuÏín1Ù »Ý nηщ»u Ï»Õ6: ÜηuÝp uщugn1gn1Ù »Ý, nη 2n1ÏujuÏuÝ huηuµ»ηn1Ãjn1ÝÝ»η, nηщ»u ujцщÇuÇÝ qnjn1Ãjn1Ý 3n1Ý»Ý: UjÝn1uÙ»ÝujÝÇí, Ù»η huuÏugu6 n1 ÇηuÏuÝugηu6 2n1ÏujuÏu Ýhuηuµ»ηn1Ãjn1ÝÝ»ηÁ ÏuË-íu6 »Ý n3 û uéuçuηÏÇg n1 щuhuÝçuηÏÇg, ujL ÙÇ puÝÇ oLÇquηËÝ»ηÇ uËnηduÏÇg: Ƶη qÝn1Ù »Ýp, ujuщ»u Ïn3íu6, dnÕníηцuíuηn1ÃjuÝ n1 Ùuηцn1 ín1ÝpÝ»ηÇ huuïuïÙuÝ buÝuщuηhní, µujg hnηçnηçíu6 dnÕnín1ηцÁ qnjn1Ãjn1Ý n1ÝÇ

ÙÇujÝ pí»uûηÃÇÏÝ»ηn1Ù: ºLÝ»Lníà íuηÏ- íu6Çg` n1Ý»˜Ýp

Ó¨uínηíu6 UqqujÇÝ UÝíïuÝqn1Ãj- uÝ Ðuj»guÏuηq, nηÁ uٻݨÇÝ tL ÙÇ puÝÇ tçuÝng÷uu- ïuÃn1ÕÃÁ 3t, Luí ÃnÕ LÇÝÇ ÙÇ qÇηp, nηÁ ÏjuÝpÇ t Ïn3í»L ÙÇ puÝÇ uÙuíu ÁÝÃugpn1Ù, ÙÇ puÝÇ puÕupuÏuÝ qnη6Ç3Ý»ηÇ «pηïÝuçuÝ» u2ËuïuÝpÇ 2ÝnηhÇí, ÇÝ3Á í»ηçÇÝÝ»ηÇu Ùïuínη ÏuηnÕn1Ãjn1ÝÝ»ηÇ n1 uÝÓÝuÏuÝ nηuÏÝ»ηÇ uηquuÇpÝ t: Uju n1 huÝц»ηÓ n1Ý»Ýp ungÇuLuÏuÝ uηцuηn1ÃjuÝ hÇÙuÝ íηu Ó¨uínηíu6 huuu-ηuÏn1Ãjn1Ý, цηuÝÇg ÏuËíu6 huÙuqqujÇÝ ungÇuLuÏuÝ uÙµnÕçn1ÃjuÝ, ÏuÙ huÙuqqujÇÝ ungÇuLuÏuÝ ÏuщÇïuLÇ Ó¨uínηÙuÝ hÇÙÝuÏuÝ µ»éÝ n1 щuïuuËuÝuïín1Ãjn1ÝÁ Çη n1u»ηÇÝ ïuÝnÕ щ»ïn1Ãjn1Ý: NÝцηn1Ù »Ù nηщ»u hé»-ïnηn1Ãjn1Ý 3ÁÝцn1ÝíÇ ÇÙ uju »Ln1jÃÁ: Uju ËÝцÇηÝ»ηÇ ¨ 2uï uí»LÇ 2uï ËÝцÇηÝ»ηÇ uéç¨ »Ýp ÏuÝqÝu6 uqqníÇ: ºí Ù»η

»ηÇïuuuηц щ»ïn1Ãjn1ÝÁ ц»é 2uï buÝuщuηh щÇïÇ

uÝgÝÇ: ºí цηu huÙuη

Ðuj

uqqujÝuÏuÝÝ»ηÇ ц»ηÁ щÇïÇ

LÇÝÇ uÙ»ÝuÙ»6Á, ÇÝ3щ»u Üdц»hÝ t uun1Ù` uéjn16Ç µudÇÝÁ:

´ujg ÇÝ3Á uuÏujÝ ujuoη` ujцщ»u 3t: ÆÙ Ïuη6Çpní uηnηцÇÝ»ηÁ` g»ÕuÏηnÝÝ»ηÁ, ÁÝцhuÝηuщ»u Çη»Ýg uqquj-ÝuÏuÝ huÙuηnÕ ÙïuínηuÏuÝÝ»ηÇ n1 ÏuqÙuÏ»ηщ-n1Ãjn1ÝÝ»ηÇ qquLÇ ÙuuÁ, Çη»Ýg puÕupuÏuÝ ÏuÙpÇ gu6η цηu¨nηÙuÙµ hujïÝí»L »Ý «Ln1uuÝgpÇg цn1ηu», ÇÝ3Á Ïuη6n1Ù

»Ù uÝÃn1jLuïη»LÇ t: ºí uηu h»ï Ïuщíu6 UηnηцÇÝ»ηÇ n1ËïÇ qnη6n1Ý»n1ÃjuÝ 20-uÙjuÏÇÝ ÝíÇηíu6 uju í»hu-dnÕníÁ ÙÇ uïn1quï»u t, ÇÝ3Á Ù»η ËnηÇÝ huÙnqÙuÙµ Ýnη huÝqηíuÝÇ huuÝ»Ln1 uÏÇqµÁ щÇïÇ hÝ3»gÝÇ: U»Ýp í»ηu-qÝuhuïuÏuÝÝ»ηÇ n1 í»ηuηd»ínηn1ÙÝ»ηÇ щÇïÇ »ÝÃuη-Ï»Ýp Ù»η qnη6nÕn1Ãjn1ÝÝ»ηÁ: U»Ýp щÇïÇ í»ηuËÙµuínη»Ýp, huÙuqnη6uÏgíu6 n1 uηцjn1Ýuí»ï oqïuqnη6»Ýp Ù»η n1d»ηÝ n1 hÝuηuínηn1Ãjn1ÝÝ»ηÁ, nηnÝp Áuï Çu µuíuÏuÝÇÝ Ù»6 »Ý: Uju цuhLÇbÇg ujuoη Ù»Ýp щÇïÇ цn1ηu quÝp huÙnqíu6n1ÃjuÙµ, nη Ù»η ÝщuïuÏÝ»ηÇ Çηuqnη6ÙuÝ huÙuη «щuηï ÇÝp, ÏuÙ ÇÝp, ÏuηnÕ ÇÝp»: ºí jn1ηu-puÝ3jn1ηu Çη huÙuη щÇïÇ qÇïuÏgÇ n1 ËnηÁ ÁÙµéÝÇ Üdц»hÇ h»ï¨juL щuцquÙÁ, nη- Uщη»Ln1 »1 uÝÏu2ÏuÝц Ïuïu-η»Luqnη6n1»Ln1 ÇÙ µÝuÏuÝ Çηu1n1ÝpÁ щujÙuÝu1nηn1Ù t ÇÙ u»÷uÏuÝ щuηïuÏuÝn1ûuÙµ` juηq»Ln1 ÝÙuÝÝ»ηÇu Ý1jÝ Çηu1n1ÝpÁ: Ðuíuuuηuщ»u huÏuÁÝÏ»ηujÇÝ »Ý ujÝ uÝhuïÝ»ηÝ n1 ÁÝÏ»ηujÇÝ Ëu1»ηÁ, nηnÝp uun1Ù »Ý Çη»Ýg ÙuuÇÝ` «ºu uÙ»Ý ÇÝ3 »Ù» ÏuÙ `«ºu n3ÇÝ3 ºÙ»: Uqq»ηÇ Ï»uÝpn1Ù ÙÇujÝ Ù»6 uÙµnÕçÝ t «uÙ»Ý ÇÝ3» »1 n3 np Çηuí1n1Ýp n1ÝÇ LÇÝ»Ln1 «n3ÇÝ3»:Uéç¨n1Ù ËnηhηцuηuÝuÏuÝ ÁÝïηn1Ãjn1ÝÝ»ηÝ »Ý: «Üdц»hjuÝ e»ÕuÏηnÝ» Ïn1uuÏgn1Ãjn1ÝÁ uÝgu6 ÁÝïηn1Ãjn1ÝÝ»ηÇÝ 3Ç ÙuuÝuÏg»L: äuïbuéÝ»ηÁ

»ηÏn1uÝ »Ý` oµj»ÏïÇí n1 un1µj»ÏïÇí: Oµj»ÏïÇí щuï-

buéÝ»ηÁ hÇÙÝuÏuÝn1Ù ÏujuÝn1Ù tÇÝ ÝηuÝn1Ù, nη NUÐU

÷Ln1qn1ÙÇg h»ïn h»ïËnηhηцujÇÝ qη»Ã» µnLnη »ηÏηÝ»ηn1Ù,

ujц Ãín1Ù ÐujuuïuÝn1Ù uqqujÝuÏuÝÝ»ηÇÝ ÙuuÝu-

ínηuщ»u, ÇuÏ UqqujÇÝ quÕu÷uηuËnun1ÃjuÝÁ ÁÝцhuÝ-ηuщ»u Ýn1jÝugÝn1Ù tÇÝ ýu2ÇuïÝ»ηÇÝ n1 ýu2ÇqÙÇ h»ï, uqqujÝuÏuÝ n1d»ηÇÝ huÙuη»Lní Ln1uuÝgpÇg цn1ηu, ÇuÏ

UqqujÇݶuÕu÷uηuËnun1Ãjn1ÝÁ` nηÁ Ù»η ËnηÇÝ huÙnq-ÙuÙµ Üdц»hjuÝ «e»ÕuÏηnÝ» n1uÙn1ÝpÝ t` «Ï»Õ6 Ïuï»-

qnηÇu», nηÁ

Ðuj

ÇηuÏuÝn1ÃjuÝ Ù»ç 6Ýíu6, щuïÙu-

ÏuÝnη»Ý hÇÙÝuínηíu6, Ujn1Ýjug L»éÝ»ηn1Ù ÇÙuuï-Ýugu6 n1 hujÏuÏuÝ u÷jn1épÇ quÕÃoçuËÝ»ηn1Ù Çη ÷nη-Ón1Ãjn1ÝÝ uÝgu6 ÙÇÝ3 ujdÙ qnjn1Ãjn1Ý n1Ý»gnÕ Ã»η¨u ÙÇuÏ UqqujÝuÏuÝ ¶uÕu÷uηuËnun1Ãjn1ÝÝ t: UjÝ, »Ã» 3u-u»Ýp Ðujng UqqujÇÝ ¶uÕu÷uηuËnun1Ãjn1ÝÝ t, uщu ujÝ uÙ»ÝujÝ щuïuuËuÝuïín1ÃjuÙµ hÇÙpÝ n1 nÕÝu2uηÝ t Ðuj

UqqujÇÝ ¶uÕu÷uηuËnun1ÃjuÝ, ÏuÙ ÐujÏuÏuÝn1Ãn1Ã-

juÝ: ÐujuuïuÝn1Ù uqqujÝuÏuÝn1ÃjuÝ, UqqujÇÝ ¶uÕu-

÷uηuËnun1ÃjuÝ ц»Ù Ëu3uÏηu6 uη2uíuÝpÇ »Lu6 «n1d»ηÁ» Ãnq n1 цn1ÙuÝ Ïuщ»Lní 3tÇÝ µuíuηuηín1Ù Ó»ép µ»ηíu6ní: ÜηuÝp oqïuqnη6n1Ù tÇÝ ËuÕÇ ÏuÝnÝÝ»ηÇg цn1ηu µnLnη ÙÇçngÝ»ηÁ` uqqujÝuÏuÝÝ»ηÇÝ Ý»ηÏujugÝ»Lní tL uu÷ηu-qLn1ËÝ»η, tL uuηuu÷»LÇ ц»Ùp»ηní Ïu2í» щÇçuÏuínηÝ»η: Uju Ù»ÏÁ, nηÁ hÇÙu Ïuu»Ù í»ηuµ»ηn1Ù tη ÇÝÓ n1 ÇÙ ÁÝÏ»ηÝ»ηÇÝ: NÝцηn1Ù »Ù ujÝ nηщ»u hn1Ùnη 3ÁÝцn1Ý»L n1 uun1Ù »Ù uÙ»ÝujÝ Lηçn1ÃjuÙµ: U÷jn1épjuÝ Ã»ηûηÇg Ù»Ïn1Ù uÙ»ÝujÝ Lηçn1ÃjuÙµ qηí»g, nη Ù»Ýp ÙuηцuÏ»η »Ýp: Üdц»hjuÝ «e»ÕuÏηnÝ» quÕu÷uηuËnun1Ãjn1ÝÁ huÙ»Ùu-ïn1Ù tÇÝ ¨ ujuoη ujц n1d»ηÇÝ uщuuuηÏnÕ hujuÏ»ηщ n1d»ηÁ

¨ puÕupuÏuÝ qnη6Ç3Ý»ηÁ 2uηn1ÝuÏn1Ù »Ý huÙ»Ùuï»L

éuuÇqÙÇ n1 ýu2ÇqÙÇ h»ï: Oqïí»Lní dnÕníηцÇ uÝï»Õ-juÏn1Ãjn1ÝÇg ¨ uíuÝцuµuη nηщ»u µuguuuÏuÝ »η¨n1jà puηnqínÕ huuÏugn1Ãjn1Ý, Ù»q uÝíuÝn1Ù tÇÝ «h»Ãu-ÝnuÝ»η», huÙnqíu6 LÇÝ»Lní nη dnÕnín1ηцÁ 3Ç huuÏuÝn1Ù, nη

«h»ÃuÝnu» µuéÁ hn1Ýuη»Ý «h»ÃÝnu» µuéÝ t, nη Ý2uÝuÏn1Ù t

«Uqq»: ¸ηu ÷nηÓÁ ÝηuÝp n1Ý»ÇÝ, puÝÇ nη µnL2¨ÇÏÝ»ηÁ uqqujÝuÏuÝÝ»ηÇÝ én1u»η»Ýní uÝíuÝ»Lní «ÝugÇnÝuLÇuï» щuηquщ»u qÝцuÏuhuηn1Ù tÇÝ:

Un1µj»ÏïÇí щuïbuéÝ»ηÁ Ù»q Ù»ç »Ý: Ün1jÝ n1d»ηÁ ÏuηnÕuÝn1Ù tÝ oqïuqnη6»L uqqujÝuÏuÝ n1d»ηÇ Õ»Ïu-íuηÝ»ηÇ uÝÓÝuÏuÝ uÙµÇgÇuÝ»ηÁ, uηh»uïuÏuÝ quÕu-

÷uηuÏuÝ í»b»ηÇ uÙµÇnÝÝ»η uï»Õ6»Lní, Ýn1jÝ n1d»ηÇÝ Çηuη huÏuцη»Lní n1 qdï»gÝ»Lní: ´uíuÏuÝ t hÇ2»L uéuçÇÝ ËnηhηцuηuÝuÏuÝ ÁÝïηn1Ãjn1ÝÝ»ηÁ »ηµ, ц»é¨u uuÕÙÝujÇÝ íÇbuÏn1Ù qïÝínÕ uqqujÝuÏuÝ n1d»ηÁ Çη»ÝgÇg uÝÏuË hujïÝí»gÇÝ ÁÝïηuщujpuηÇ »Lu6 n1 ÇηuηuÙ»ηd ïuηµ»η puÕupuÏuÝ n1d»ηÇ цηn2Ý»ηÇ ïuÏ: Uju щuïbuéÝ»ηÇg t Ýu¨ Çη»Ýg uqqujÝuÏuÝ huÙuηnÕ nηn 2ÏuqÙuÏ»η-щn1Ãjn1ÝÝ»ηÇ n1 uÝhuïÝ»ηÇ ÏnÕÙÇg Üdц»hjuÝ «e»ÕuÏηnÝ» quÕu÷uηuËnun1ÃjuÝ 3ÁÝÏuLn1ÙÝ n1 3Ùuηuíu6n1Ãjn1ÝÁ:

Uí»LÇÝ` ujÝ Ï»ÝuuÓ¨Á, ujÝ ÝnηÙ»ηÁ, ujÝ µuηnjuÏuÝ

щuhíu6pÁ, ujÝ uηd»pÝ»ηÇ щuhщuÝn1ÙÁ, nηÁ Áuï e»ÕuÏηnÝn1ÃjuÝ щuηïuцÇη t jn1ηupuÝ3jn1η uqqujÝuÏuÝÇ, jn1ηupuÝ3jn1η e»ÕuÏηnÝÇ huÙuη, щuηqín1Ù t uÝhuÕÃuhu-η»LÇ tÝ nÙuÝg huÙuη n1 ÝηuÝg ÏnÕÙÇg uuïÇbuÝuµuη uÝn12uцηn1ÃjuÝ tÝ ÙuïÝín1Ù, Ùnéugín1Ù, uщu nïÝu-huηín1Ù »Ý: ºí цηuÝÇg h»ïn ÙǨÝn1jÝ t, Çη»Ýg uqqujÝuÏuÝ

»Ý huÙuηn1Ù n1 ujцщ»u tL uщηn1Ù »Ý, 3huuÏuÝuLní, nη Çη»Ýp Çη»Ýg Ï»ηщuηní uηц»Ý huÏupuηnq3n1Ãjn1Ý »Ý Ý»ηÏujugÝn1Ù: Çη»Ýg uqqujÝuÏuÝ huÙuηnÕ nηn 2uÝhuï-Ý»η n1 ÏuqÙuÏ»ηщn1Ãjn1ÝÝ»η 3»Ý ÁÝцn1Ýn1Ù e»ÕuÏηn-Ýn1Ãjn1ÝÁ, nηщ»u uqqujÝuÏuÝ quÕu÷uηuËnun1Ãjn1Ý, uéuÝg huuÏuÝuLn1, nη Çη»Ýp 3»Ý ÏuηnÕ huÝц»u quL nηщ»u uqqujÝuÏuÝ, ÇÝ3щ»u ÙuηpuÇuïÝ»ηÁ, ÏnÙn1ÝÇuïÝ»ηÁ 3»Ý ÏuηnÕ huÙuηí»L ujцщÇuÇÝ, »Ã» 3»Ý ÁÝцn1Ýn1Ù ÙuηpuÇqÙÁ` nηщ»u quÕu÷uηuËnun1Ãjn1Ý: UÇ 2uηp uÝhuïÝ»η n1 ÏuÕÙuÏ»ηщn1Ãjn1ÝÝ»η huÙuη»Lní Çη»Ýg e»ÕuÏηnÝ, 3»Ý huÙuηn1Ù Çη»Ýg UηnηцÇ: UηuÝg Ïuη»LÇ t Ù»Ï huηg ïuL uju ц»щpn1Ù n˜η g»ÕÇ uηd»pÝ»ηÝ »Ý Ïηn1Ù, ÏuÙ n1qn1Ù »Ý Ïη»L Çη»Ýg Ù»ç: ì»ηçÇÝÝ»ηÇu Ïn1q»ÝujÇ hn12»L, nη UηÇ e»ÕÇ

´ÝuÏÁ, nηÝ UηuηuïÝ t ¨ UηÇ e»Õu6uéÇ µÝuÏuÝ UηÙuïÁ,

nηÁ UηÙ»Ý (UηÇÝ) Ýn1jÝ ÇÝpÁ`

ÐujuÙuηц (ÐujÝ)

t: ºí

UηuηuïÇg UηÇÝ»ηÁ, Ýn1jÝ ÇÝpÁ Ðuj»ηÝ »Ý, nη ïuηu6í»Lní Ðuηuµ»ηuÏuÝ euÙupÇ íηu, Ó¨uínη»L »Ý ïuηµ»η UηÇuÏuÝ (ÐujÏuÏuÝ) Uqq»η: ÆuÏ Uηuηuïn1Ù ÙÝugu6Ý»ηÁ h»Ýg e»ÕÇ uÝn1Ýní ujцщ»u tL Ïn3ín1Ù »Ý UηÙ»Ý ¨

Ðuj: UjÝщ»u nη ÁÝÏuL»LÇ 3»Ý Çη»Ýg uqqujÝuÏuÝ huÙuηnÕ ujÝ uÝhuïÝ»ηÝ n1 ÏuqÙuÏ»ηщn1Ãjn1ÝÝ»ηÁ, nηnÝp 3»Ý ÁÝцn1Ýn1Ù e»ÕuÏηnÝn1Ãjn1ÝÁ: Uí»LÇ puÝ uÝhuuÏuÝuLÇ »Ý Çη»Ýg e»ÕuÏηnÝ huÙuηnÕ ujÝ uÝhuïÝ»ηÝ n1 ÏuqÙu-Ï»ηщn1Ãjn1ÝÝ»ηÁ nηnÝp 3qÇï»Ý Çη»Ýg 6uqn1ÙÁ: 6uqn1Ùní

µnLnη

Ðuj»ηÁ

UηnηцÇ »Ý: Uhu uju щuηq b2Ùuηïn1Ãjn1ÝÁ

huun1 3t 2uï»ηÇu huÙuη:

¶n1jÝ»ηÁ 2u˜ï Ëïugη»gÇ: Îuη6n1Ù »Ù uٻݨÇÝ: ´ujg uηu ÏnÕpÇÝ 3Ç Ïuη»LÇ 3ÝÏuï»L ujÝ цηuÏuÝÁ, ujÝ Ó»épµ»ηn1ÙÝ»ηÁ, nηÝ n1Ý»Ýp ujuoη: Ujuoη Ù»Ýp n1Ý»Ýp uí»LÇ ÏuqÙuÏ»ηщíu6, qïíu6 n1 nηuÏuщ»u huÙuLηíu6 hu-ÙujÝp: ⋂1Ý»Ýp uí»LÇ 2uï Ë»LugÇ n1 ÏuqÙuÏ»ηщíu6

»ηÇïuuuηцn1Ãjn1Ý: ⋂1Ý»Ýp µuíuÏuÝÇÝ Ù»6 Ï»Ýuuqηn1Ãjn1Ý n1 puÕupuÏuÝ ÷nηÓ Ó»ép µ»ηu6, uηnηцÇÝ»ηÇ n1 Ýnη

uηnηцÇÝ»ηní huÙuLηíu6 Ïn1uuÏgn1Ãjn1Ý, nηÁ «Üdц»hjuÝ

e»ÕuÏηnÝ» Ïn1uuÏgn1Ãjn1ÝÝ t: ºí nηÁ щuÏuu Ïuη¨nη 3t, n1Ý»Ýp Ù»η ÝщuïuÏÝ»ηÝ n1 ÇÕÓ»ηÁ ÇηuÏuÝugÝ»Ln1 uÝ2ηç»LÇ guÝÏn1Ãjn1Ý: ºí Ù»Ýp uηц»Ý uÝhηud»2ïn1Ãjn1Ý

»Ýp huÙuηn1Ù ¨ щuηïuínη tÝp uÝÙuuÝ 3ÙÝuL Ù»η »ηÏηÇ uηц»Ý puÕupuÏuÝ ÏjuÝpÇÝ Ù»η ÙuuÝuÏgn1Ãjn1ÝÁ µ»η»Ln1Ý: U»Ýp ÝщuïuÏuцηí»L »Ýp ÙuuÝuÏg»Ln1 2012 ÃíuÏuÝÇÝ uÝgÏugí»LÇp ËnηhηцuηuÝuÏuÝ ÁÝïηn1Ãjn1ÝÝ»ηÇÝ: Ujц ÇuÏ щuïbuéní 2011 ÃíuÏuÝÇ uéuçÇÝ ÏÇuuÙjuÏn1Ù Ù»Ýp ÝuËuï»un1Ù »Ýp uÝgÏugÝ»Ln1 «Üdц»hjuÝ e»ÕuÏηnÝ» Ïn1uuÏgn1ÃjuÝ h»ηÃuÏuÝ huÙuqn1ÙuηÁ, n1η ÙÇuuÇÝ щÇïÇ nηn2»Ýp Ù»η ÙuuÝuÏgn1ÃjuÝ ýnηÙuïÁ: ÐuÙuqn1ÙuηÇ h»ï Ïuщíu6 ÙuÝηuÙuuÝn1Ãjn1ÝÝ»ηÁ Ù»Ýp Ïï»Õuцη»Ýp Ýnηuµug UηnηцÇÝ»ηÇ ⋂1ËïÇ Ïujp tç»ηn1Ù: UjÝï»Õ µnLnηu hÝuηuínηn1Ãjn1Ý Ïn1Ý»ÝuÝp Ý»ηÏujugÝ»Ln1, uju ¨ ujL huηg»ηÇ í»ηuµ»ηjuL Ù»η щuïÏ»ηugn1ÙÝ»ηÝ n1 uéu-çuηÏn1Ãjn1ÝÝ»ηÁ: UéuçÇÏu huÙuqn1Ùuηn1Ù щÇïÇ ÁÝïηíÇ Ïn1uuÏgn1ÃjuÝ Ýnη Ënηhn1ηц n1 Ýnη ÝuËuquh: ÎÇηu-ÏuÝugÝ»Ýp nηn2uÏÇ ÏuÝnÝuцηuÏuÝ ÷n÷nËn1Ãjn1ÝÝ»η, nηnÝp щÇïÇ huÙuщuïuuËuÝ»gí»Ý puÕupuÏuÝ Ý»ηÏujÇu

щuhuÝçÝ»ηÇÝ: Uju ï»Õ Ù»6 ц»η n1Ý»Ýp µnLnηu, puÝÇ nη Ù»Ýp щÇïÇ Ó¨uínη»Ýp ujÝ n1dÁ, nηÁ Ç íÇbuÏÇ ÏLÇÝÇ Ýщuuï»Ln1, nηщ»uqÇ ÇηuÏuÝn1Ãjn1Ý цuéÝuÝ ujÝ ÝщuïuÏÝ»ηÁ, ujÝ ËÝцÇηÝ»ηÁ, nηnÝg Ln16n1ÙÝ»ηÁ Ù»η »ηuquÝpÝ»ηÇ ÙuuÝ »Ý ÏuqÙn1Ù: U»Ýp n1qn1Ù »Ýp uщη»L n1 uï»Õ6uqnη6»L ujÝщÇuÇ

»ηÏηn1Ù, nηÁ uuquÏuÝ ÏLÇÝÇ ÐujÇÝ: U»Ýp n1qn1Ù »Ýp uщη»L ujÝщÇuÇ щ»ïn1ÃjuÝ Ù»ç, ÇÝ3щÇuÇÝ щuïÏ»ηugÝn1Ù t Üdц»hÁ:

«UngÇuLuщtu nηpuÝ uηцuη` ujÝpuÝ qoηu1nη t hujη»ÝÇpÁ: ¶»η»ηçuÝÇÏ t ÙuηцÁ, nη ÏuηnÕ t uu»L. ÆÙ hujη»ÝÇpn1Ù uη¨Á 6uqn1Ù t µnLnηÇ »1 uÙtÝ ÙtÏÇ huÙuη, ujÝï»Õ »ηÏÇηÁ Ù2uÏ»Ln1 »1 hnq»щtu Ù2uÏn1»Ln1 uquïn1ÃÇ1Ý n1ݻ٠»u:

LÇÝ»Lní uí»LÇÝ, puÝ Çη щ»ïn1Ãjn1ÝÝ n1 Ç2ËuÝn1Ãjn1ÝÝ»ηÁ, dnÕnín1ηцÝ Çη nqn1 hujïÝn1Ãjn1ÝÁ цdíuηugÝnÕ µuqÙuquÝ uηq»LpÝ»ηÇ щuïbuéní, huçnÕín1Ù t ÇηuÏuÝugÝ»L Çη ÏuηnÕuÏuÝ n1d»ηÇ ÙÇ 3Ý3ÇÝ ÙuuÁ ÙÇujÝ:

ä»ïn1ûuÝ-b2ÙuηÇï щ»ïn1ûuÝ, µuÝuÏuÝn1ûuÝ »1 ÏujÝn1ûuÝ íηuj Ïuén1gn1u6 щ»ïn1ûuÝ ц»ηÁ htÝg ujц uηq»LpÝ»ηÁ uuïÇbuÝuµuη í»ηugÝ»Ln1 Ù»ç t ÏujuÝn1Ù»:

-UngÇuLuÏuÝ uηцuηn1ÃjuÝ huuïuïn1Ù-uhu Ù»η щ»-ïn1ÃjuÝ huηg»ηÇ huηgÁ:

-UηuÝÇg µËnÕ, u»÷uÏuÝ щ»ïn1Ãjn1Ý huÝц»щ, dnÕníηцÇ huíuïÇ í»ηuÏuÝqÝn1Ù-uhu Ù»η щ»ïn1ÃjuÝ hÇÙÝuhuη-g»ηÇ hÇÙÝuhuηgÁ:

- Uju ËÝÇηÝ»ηÇ Ln16ÙuÝÁ ÙÇïíu6 puÕupuÏuÝ ÏuÙpÇ

цηu¨nηÙuÝ n1ÝuÏn1Ãjn1Ý-uhu Ù»η щ»ïuÏuÝ n1 puÕupuÏuÝ ujη»ηÇ qnη6»LuÏ»ηщÁ: ¶nη6»LuÏ»ηщ, nηÁ hÇÙÝíu6 щÇïÇ LÇÝÇ µuÝuÏuÝn1ÃjuÝ, ÙuηцÏujÝn1ÃjuÝ,

u»÷uÏuÝ UqqujÇÝ Uηd»pÝ»ηÇ ËnηÁ ÁÝÏuLÙuÝ n1 uÝÓÝuÏuÝ µuηÓη nηuÏÝ»ηÇ íηu:

ÆÝ3щ»u

ÐujÏ

UuuïηjuÝÝ t qηn1Ù`. «øuÕupuÏuÝ

u2ËuïuÝp ïuÝ»L Ïuη»ÝuLn1 huÙuη uÝhηud»2ï t »η»p qnη6nÝ՝ щuïÙuÏuÝ qqugn1Ù: ÎuqÙuÏ»ηщíu6 n1jd: Uщuqujuï»Ý3 Ëéníp:

Uhu uju qnη6n1Ù Ýu¨ hnqÝ»L 3щÇïÇ n1Ý»Ýu uηnηцÇÝ` g»ÕuÏηnÝÁ: ºí Ù»η qnη6n1Ý uçuÏgn1ÃjuÙµ n1 oqÝn1ÃjuÙµ Ýu¨ щÇïÇ Ï»ηïíÇ Ù»η hujη»ÝÇpÁ n1 Ýηu uÙµnÕ-çuÏuÝn1ÃjuÝ hÇÙpÁ huÝцÇuugnÕ Ù»η »ηÇïuuuηц щ»ïn1Ã-n1ÝÁ: ºí Ïn1q»ÝujÇ Ýu¨ ÃnÕÝ»L Ù»η ÷ÝÃ÷ÝÃngÝ»ηÝ n1 uÇÝ pÝÝuцuïn1Ãjn1ÝÝ»ηÁ, nηnÝp ÇÝ3щ»u Üdц»hÝ t uun1Ù` »Ã» uï»Õ6uqnη6n1Ãjn1Ý 3»Ý: ºí huuÏuÝuÝp ¨u Ù»Ï µuÝ. nηpuÝ tL n1q»ÝuÝp, nη nuÏ» 2ÕÃuÝ ÇÝpÝ Çη»Ý huíupíÇ, ujÝ 3Ç huíupíÇ: UÝhηud»2ï t í»ηgÝ»L n1 huíup»L:

ºLn1jÃu n1qn1Ù »Ù í»ηçugÝ»L U»6 Üdц»hÇ Ënup»ηní, nηnÝgní Ýu¨ щÇïÇ uéuçÝnηцí»Ýp Ù»Ýp, Ù»ηqnη6nÕn1Ãjn1Ý-Ý»ηn1Ù:

«Ðnq»щ»u 6njL»ηÝ »Ý uï»Õ6»L цdíuηÇÝ n1 uÝÏuη»LÇ Ëou-p»ηÁ : ønjη n1 »Õµujη »Ý n1 3ÏuηnÕuÝuLÁ: ÐuquηuÙÕnÝ

buÙ÷nηцn1ÃÇ1ÝÝ uÏu1n1Ù t ÙÇ huïÇÏ

pujLní:

âÏu´j

uÝÏuη»LÇÝ, »ηµ Ïuj qoη»Õ n1 íbéuÏuÝ ÏuÙpÁ»:

18.12.2010Ã

Ցեղակրոնությունը վերկուսակցական գաղափարախոսություն է

Լրագրող` ԱՐՓԻ ՍԱՀԱԿՅԱՆ

Այսօր գործում են նժդեհյան գաղափարախոսությունը որդե գրած մի քանի կուսակցություններ: Արդյո՞ք նժդեհյան միտք ը, գաղափարները մեզանում այդքան պահանջված են:
- Բոլոր ժամանակներում գաղափարախոսություններն

ստեղծվում են հիմնականում կոնկրետ մարդկանց կողմից և հետապնդում են կոնկրետ նպատակներ: Սակայն այլ խնդիր է լուծում ազգային գաղափարախոսությունը: Այն կապված չէ կոնկրետ մարդու մտավոր ղությունների, նրա պատկերացումների հետ: Ազգային գաղափարախոսութ-յունները հիմնվում են տվյալ ազգի արժեհամակարգի վրա: Եվ կոչված են առողջացնելու, հզորացնելու և հզոր պահելու այն: Այդ առումով մեր իրականության մեջ, ճիշտ է, ունեցել ենք էպոս, մեծ մտածողներ` Նարեկացի, Պատկանյան, Րաֆֆի, Թումանյան, այնուամենայնիվ չի ձևավորվել ամբողջական ուսմունք: Բայց այսօր հենց Նժդեհյան ցեղակրոն գաղափարախոսությունն է, որ պատասխանում է հարցերին, տալիս է մեր ապագայի տեսլականը, ուղենշում եղած խնդիրները լուծելու ճանապարհը: Ըստ իս` ցեղակրոնությունը պետք է լինի ոչ թե մեկ կամ մի քանի կուսակցության, այլ ազգի սեփականությունը: Բոլորը պետք է լինեն ցեղակրոն: Ես ողջունում եմ, որ մարդիկ այդ գաղափարի շուրջ ստեղծում են կուսակցություններ: Բայց արդյո՞ք ստեղ-ծելուց զատ նաև առաջնորդվում են այդ գաղափարներով:

-Ցանկացած գաղափարախոսություն ենթադրում է

որոշակի կեցվածք, կերտվածք, կենցաղ: Եթե մարդիկ ասում են` ասածս լսեք, արածիս մի հետևեք, նշանակում է` հատուկ ստեղծվել են` վարկաբեկելու հռչակած գաղա-փարները: Բայց եթե նրանք իրոք ասում և ապրում են այդ բարոյականությամբ, արժեհամակարգով, միայն ողջունե-լիէ:

Իսկ ընդհանրապես ցեղակրոնությունը վերկուսակցական գաղափարախոսություն է: Ցեղակրոն պետք է լինի մարդը: Դուք ցեղակրոնությունը համարում եք հիմք, առանցք: Բայց Նժդեհի ընդդիմախոսները նրան մեղադրում էին ռասիզմի
ու կռապաշտության համար` նա պաշտում էր ցեղը: Այս դե պքում հակասություններ չե՞ն առաջանում:
Այդ ընդդիմախոսները մնացել են անտեղյակների

շարքում: Մանավանդ այս 20 տարում ամենաշատ հրատարակվածը երևի Նժդեհի գրքերն են: Դժվար չէ կարդալ, հասկանալ` ինչ է քարոզում այդ գաղափարախոսությունը, ինչ նպատակ ունի: Ու եթե մարդիկ գիտեն, բայց հատուկ ներկայացվում է որպես ռասիզմ, ֆաշիզմ, ուրեմն դիտավորություն է: Այդ մարդիկ ծառայում են այլ կառույցների: Օտարերկրյա՞:

Այո: Կամ էլ իրենց արժեհամակարգը այնպիսին չէ, ինչպիսին պահանջում է ցեղակրոնությունը: Նրանք չեն համապատասխանում այդ արժեքներին, չեն կրում ցեղի որակները:

Լավ, իսկ հասարակության համար ցեղակրոնությունն այսօր որքանո՞վ է արդիական, ընկալելի:
Տարբերակում ենք ազգ և ժողովուրդ: Ժողովուրդը անբնական կուտակումն է` ժողովված ամբողջություն: Ժողովրդի մեջ կարող են լինել տարբեր ծագում ունեցող

անհատներ: Իսկ ազգը ծագման, արյունակցական ամբողջություն է: «Ազ»-ը հայերեն նշանակում է սերում, ծագում: Որքանով էլ ժողովուրդն ընդդիմանա չընդունի, այնուամենայնիվ իր գոյությամբ պարտական է իր մեջ ամփոփված ազգին, որովհետև ազգի չգոյությունը ենթադրում է ժողովրդի մահը:

Նժդեհի համար հայրենիքը, բարոյականությունը, Աստված, ցեղի ոգին մեծագույն արժեքներ են: Արդյո՞ք այսօր մենք այդ ամենից չենք հեռացել:
Այսօր արժեքներ են հռչակվել փողը, ստամոքսը,

սեռական մոլուցքը: Երիտասարդության մեջ տարածված է մեծ դրամագլխի արագ տիրանալու մոլուցքը` անկախ միջոցներից: Միշտ այսպես է` ցանկացած ազգ, կրոն, իշխանություն ինչ իդեալներ սահմանում է, դրանց էլ նմանվում է: Հիմա`եթե մեր առաջ դնում ենք միայն սոցիալական խնդիրներ, փողն ու ստամոքսն է գերագույն նպատակը, «դեմոկրատական» կեղծ արժեքները, որոնք ոչ ոք չի հասկանում, թե ինչ են` պատկերն էլ լինում է այնպիսին, ինչպիսին այսօր տեսնում ենք: Բայց այս ամենից անկախ` ազգը սահմանում է սեփական արժեքները: Այս կտրվածքով նայենք` մարդու մեջ կան և առողջացնող, և սպանող բջիջներ: Եթե գերակայում են սպանողները, օրգանիզմը մահանում է: Եթե առողջացնողները` օրգանիզմն ապաքինվում է: Փաստ է, որ այսօր մեր ժողովրդի մեջ կան այդ սպանող բջիջները: Բայց կան նաև առողջացնողները: Սակայն դրանք այնքան շատ չեն, որ վերացնեն սպանող բջիջները, թեև այնքան քիչ էլ չեն, որ ազգը մահանա: Այնուհանդերձ ազգային առողջ տարրը մեր մեջ կա: Եվ հզորանալու է: Դա է մեր ժողովրդի ապագան: Ինչպես Նժդեհն է

ասում` այս ժողովուրդը պետք է ցեղվի: Գլոբալիզացիայի ներկա պայմաններում զուտ ազգայինը, ցեղայինը աստիճանաբար հետին պլան է մղվում: Մինչդեռ Նժդեհը աշխարհաքաղաքացիությունը համարում էր հայրե-նիքի և հայրենասիրության երեք անհաշտ թշնամիներից մե կը: Այսօր ոսկե միջինը ինչպե՞ս պետք է գտնել:
Ոսկե միջին չկա: Ընդհանրապես գլոբալիզմը միտված է

մարդու դեմ: Դա հակաբնական գաղափարախոսություն է: Ազգերը բնական կատեգորիաներ են, որ ստեղծվել են հենց Արարչի կողմից: Հայն ի սկզբանե արարվել է Արարչի կամոք, գոյություն ունի արարչագործության սկզբից, և այն օրրանը, այն արեալը, որը մենք անվանում ենք Հայկական բարձրավանդակ, միայն հայերինն է: Մենք դրանից դուրս չենք կարող գոյություն ունենալ: Ոսկե միջին չի կարող լինել: Ազգայնականն ու գլոբալիստականը միշտ հակամարտության մեջ են եղել, կան և կլինեն: Եվ կուզենայինք, որ ժամանակի ընթացքում մարդկությունն այնքան հասունարար, որ ամեն մի ազգ ապրեր իր արժեհամակարգով և մարդկության ծաղկեփնջի մեջ իր հոտն ունենար:

Դուք նշեցիք, որ ազգային տարրը մեր մեջ կա , բայց դեռ գերակայող չէ, իսկ գլոբալիզմը դրսից եկող հստակ պա րտադրանք է: Այդ դեպքում մենք ինչպե՞ս պետք է դիմագրա վենք կամ պայքարենք դրա դեմ:
Լաո Ցզին մի լավ խոսք ունի` երբ քամին փչում է, երկու բան պետք է անել. նախ` պետք է վրան կառուցել` պաշտպանվելու համար, ապա հողմաղաց` օգտվելու համար: Արհավիրքին դիմադրելու միակ ճանապարհը քո ինքնության հզորացումն է: Դու կարող ես պայքարել միայն քո արժեհամակարգի հզորացմամբ: Դու ինքդ

առողջացիր, հզորացիր, իսկ նա կգա-կանցնի: Նման շատ բաներ են մեր ազգի գլխով անցել-գնացել:

20.09.2011թ.

Բաց նամակ ուղղված Հայ ժողովրդի ներքին տականքին և ոչ միայն

Վերջին օրերին նորից ակտիվացել է մեր ներքին տականքը, հատկապես սոց ցանցերում, այս անգամ ԿԳՄՍ փոխ նախարար Ժաննա Անդրեասյանի բերանով, շրջանառության մեջ դնելով մոտ ութ տարվա վաղեմություն ունեցող հաղորդումը: Այդ հաղորդմամբ այդ տիկինը Նժդեհյան Ցեղակրոնգաղափարախո-սությունը որակում է որպես ֆաշիստական գաղափա-րախոսություն,ասելով որ այն վտանգում է մեր ազգային անվտանգությանը :

Ավելի քան երեսուն տարի անկախություն ձեռք բերելուց իվեր ՀՀ բոլոր իշխանությունները անզիջում պայքար են մղել մեր ինքնության՝ Ազգային Արժեհամակարգի դեմ: Ավելի քան երեսուն տարի անընդմեջ ոչնչացվում է մեր մշակութային ու բարոյական արժեքները, գիտությունն ու կրթական համակարգը, տնտեսությունն ու արտա-դրությունները:

Ավելի քան երեսուն տարի քարոզվում է այլասեռություն ու անբարոյականություն, այլասեր աղանդներ ու գաղափարախոսություններ:

Մինչև վերջին 2,5 տարին այն արվում էր երկչոտորեն և քողարկված, զանազան փքուն, գունեղ ու ծպտումի ներքո, բայց նպատակային ու ծրագրավորված: Դրանից հետո

բացահայտ ու անպատկռ ձևով:

Երեսուն տարի ազգայնականներս հրատարակումներով, ելույթներով, հայտարարություններով անում էինք ամեն ինչ, որպեսզի հայությանը հասու դարձնենք Հայոց Ինքնության խորություններին, մեր արժեհամակարգին ու նրա դրսևորումներին, Ազգային Գաղափարախո-սությանը, որի հենքն ու ողնաշարը Նժդեհյան Ցեղակրոն ուսմունքն է: Եվ տեսնում էինք թե ինչպես է այն հանդիպում կատաղի դիմադրության, չասենք ծաղր ու ծանակի և վարքաբեկման: ԼՏՊ-ների կողմից Ազգային գաղափարախոսությունը որակվում էր որպես կեղծ կատեգորիա, Ցեղակրոնությունը՝ որպես ֆաշիզմ, իսկ նիկոլների ու նրա ուսապարկերի կողմից ազգայնական մտածողությամբ մարդկանց որպես հետադիմական, Քարահունջը՝ քարկտիկ, Գառնու տաճարը՝ հավաբուն: Այդպես էլ ժողովրդին անհասու մնաց այն, որ Ցեղակրոնություը Ազգին ու Հայրենիքին անվերա-պահորեն նվիրվելու, կամք ու կարողություն, սեր ու ցանկություն, ապա գործողությունների մղելու, Ազգային Ինքնության վրա հիմնված բարոյաքարոզչական ուսմունք է: Այդպես էլ մեր ժողովրդին անհասու մնաց այն գաղափարը, որ մեր թշնամիները կհասնեն հաղթանակի, երբ կկարողողանան ջարդել մեր ոգին, կկարողողանան նսեմացնել մեզ մեր աչքերում և ամենակարևորը մեր հավերժական սիմվոլներին, ովքեր միշտ տարել են մեզ փառքի ու հաղթանակի: Երբ սկսվեց բացահայտ հակաքրոզչություն մեր ամենանվիրական մեծերից՝ Գարեգին Նժդեհի և Ցեղակրոն ուսմունքի դեմ, բազմիցս

զգուշացնում էինք, որ մեր թշնամին լուրջ պատերազմի է պատրաստվում: Բայց ձայն բառբառո հանապատի: Մենք պարտվեցինք: Բայց չպարտվեց մեր Բանակը ու Ազգային ոգին: Հիմա շարունակվում է նույն ձեռագիրը այսօրվա կրեատիվ պաշտոնյաների, ծախու քաղաքական գործիչ-ների, մտավորականների, Ժաննա Անդրեասյանների, նիկոլի ուսապարկերի միջոցավ, Նժդեհի բառերով Ցեղի տականքների, ազգային դավաճանների միջոցով:

Զգուշացնում ենք. Մեզ պատրաստում են Սյունիքի և ոչ միայնՍյունիքի հողերի կորստի, ՀՀ պետականության վերացման մտքին:

Այսքանով հանդերձ մենք չենք վախեցնում այլ ասում ենք. միգուցե Աստված կների այս տականքներին, Հայ Ազգը՝ երբեք: Նաև հայտարում ենք, որ Ազգն ու Հայրենիքն են մեր զույգ Աստվածությունները, իսկ Ազգասիրությունն ու Հայրենասիրությունը՝ կրոն: Որ Հայը հարատևելի է, Հայրենիքի ամբողջականություը Հայոց պետականության շուրջ՝ վերականգնվող:

Ամրագրում ենք, որ դրան հասնելու համար մեզ պետք է երեք բան՝

Պատմական զգացում, կազմակերպած ուժ և ապագա-յատենչ խռովք: Երդվենք ու անցնենք գործի: 13.02.2021թ

Բաց նամակ անսիրտ <<խելոքներին>>

Հայությունը անհիշելի ժամանակներից, հատկապես ճակատագրական պահերին ձևակերպել է ժամանակի

շնչին համապատասխան կարգախոսներ, գաղափարներ և դրանց հիման վրա ձևավորել զանազան շարժումներ, որոնց հիմքում մշտապես եղել է Հայկականությունը իբրև արժեհամակարգ: Եվ միշտ ել գտնվել են անսիրտ խելոքներ, ովքեր իրենց <<կաղ հանգերով>> ու վարգով փորձել են վարկաբեկել, նսեմացնել այդ գաղափարները՚: Եղել են նաև սրիկաներ, որոնք նստելով այդ վսեմ գափարների վրա վարկաբեկել են միայն իրենց: Ինչ եք կարծում, չեն գտնվել այդպիսիններ նախաքրիս-տոնեական ժամանակաշրջանում և դրանից հետո, չեն գտնվել Ավարայրում, Սարդարապատում, Ղարաքի-լիսայում, Լեռնահայաստանում, Հայրենականի ու Արցախյան պատերազմներում, քառօրյա պատերազմում և այսօր, որոնք իրենց հոգու այլանդակությունը փորձում են քողարկել ոչ միայն զանազան մոլար ու ճղճղան գաղափարներով, այլև իրենց հայտարարելով իբր այդ գաղափարների կրող, իրենց կուշտ և անհոգի կեցվածքով փորձել են արժեզրկել այդ գաղափարները: Գտնվում են երկչոտ գրչակներ, որոնք չտիրապետելով այդ գաղա-փարներին, չիմանալով սեփական ազգի պատմությունը, անմասն մնալով սեփական ազգի դարդ ու ցավերին, գրելով, արտասանելով այդ գաղափարները, կողքից ավելացնելով <<այսպես կոչված>> և նմանատիպ հեգնական բառեր, հուսով են, որ մեծ ծառայություն են մատուցում իրենց տերերին ու իրենց կեցվածքի պատվիրատուներին: Բայց նրանք չգիտեն, որ առաջին հերթին հենց նրանց մեջ են առաջացնում նողկանքի ու արհամարհանքի զգացում և դրանով չեն լրացնում, չեն

գեղեցկացնում ու արժևորում այս շարժումը: Սրանց համար <<Ցեղի>> գաղափարը տեղավորվում է միայն Ցեղասպանության` Ազգասպանության ընկալման մեջ և ոչ մի կերպ չի ընկալվում որպես Ցեղակրոն` Ազգակրոն ընկալում, ինչը նշանակում է կրել այն Ցեղային` Ազգային արժեքները, որոնք թերևս քնած են հենց իրենց մեջ: Սրանք Ցեղային` Ազգային արժեքներով առաջնորդվող մարդկանց նույնացնում են ցեղային մղումներով առաջնորդվող հոտի հետ չհասկանալով, որ Նժդեհյան Ցեղակրոն գաղափարները իրենց վրա հագցրած (այստեղ արդեն համաձայն եմ քաղաքական ստահակներ, կոռումպացված իշխանություններին քծնաբարո ծառայողներ… Ձեր եզրույթների հետ) այլևս նախկին իշխանական Հանրապետական կուսակցության և նրա ձևավորած իշխանությունները ամենևին կապ չունեն Նժդեհի և նրա ստեղծած Դավիթբեկյան Ուխտերի, այնուհետև Ցեղակրոն ուխտերի դավանաբանության հետ, որովհետև Դավիթբեկյան Ուխտերը Սյունիքում, Ցեղակրոն Ուխտերը սփյուռքում իրենց նշանակալի ավանդը բերեցին Հայաստան պետության կայացման և Սփյուռքահայության չուծացման գործընթացներում: Իսկ Ցեղակրոնի շապիկ հագած Հանրապետականները, որոնց ղեկավարությամբ վերջնականապես քաոսի վերածվեց երկիրը, կողոպտվեց ոչ միայն նյութական մասը, այլև կողոպտեցին մարդկանց հոգիները, այդ թվում Ձեր, այլապես Ձեր գրիչներով խրոխտաբար թուր չէիք ճոճի ու չէիք նսեմացնի ու սևացնի այն գաղափարները այն մարդկանց անունները, որոնց շնորհիվ հատկապես գոյություն ունեք նաև դուք: Այդ կիսագրագետ

<<առաջադիմականներին>> կամ անսիրտ խելոքներին կհորդորեի մտածել սրտով և հասկանալ, որ ազատագրված հայրենիքի մի փոքր մասն անգամ հողակտոր չէ և հողակտորը ամենևին էլ չի կարող քաղաքակրթվել, ինչպես իրենց հոդվածնեում արագ-արագ ճամարտակում են այդ անսիրտ խելոքները: Մեզ համար ավելի նվիրական են Արարատ լեռան ձյուները, քան Արարատյան դաշտի խաղողը: Հայրենիքի զգացումը բացակայում է Ձեր սրտում, չնայած գոյություն ունի ձեր անկապ մտքերում: Ուզում եք Հայրենիքը իր սրտում կրող մտավորականի խոսք լսել: Խնդրեմ.

Если кликнет рать святая, кинь ты Русь, живи в раю, Я скажу-не надо рая, дайте Родину мою.

Ս.Եսենին

<<Հայաստան, քեզ սիրտը ծնաւ-դու ապրում ես սրտերի մէջ և ջերմջերմ սրտերի շնորհիւ միայն: Գուցէ եղել են եւ անսիրտ խելոքներ, որ սիրել են քեզ, բայց նրանք չեն խաչւել, չեն մեռել քեզ համար: Հայրենիքի համար մեռնում է, հերոսանում մեծ սրտի տէրը միայն>>:

<<Հայրենասիրութիւն-մարդկային առաքինությունների թագն ու պսակն է դա: Մարդկային բարոյական յատկութիւնները իր մեջ միացնող այդ գերագույն առաքինութիւնն է, ազգերի գոյութեան անհրաժեշտ պայմանը եւ անսպառ աղբիւրը նրանց ոյժի եւ մեծութեան: Նա այնքան ջերմ է մի ժողովրդի մեջ, որքան փոքր է այդ ժողովուրդը եւ որքան ամբարիշտ են նրա հարեւանները: Եթե այդպես չէ ամենուրեք, այդպես պիտի լինի>>: Գարեգին Նժդեհ

<<Patria o muerte>>- <<Հայրենիք կամ մահ>>-կասի չիլիացին, ի պատասխան <<Venseremos >> -

<<հաղթանակ>>- կբղավի Չիլին:

Հասկացաք՞, կարծում եմ այո: Զգացիք՞, կասկածում եմ: Դուք խոսում եք սոցիալական արդարությունից: Բայց գոնե տեղիա՞կ եք, որ Ցեղակրոն ուսմունքի առանցքը հենց սոցիալական արդարության, ճշմարտության, մարդկայնության սկզբունքներն են, ինչը բացակայել ու բացակայում է իշխող վերնախավի և նրա քաղաքական թևը ներկայացնող կուսակցությունների մեջ:

Նժդեհն ասում է`.

<<Հայրենիք և ճշմարտություն-ահա իմ զույգ Աստվածությունները: Առանց մեկի անհնար է մյուսը>>:

<<Մարդկայնությունն է մարդկության հայրենիքը, ինչը մարդկությունն այդպես էլ չունեցավ>>:

Իմացեք գոնե սա:

Հռետորական հարց եք բարձրացնում, որ ազգային պատկանելիությունը բավարար չէ, որ վստահության քվեն պիտի տրվի նրանց, որոնք իրենց գործունեությամբ ապացուցել են, որ ոչ միայն հարիր են հայաստանյան խնդիրներին, այլև բացառապես առաջնորդվում են հայաստանակենտրոն սկզբունքներով: Բայց կնդունեք, որ դա էլ բավարար չէ: Ազգային պատկանելիության զգացումն ու Ազգին անմնացորդ նվիրվելու և ծառայելու զգացումն է պարտադիր պայման:

Իսկ արդեն Գլոբալիզմ, կամ հակագլոբալիզմ քարո-զողներին և քննադատողներին ուզում եմ հուշել, որ սին է

այն քննադատությունը, որը ստեղծագործություն չէ, որովհետև այդ զույգ <<գաղափարախոսությունները>> սիամական քույրեր են, մեկը մեկից բխող, մեկը մյուսին ծնող : Ավելի լավ է դրսևորվել սեփական Ազգի արժեքային համակարգի, նրա դրսևորումների դաշտում, այն է տեսնել, զգալ, գիտակցել, խոնարհվել, պաշտել ու կրել հենց այդ արժեքները, ասել է թե լինել Ազգակրոն` Ցեղակրոն: Եվ այդ արժեքներն են Հայրենիքը, Գենը, Լեզուն, Ընտանիքը, Տոհմը, որոնք, ավելի ճիշտ որոնց զգացողությունները պիտի դրսևորվեն Բարոյականութ-յան, Հավատքի, Մշակույթի,Պատմության, Կրթության , ներքին ու արտաքին հարաբերություն- ներում: Իսկ պետության ու պետականաշինության պարագայում նշեմ, որ վայ այն պետությանը, որը Հայրենիքի ընկալումը, դրոշմը չունի:

Ընթերցող, վերջում կհարցնես, թե ում է ուղղված այս բաց նամակը: Պատասխանեմ. Երեկվա, այսօրվա և վաղվա ծախու այսպես կոչված <<մտավորականներին>>,

<<քաղաքական գործիչներին>> և աչքները տնգած ու քաղաքական դաշտ խցկվելու անկուշտ ցանկությմբ

<<գործիչներին>> չուզենալով տալ դրանց անունները, հույս ունենալով, որ այն կգտնի իր հասցեատիրոջը: Միայն հորդորում եմ, որ եթե ամեն օր մաքրում եք Ձեր կոշիկները, գեթ մեկ անգամ կյանքում մաքրեք Ձեր միտքն ու հոգին և աշխատեք զարթնեցնել Ձեր քնած ոգին, որը կարող է նաև Հայի լինել:

Հ.Գ. Այս հոդվածը տրվել է գրեթե բոլոր էլեկտրոնային

թերթերին, ի պատասխան Lragir.am կայքում տեղադրված զավեշտալի մի հոդվածի, ինչը սակայն չտեղադրվեց թե վերջինիս և թե մնացած բոլոր կայքերում, ինչը մեզ խորհելու առիթ է տալիս:

01.02.2020

Դարձ դեպի տուն

Հայերը անհիշելի ժամանակներից բնակվել ու արարել են Երուսաղեմում, Կոնստանտինոպոլսում և Բաքվում (չեմ խոսում շատ և շատ այլ քաղաքների ու երկրների մասին), երբ վերջիններս եղել են փոքրիկ բնակավայրեր: Այդ ժամանակներից սկսած Հայերը մյուս ժողովուրների հետ միասին գցել են այդ քաղաքների հիմքերը և դրանց շուրջ ձևավորել պետություններ ու կայսրություններ: Դրա ապացուցման կարիքը չկա, քանի որ դա արել են բազմաթիվ անտիկ և ժամանակակից պատմիչներ, գիտնականներ, ճանապարհորդներ, իդեպ ոչ հայազգի: Զարմանալի չէ նաև այն, որ Հայերը երբեք չեն լքել այդ քաղաքները ու չեն դավաճանել այն ազգերին, որոնց հետ դարեր շարունակ արարելով ու հրաշակերտելով իրենց քաղաքները, խելագարության են հասցրել օտար ժողովուրդների և պետությունների, որոնք ոչինչ չունեն հպարտանալու այդ գործընթացում: Բայց ստիպած են եղել կրկին ու կրկին նույն ժողովուրդների հետ միասին ապաքինել սեփական վերքերը, ոտքի կանգնել ու շարունակել նախ և առաջ վառ պահելու Արարչական-Բնական միակ օրենքը՝ Տեսակի շարունակելիության օրենքը և դրանով իսկ այն արարչական որակների փոխանցելիությունը, որոնք տրված են Արարչի կողմից,

որն իրականացրել են դարձյալ ի վերուստ տրված սեփական նվիրումի, արարումի և համառության շնորհիվ: Դա է պատճառը երբ 1187 թվականին Հաթթինի ճակատամարտում ջախջախելով խաչակիրների զորքերը Սալահ ադ-Դինը գրավեց Երուսաղեմը, հնարավորություն տալով բնակիչներին հեռանալ քաղաքից, Հայերը, որոնք նույնպես կռվում էին քաղաքի պարիսպների վրա, չլքեցին քաղաքը, ինչպես այլ ազգությունների ներկայացու-ցիչները, այդ թվում հրեաները: Ի դեպ հրեաները մի քանի անգամ են լքել Երուսաղեմը ու վերադարձել, իսկ Հայերը երբեք: Եվ այս օր ել շարունակում են ապրել ու արարել այդտեղ, երեք կրոնների քաղաքում, իրականացնելով իրենց առաքելությունը, հին քաղաքի 1/4-ը կազմող հատվածում, այն համարելով իրենց տունը:

Երբ 1453 թվականին Մեհմեդ 2-րդը պաշարեց Կոնստանտինոպոլիսը և մայիսի 29-ին գրավեց քաղաքը, քաղաքի պարիսպների վրա մնացել էին ու միայնակ կռվում էին մոտ 5000 հայեր, իսկ հույները վենետիկցի նավաստիների և մյուս եվրոպական երկրներից ժամանած ջոկատների հետ հասցրել էին հեռանալ քաղաքից: Հարց է ծագում՝ ինչու նույնը չարեցին Հայերը: Չարեցին, որովհետև Հայի հոգու խորքերում աննկատ, նույնիսկ անգիտակցաբար ապրում են այն արժեքների զգացումը, որոնք պատասխանատվության ու գործո-ղությունների են մղել ու մղում մարդկության բազմա-դարյան պատմության մեջ, կրկնում եմ մարդկության, ում նույնպես Հայությունը երբեք չդավաճանեց: Մարդկայ-նությունը՝ որը մարդկության հայրենիքն է, ինչը մարդկությունը այդպես ել չունեցավ, Հայը կրում է իր

հոգու խորքում ու ապրում դրանով: Հայը չէր կարող դավաճանել այն նյութական ու հոգևոր արժեքներին, ինչը արարել ու կրել է հազարամյակների ընթացքում այլ ազգերի ու ժողովուրդների հետ միասին: Բավական է նշել բյուզանդական մոտ 50 հայկական ծագումով կայսրերի, բյուզանդական զորքի միջուկը կազմող կայսերական հայկական ընտրազորի և այրուձիու, տարբերժամա-նակներում մեծաթիվ տաղան- դավոր զորավարների, բարձրաստիճան պաշտոնյաների, մտավորականների ու առևտրականների:

Բյուզանդացի պատմիչ Պրոկոպեոս Կեսարացին իր «Գաղտնի պատմություն» աշխատության մեջ գրում է.

«Բյուզանդական պալատական գվարդիան բացառապես կազմված էր ֆիզիկապես առողջ և արհեստավարժ Հայ զինվորականներից»: Հիշատակի արժանի են Կայսր Լևոն Հայը, Կայսր Մորիկը, Թրակիական կայսերական արքա-յատոհմը, Մակեդոնական, կամ Հայկական Վասիլների կայսերական արքայատոհմը, տաղանդավոր զորահրա-մանատարներ Ներսես Ստրատեգը, որը դարձավ նաև Իտալիայի և Սիցիլիայի փոխարքան, ում անվան հետ է կապված Միլան քաղաքի (Մեդոլիանումի) հիմնադրումը, Իտալիայի մյուս փոխարքաներ Հայ Իսահակը, Ալեսիո (Ալեքս) Մուսելեն (Մուշեղը), զորահրամանատարներ Դավիթ Սահառունին, Թեոդորոս Ռշտունին, Վարազ և Սմբատ Բագրատունիները, Համազասպ Մամիկոնյանը, Գրիգոր Մամիկոնյանը, Աշոտ Բագրատունին, Ներսես Կամսարականը: 778թ-ին, երբ Բյուզանդիան պատերազմ սկսեց արաբների դեմ, հինգ փոքրասիական բանակներից չորսի գլխավոր հրամանատարներն էին Արտավազդ

Մամիկոնյանը, Տաճատ Անձևացին, Գրիգոր-Մուշեղ Մամիկոնյանը և Վարազտիրոց Բագրատու¬նին: Ի դեպ, Սմբատ Բագրատունու անվան հետ է կապված 585թ. Դնեպրի ափին վերջինիս հիմնած Սմբատաս ամրոցը, որը ըստ Սեբեոսի և Կոնստանտին կայսրի ժամանա-կագիրներից մեկի վկայության, հենց այդ ամրոցի տեղում առաջացավ Կիև քաղաքը, երբ «Ռուսերը Դնեպր գետով իջնելով հավաքվում են Կիևյան ամրոցում, որը կոչվում էր Սմբատաս»: Բյուզանդական կայսրության հզորացման գործում իրենց խոշոր ներդրումն են ունեցել Հայ ազնվականները, գիտնականները, Ճարտարապետներն ու առևտրականները: Նույն բանի մասին է գրում նաև մեկ այլ անգլիացի պատմաբան Գ. Ֆինլեյնը, նշելով, որ

«Բյուզանդիայի մեջ, Հայ բառը հոմանիշ էր Ազնվա-կանության ու քաջարիության»: Հայությունը իր առա-քելությունը շարունակել է կատարել Օսմանյան կայսրությունում, շենացնելով ու արարելով այլ «ար-ժեքների» վրա հիմնված այդ պետության մեջ, պահպանելով իր ինքնությունը: Այսօր էլ Հայությունը Մեծ Եղեռնի սարսափներից հետո վերադարձավ իր տունը, շարունակելով ապրել ու արարել: Այդ պետության կեղծ տերերը պապանձվում են, երբ լսում են, որ իրենց լեզվի, ճարտարապետության, գիտության, բժշկության, տնտե-սական համակարգի , մշակույթի տարբեր ոլորտների հայրերը հենց Հայերն են ու շրունակում են այդպիսին լինել: Բավական է հիշել ճարտարապետ Տրդատին՝ Սուրբ Սոֆիայի տաճարին նոր կյանք տվողին, Կարապետ և Նիկողոս Բալյան եղբայրներին՝ հեղինակը Աբդուլ Մեջիթ 1-ին սուլթանի պալատի, որը հետագայում դարձավ

Մուստաֆա Քեմալի, իսկ այժմ Թուրքիայի վարչա-պետների նստավայրը, որոնք հեղինակներն են շատ և շատ շենքերի, այդ թվում ճարտարապետական արժեք ներկայացնող բազմաթիվ մզկիթների, որոնք այցեքարտն են ժամանակակից Թուրքիայի: Բավական է հիշել այդ երկրում բժշկական ցանցերի հիմնադիր Գազազ Բքեզջինյանին, Հակոբ Բարդովյանին՝ թուրքական թատրոնի հիմն նադիրին, Հակոբ Մարտայանին՝ժամա-նակակից թուրքերենի ստեղծողին:

Իսկ գիտության, կրթության Տնտեսության, սպորտի, առևտրի ոլորտներում Հայերի դերն ու քանակը այնքան մեծ էր, որ հնարավոր չէ թվարկել: Այսօր էլ Հայությունը՝ ճիշտ է արնաքամ եղած, այնուամենայնիվ ապրում ու շարունակում է արարել, իրականացնելով իրառաքե-լությունը Կոնստանտինոպոլիսում, անվանելով այն պարզապես Պոլիս, համարելով իր տունը:

Բաքուն Մեծ Հայքի Փայտակարան նահանգի Բագավան բնակավայրն է: Հայերը այդ տեղ բնակվել են անհիշելի ժամանակներից: Բայց արդեն նավթի արդյունահանումից հետո այն վերածվեց արդյունաբերական քաղաքի: Հենց նավթարդյունաբերության ակունքներում էին կանգնած Հայազգի Միրզաբեկյանցը, Մանթաշյանը, Ղուկասովը, Արամյանցը, Թադևոսովը, Ծատուրյանցը և շատերը որոնց հաշվեկշռի վրա էր ամբողջ նավթի և նավթուղիների ավելի քան 70 %-ը: Նավթարդյունա-բերությունը իր հետևից տարավ 500 ընտանիք ունեցող ավանը քաղաքի վերածելու և զարգացման տանելու բոլոր ոլորտները՝ ճարտարապետությունը, արվեստներն ու արհեստները, գիտությունը, առողջապահությունը, կրթա-

կան համակարգը, արդյունաբերությունը, սպորտը, որոնց ակունքներում այլ ազգերի ներկայացուցիչների շարքում իրենց ծանրակշիռ ներդրումն են ունեցել Հայերը, քանի որ իրենց կրթական ու ինտելեկտուալ ունակություններով չեն զիջել ռուսներին և եվրոպացիներին: Այդ ոլորտների զարգացման գործում իրենց հսկայական ներդրումն են ունեցել Ճարտարապետներ հայր և որդի Մայիլյանները, որոնց կառուցած շենքերը առ այսօր այդ քաղաքի ամենատեսարժան կառույցներն են: Բավական է նշել միայն Բաքվի օպերայի և բալետի վեհաշուք համալիրը: Բժշկության ու բարեգործության բնագավարում`Արամ-յանին և Գաբրիել Տեր-Մելիքովին, գիտության ուտեխ-նիկայի բնագավառում` Ադամյանին, կրթական ումար-դասիրական ընկերությունների ցանցում` Դավիթ Ոսկանյանին, ադրբեջանական կինոյի հիմնադիր` Համո Բեկնազարյանին: Իսկ Հայազգի ինժեներների, որակյալ բանվորների ու արհեստավորների, ուսուցիչների, մարմ-նամարզիկների, դերասանների ու մշակութայինգոր ծիչների դերը այնքան մեծ էր որ արդյունաբերական քաղաքը աստիճանաբար դարձավ նաև մշակույթի ու գիտության քաղաք: Երբ 1918 թ-ին թուրքերը ապա անգլիացիները մտան Բաքու, քաղաքի պաշտպա-նությունը ստանձնեց Հայկական Ազգային Միությունը՝ Ստեփան Շահումյանի գլխավորությամբ, ունենալով մոտ 14000 առավելապես Հայերից կազմավորված զորք: Եվ երբ մուսաֆատիսների դավաճանության պատճառով ու անգլիացիների աջակցությամբ քաղաքը ընկավ, գնդա-կահարվեցին 26 կոմիսարները և սկսվեցին Բաքվի ջարդերը, այդ քաղաքից առաջին անգամ ոչխարի հոտ

եկավ: Սովետական կարգերի հաստատումից հետո քաղաքը սկսեց վերագտնել իր նախկին փայլը: Հայերը մյուս ազգերի հետ վերակառուցեցին իրենց քաղաքը ու կրկին դարձան նրա տերը:

Բայց արդեն 1988–ից, սկսած հայտնի հայկական ջար-դերից հետո, դադարեց հայկական համայնքի գոյությունը ամբողջ Կասպից արևմուտքում: Եվ արդեն ողջ այդ տա-րածքից սկսեց ոչխարի հոտ գալ: Մոտ 600000 թվաքանակ ունեցող հայկական համայնքը դադարեցրեց իր գոյութ-յունը, բռնելով գաղթականության ամոթալի ճանփան, ցրվելով աշխարհով մեկ, իրենց սրտում կրելով իրենց տուն վերադառնալու հավատը ու կսկիծը իրենց քաղաքի հիշողություների: Այս փոքրիկ պատմական ակնարկի վերջում ուզում եմ մեջ բերում անել ադրբեջանցի արցակագիր Ակրամ Այլիսլիի «Քարե Երազանքներ» վեպից, ինչը մեզ մտածելու առիթ պիտի տա:

Այն ժամանակներում ապրում էին մարդիկ՝ Աստվածներին հավասար: Նրանք անց էին կացնում ջրանցքներ, գցում այգիներ, ջարդում քարեր: Այդ Հայերը՝ թե՛ արհեստավորներ, թե՛ առևտրականներ, անցել են շատ քաղաքներով ու երկրներով ու իրենց փոքր Հայրենիքը դարձրել իսկական փոքրիկ Դրախտ:

Ինչու խոսեցինք այս պատմական անցքերի մասին: Խոսեցինք, որովհետև կարմիր թելի պես անցնում է մեկ գործընթաց, որը մեր սեփական մեղքերից բացի կրում է մեկ այլ տրամաբանական առանցք: Այն սկսվեց մոտ 2000 տարի առաջ, հիմնվեց մոտ 600 տարի առաջ ու 200 տարի առաջ գործի գցվեց մի մեխանիզմ, որը կոչվում է ոչն-մարդատյատության և ազգային մշակույթների չացման

մեխանիզմ : Այն զարգացվեց, հետևողական ու մանրա-կրկիթ նախագծվեց Անգլիայում: Եվ ստեղծվեցին առ այժմ աշխատող ու իրենց ավերն իրականացնող այնպիսի գործիքներ, ինչպիսիք են մասոնականությունը, սիոնիզմը, թրքությունը, դրանց հիման վրա արհեստականորեն ստեղծված Թուրքիան, Իսրայելը և Ադրբեջանը: Նկատեցիք կապը այս գործիքների և այս երեք քաղաքների ճակատագրերի միջև: Եթե մենք նկատեցինք, ապա հավատացեք, որ այն նկատել ու դրանց դեմ սկսել են ոտքի կանգնել մարդկության լավագույն հատվածները: Նրանք հասկացել են, որ այս գործընթացը մարդկությանը տանում է ինքնակործանման: Դա պիտի հասկանա, ոչ պարտավոր է հասկանալ առաջին հերթին Հայությունը, ով մնացած ազգերի հետ կողք կողքի պիտի վերականգնի իր ինքնությունը, իր արժեհամակարգը իրենց դրսևո-րումներով, որը մեկ բառով կոչվում է Հայկականություն: Հայությունը պիտի ամբողջականանա ու ամբողջա-կանանա իր հայրենիքում և այն քաղա- քակրթական տարածքում, որին իրավամբ համարել է իր տունը: Եվ պիտի գիտակցի ու շարունակի իր արար- չական դերը, նաև կապը ու թարգմանը հանդիսանա հյուսիսի ու հարավի, արևմուտքի ու արևելքի միջև:

Հայկականությունն է այն խարիսխը, առագաստն ու ղեկը, որը կառաջնորդի մեր Ազգի, Հայ Ազգակերտման անվերջանալի ընթացքը, մարդկության պատմության անծայրածիր օվկիանոսում:

Դրա համար պիտի ունենալ երեք բան. պատմական զգացում, կազմակերպված ուժ, ապագայատենչ խռովք:

Եվ հիշենք, որ բնության մեջ երկու բան չի հոգնում՝ ժամանակը և Հայը:

17.05.2022

Բաց նամակ Հայությանը և հինավուրց ժողովուրդներին

Հայության քաղաքական ուժերի խորհրդակացական հարթակը դիմելով Հայությանը և հինավուրց ժողովուրդներին արձանագրում է.

-Աշխարհում ընթացող Արժեհամակարգային, քաղա-քական և ֆինանսա-տնտեսական ճգնաժամը արդյունք է մի մեխանիզմի, որը սկսվել է մոտ 2000 տարի առաջ, հիմնվել մոտ 600 տարի առաջ ու 200 տարի առաջ գործի գցվել: Այն կոչվում է մարդատյացության և ազգային մշակույթների ոչնչացման մեխանիզմ, որը զարգացվեց, հետևողական ու մանրակրկիթ նախագծվեց Անգլիայում: Եվ ստեղծվեցին առ այժմ աշխատող ու իրենց ավերն իրականացնող այնպիսի գործիքներ, ինչպիսիք են մասոնականությունը, սիոնիզմը, թրքությունը…, դրանց հիման վրա արհեստականորեն ստեղծված Թուրքիան, Իսրայելը և Կասպից արևմտյան պետությունը՝մտա-ցածին Ադրբեջան անվանմամբ:

-Այն ընթացել ու ընթանում է Մերձավոր Արևելքում, որի մասն է նաև մեր տատածաշրջանը, որը եղել ու մնում է մարդկային քաղաքակրթությունների խանձարուրը: Նպատակը ոչնչացնել այն արժեհամակարգերը, գենետիկ հիշողությունները, որով այս տարածարջանի ժողո-

վուրդները իրենց համակեցությամբ ու փոխլրացմամբ սնել ու դեռևս շարունակում են սնել մարդկությանը՝ մարդկայնության հայրենիքում: Վերոնշյալ այդհ ակա-մարդկային գործիքները իրենց այսպես կոչված պետություններում, հազարամյակներով այդ տեղ ապրող բնիկ ժողովուրդներին իրար հետ խառնելով, ոչնչացնելով նրանց ինքնությամբ պայմանավորված արժեհամա-կարգերը ստացել են անդեմ մի շեղջակույտ, ոչնչացնելով նաև իրենք իրենց:

- Դրա հետ կապված մոտ մեկ տարի առաջ նախա-ձեռնությամբ հանդես եկան Թուրքիան և ջանը և ստորագրեցին Շուշիի հռչակագիր կոչվող փաստաթուղթ, որով հայտարարեցին, որ 100 տարի շարունակ իրականացվող աշխատանքները ավարտին են հասցվել: Հայաստանում հրապարակվեց Շուշիի դեկլարացիա անվանմամբ փաստաթուղթ, որով բացահայտվեցին այն այսպես կոչված աշխատանքները, որոնք ըստ այդ պետությունների՝ ավարտին են հասցված: Նպատա-կամղված ու մեթոդբար ոչնչացվել են դարերով կողք կողքի ապրող ժողովուրդների ինքնությամբ պայմա-նավորված արժեքները, մշակույթները, պատմություն-ները, այդ ժողովուրդներին կանգնեցնելով անհետացման եզրին:

-Եթե Թուրքիան՝ որը ձևավորվեց Օսմանյան Կայսրության ավերակների վրա ու իրականացրեց շարունակական ցեղասպանությունների քաղաքականություն մի շարք հինավուրց ազգերի նկատմամբ, ինչպիսիք են հայերը, հույները, ասորիները…, և անվանվեց այդ կայսրության ժողովուրդներից մեկի անունով, այն է թուրք - իա, ոչնչացնելով նույն թուրք ժողովուրդին, կտրելով

սեփական ինքնությունից, սեփական արժեհամակարգից ու պատմությունից, ստացավ մի խառնամբոխ, որը ոչ մի աղերս չունի սեփական անվան հետ: Եթե 1948թ-ին հռչակված Իսրայել պետությունը ձևավորվեց համաշ-խարհային քաղաքականությունը կերտող ճարտարա-պետների կողմից, ձևավորվեց մարդատյաց գաղափա-րախոսության՝ սիոնիզմի և գոյություն ունեցող կրոնի՝ հուդաիզմի շուրջ, իր մեջ խառնելով տարբեր ազգերի, ստանալով մի շեղջակույտ իսրայելցի անվանմամբ, վերածվեց մի յուրօրինակ քաղցկեղի, առաջին հերթին հինավուրց պաղեստինյան ժողովուրդի, ապա աշխարհի ժողովուրդների համար, ապա 1918թ-ին հռչակված

«Ադրբեջան» պետությունը ստեղծվեց ոչնչից, հիմքում չունենալով ոչ մի գաղափարախոսություն և արժե-համակարգ, ստեղծվեց «նավթ» և «մարդատյացություն» գաղափարների հիման վրա: Այդ «պետությունը» իր գոյության 104 տարիների ընթացքում իրականացրեց ու իրականացնում է «գենոոցիդ» «անտրոպոցիդ» և «կուլ-տուրոցիդ» Կասպից արևմուտքում հազարամյակներով ապրող հինավուրց ազգերի նկատմամբ, ինչպիսիք են թալիշները, թաթերը, ավարները, լազերը, ուդիները, օսերը..., էլ չեմ խոասում հայերի մասին: Պատկերացրեք այն իրականացվեց նաև թուրքերի հանդեպ, որովհետև նրանք, նաև թվարկված ժողովուրդները անվանվում են ոչթե իրենց անուններով, այլ մտացածին «ադրբեջանցի» անվանմամբ, ապրում են ոչ թե իրենց ինքնությամբ, իրենց արժեհամակարգով, իրենց պատմությամբ ու մշակույթով, այլ առանց դրանց, քանի որ այդ ամենը սիստե-մատիկաբար ոչնչացվել ու գրեթե ոչնչածված են և այդ

ժողովուրդները այդ պետության մեջ պաշտոնապես գոյություն չունեն:

-Համաշխարհային քաղաքականության ճարտարապետ-ները, որին այլ կերպ կարելի է անվանել ,,մակաբույծային համակարգ,, այս հակամարդկային գործիքների միջոցով, նախկինում ,,Գեոպոլիտիկա,, հորջորջվող մարտավա-րությամբ, որը իրականացվում էր ռազմական բիրտ ուժի միջոցով, հետագայում ,,համահարթեցման՝ Գլոբալիզմի,, մարտավարությամբ, որը իրականացվում է րտրանս-նացիոնալ կորպորացիաների, ֆինանսական կապիտալի միջոցով, այժմ հիբրիդային պատերազմների միջոցով, նախ տարածաշրաջանը, ապա ամբողջ աշխարհը վեր են ածել մարդկային դատարկության՝ թշնամին մարդ-կության և մարդկայնության, գենոցիդի, կուլտուրոցիդի ենթարկելով ավելի քան 50 ազգերի ու ժողովուրդների:

-Նախ տարածաշրջանի, ապա աշխարհի հինավուրց ժողովուրդները, ահռելի պատասխանատվություն են կրում մարդկության ապագայի առջև: Իրենք պիտի ուս-ուսի տված մյուս ազգերի հետ պայքարեն այն համաճարակի դեմ, որը կոչվում է,,դատարկություն,,: Հայությունը պիտի կարողանա, ոչ պարտավոր է սեփական ուժերի գերլարմամբ ու համախմբմամբ ոչ թե տիրանալ այլ տիրություն անել մարդկության Հայրենիքին՝ Մարդկայնությանը, ինչը իրականացրել է հազարամյակներ շարունակ:

-Հայությունը տարածաշրջանի և ոչ միայն տարածա-շրջանի հինավուրց ժողովուրդների հետ միասին պիտի ստեղծեն իրենց դատարանը ու իրականացնեն իրենց Նյուրինբերգը այս մակաբույծային համակարգի ու նրա կույր և բութ գործիքների նկամամբ, և իրենց ներսում, և

իրենցից դուրս: Պիտի հայտնաբեվեն, անուն առ անուն տրվեն դրանց անուններն ու ծագումը: Պիտի դատա պարտվեն ու դատապարտվեն այնպես, որ հետագա սերունդներին պարզ դառնա մեկ պարզ ճշմարտություն: Մարդկության և Մարդկայնության դեմ իրականացված հանցագործությունները նույնանում են սեփական ազգի հանդեպ իրականացված հանցագործություններին և չեն ներվելու թե՛ սեփական ժողովրդի, թե՛ մարդկության , և թե՛ Աստծու կողմից ու այն վաղեմության ժամկետ չունի:

01.07.2022թ.

Բաց նամակ ի պատասխան Ուկրաինայի նախկին ներքին գործերի փոխնախարար Տիգրան Ավագյանի Հայությանն ուղղված ուղերձին

Հարգելի պարոն Ավագյան.

Հայությունը երբեք չի մոռանա 44 օրյա պատերազմում թե՛ Ուկրաինայի և թե՛ Ռուսաստանի հակահայկական պահվածքը: Լոնդոնի աշխարհակալ կենտրոնի՝ համաշ-խարհային սիոնիզմին ծառայող պետական, քաղաքական և ռազմական գործիչների ձեռքերը մինչև արմունկները թաթախված են մեր զավակների արյան մեջ: Հայությունը երբեք չի մոռանա Ձեր կողմից գովերգվող և նույն համաշխարհային սիոնիզմին ծառայող Մինսկի խմբի (ավելի ճիշտ՝ Արևմուտքի) երկրներին, որոնց կույր և խուլ, շատ դեպքերում՝ խրախուսող, պահվածքի հետևանքով արձակվեցին թուրք-ադրբեջանական տանդեմի արյունոտ ձեռքերը, որոնք իսրաելցի, պակիստանցի, ռռւսաստանցի,

ուկրաինացի բելառուսցի ռազմական մասնագետների, քաղաքական շրջանակների հետ միասին, շատ այլ երկրներից ժամանած վարձկան ահաբեկիչների մաս-նակցությամբ՝ ստեղծեցին ցեղասպան դաշինք, որն ուղղված էր արցախահայության ոչնչացմանըֈ Ողջունելով և միանալով Ձեր՝ հայությանն ուղղված միավորման կոչին, միևնույն ժամանակ զգուշացնում ենք՝ չփորձե՛ք հայությանը ուղղորդել և օգտագործել այդ երկու՝ իրար հոշոտող երկրներից որևէ մեկի դեմ, պարզ պատճառով , որ հատկապես հենց այդ երկու երկրների ժողովուրդները հեռանալով իրենց ինքնությունից, հեշտ ավարը դարձան Լոնդոնում մկրտված և կյանքի կոչված զանազան մարդատյաց կառույցներիֈ Նրանք Ռուսաստանի և Ուկրաինայի միջև սանձազերծեցին այս նենգ եղբայ-րասպան պատերազմը: Այո՛, Հայությունը ամբողջա-կանանում է Հայքի տրամաբանության մեջ՝Հայկա-կանության հիմքի վրա, անշուշտ, առաջին հերթին՝ իր հայրենիքում: Իսկ նրանք, ովքեր հեռացել են իրենց ինքնությունից և ծառայության անցել որևէ մարդատյաց կառույցի, չեն ներվելու Աստծո կողմից, առավել ևս՝ Հայության, երբե՛ք:

16.10.2022թ.

Ղրիմի կամուրջի պայթեցման ոդիսականը

Ղրիմի կամուրջի պայթեցումը ցնցեց ամողջ լրատվական և քաղաքական դաշտը: Հրապարակ են նետվում ամեն տեսակի վերլուծություններ ու կանխատեսումներ, որոնք պարունակում են անհավանական ու անհեթեթ սակետներից սկսած մինչև դավադրությունների տե-

սության դաշտում գտնվող գաղափարներ: Զուգահեռներ էին տարվում 2011թ-ի սեպտեմբերի 11-ին ԱՄՆ-ում իրականացված պայթյուններին ԿՀՎ-ի մասնակցության ու դերի, ապա Ղրիմի կամուրջի պայթյունին ռուսական հատուկ ծառայությունների մասնակցության ու դերի միջև նմանության տարբերակը: Անմիջապես շրջանա-ռության մեջ գցվեցին պայթեցման մանրամասներ, որոնք առաջին հերթին քարոզչական ոլորտից են: պարակվեց այդ բեռնատարի ճանապարհային քարտեզը, դրա հետ կապված ու մասնակից անձանց «ստույգ» ցանկը: Անմիջապես հայտարարվեց ազգությամբ մեկ հայի անուն-ազգանունը: Հետագայում այդ մեկը դարձավ երեք: Այսքանից հետո շատ համառորեն ու զարմանալիորեն բաց է թողնվում մեկ բան: Վերջապես ով է այդ բեռնատարի վարորդը, ինչպիսի անուն-ազգանուն ունի նա և կարևորագույնը՝ ինչ է կատարվել նրա հետֈ Ոչ մի պաշտոնական հաղորդագրության մեջ ոչինչ դրա մասին: Ակամայից հիշեցի Վիննի Թուխի արկածներից այն հատվածը, երբ արջուկը կանգնած կաղնու ծառի տակ, մեղր գողանալու փորձից առաջ ասում է.«Это жужит неспроста» և «Зачем тебе жужать если ты не пчела» Եվ այս անտեսումը առաջացնում է մեկ հիմնավոր կասկած: Միգուցե այդ բեռնատարի վարորդը մահապարտ ահաբեկիչ է: Բայց քանի որ այս տարբերակը համառորեն չի քննարկվում և հնչում են իր երկիրը եղբյրասպան, դավադիր պատերազմի հորձանուտ տարած և իր իրական դաշնակիցներին թիկունքից խփող ու միջազգային սիոնիզմին ծառայող Վ.Պուտինի և նրա հանցակից, իշխող շրջանակի երկիմաստ հայտա-

րարությունները, որ թույլ է տալիս մեզ կանգ առնել այն տարբերակի վրա, որը հատուուկ է թաքցվում, որ այդ բեռնատարի վարորդը մահապարտ ահաբեկիչ է: Չէ որ այս տարբերակի ապացուցումը կփոխի Ղրիմի կամուրջի պայթեցման ոդիսականի վեկտորը, տրամաբանությունը և թույլ կտա փոխոչնչացման մեջ ներքաշված երկու դժբախտ ժողովուրդներին և ողջ աշխարհին վերջապես գիտակցել, թե ինչ է կատարվում և ինչ ուժեր են կանգնած այս ամենի հետևոմ: Ահաբեկչական գործողությւնների ոլորտը խիստ սպեցիֆիկ է, խիստ մասնագիտացված և անչափ հեռու երևացող դերակատարներից: ։

18.10.2022թ

Իրանին Հնդկաստանին Չինաստանին

Հայաստանում վերջին շրջանում քննարկվում է ՀԱՊԿ-ում մնալու հարցը: Մինչդեռ հարցի էությունը շատ ավելի խորքային է, քան թվում է: Իրականում խնդիրը պայմանավորված է քաղաքակրթական խզումով: Երբ ետխորհրդային երկրներում դեռ նոր էին ձևավորվում ռազմաքաղաքական դաշինքները, այդ երկրները, ժողովուրդները, ընտրանիները կրողն էին իրենց բնական քաղաքակրթական համակարգերի, որոնցում դավաճա-նությունը մեծագույն հանցագործություն է մարդկայնութ-յան հանդեպ, իսկ դաշնակցին ուխտադրուժ լքումը՝ դավաճանության ծանրագույն դրսևորում: Հետագա տարիներին բոլոր այդ երկրների ընտրանիները վերակողմնորոշվեցին դեպի տրամագծորեն հակառակ փիլիսոփայություն՝ հանուն շահի, կարելի էր դեն նետել ցանկացած դաշնակցային հարաբերություն, գնալ

ցանկացած գործարքի: Այս նոր քաղաքակրթական հարթությունը առաջին հերթին յուրացրեց Ռուսաստանը իր ընտրանիների նեղ (Պուտինը և մերձավոր շրջանակը) և լայն՝ (ընդհուպ, Մարգարիտա Սիմոնյաններ, Սերգեյ Կուրղինյաններ, Ստանիսլավ Տարասովներ, Մոդեստ Կոլերովներ, Վլադիմիր Սոլովյովներ, Վիկտոր Կո-րոտչենկոներ և այլն) շրջանակներով, իսկ հետո այն ծավալվեց բոլոր մյուս երկրներում: Հայությունը չի կարող հանդուրժել ոչ այդպիսի Հայաստան, ոչ այդպիսի Ռուսաստան, ոչ այդպիսի դաշնակցային, իրականում, դավաճանական, հարաբերություններ: Ոչ որպես ՀԱՊԿ, ոչ որպես ՆԱՏՈ, ոչ ՄԱԿ, ոչ ԵԱՀԿ, ոչ ԱՊՀ և ոչ նմանատիպ գոյություն ունեցող կառույցներֈ Միևնույն ժամանակ ակնհայտ է, որ թե Հայաստանն, ու հայութ-յունը, թե տարածաշրջանային երկրներն ու ժողո-վուրդները, և թե աշխարհը կարիք ունեն անվտանգության համակարգերի, որոնք խարսխված են քաղաքակրթական մարդկային համակարգերի վրա: Մասնավորապես այդպիսի հայտ է փորձում ներկայացնել Շանհայի համագործակցության կազմակերպությունը (ՇՀԿ): Սակայն, թե հայությունը և թե մյուս ժողովուրդները տեսնում են, որ այդ կառույցում էապես ներկայացված են այն երկրները և ընտրանիները, որոնք դավաճանությունը դարձրել են ապրելակերպ, եկամուտի աղբյուր: Ուստի մենք դիմում ենք կառույցի ազդեցիկ, հինավուրց քաղաքակրթությունը ներկայացնող, Հնդկաստանին, Չինաստանին և Իրանին, առաջարկով՝ պարզել ՇՀԿ անդամ պետությունների քաղաքակրթական կողմնո-րոշումը և մասնակից բոլոր ժողովուրդների աջակ-ցությամբ ձեռնարկել անհրաժեշտ քայլեր կառույցում

դավաճանությունը բացառող քաղաքակրթական հիմքեր ապահովելու համար: Հաշվի առնելով ՇՀԿ կարևո-րությունը եվրասիայի և մոլորակի, ողջ մարդկության անվտանգության ապահովման գործում, հույս ենք հայտնում, որ Հնդկաստանը, Չինաստանն ու Իրանը չեն հապաղի անհրաժեշտ քայլեր ձեռնարկել: Մեր համոզմամբ միայն այս մոտեցումը կապահովի նաև BRICS և այլ նոր ձևավորվող անվտանգության, համագոր-ծակցության միջազգային կառույցների գործունեությունը նույն սկզբմունքներով, դրանով իսկ երաշխավորելով մարդկության բնականոն կյանքը ներդաշնակ աշ-խարհումֈ

22.10.2022թ,

Ռուսաստանյան ռազմաճակատում փոփոխություններ չկան

Սույն թվականի հոկտեմբերի 22-ին, Հայության (ՙՙՀայքի՚՚) քաղաքական խորհրդակցական խորհուրդը դիմեց Պարսկաստանի, Չինաստանի և Հնդկաստանի դեսպա-նատներին նշելով, որ անվտանգության և միջազգային կարգավորման ժամանակակից համակարգերը, որոնք հիմնված են առևտրի և դավաճանության վրա, աշխարհը տանում են ինքնաոչնչացման աղետիֈ Նշվում էր, որ մասնավորապես ետխորհրդային տարածքում, այս նոր

«քաղաքակարթական» հարթությունը առաջին հերթին յուրացրեց Ռուսաստանը իր ընտրանիների նեղ (Պուտինը և մերձավոր շրջանակը) և լայն՝ (ընդհուպ, Մարգարիտա Սիմոնյաններ, Սերգեյ Կուրղինյաններ, Ստանիսլավ Տա-

րասովներ, Մոդեստ Կոլերովներ, Վլադիմիր Սոլովյովներ, Վիկտոր Կորոտչենկոներ և այլն) շրջանակներով, իսկ հետո այն ծավալվեց բոլոր մյուսերկրնե երկրներում (տեսhttps://www.facebook.com/profile.php?id=1000859072282 28): Մի պահ թվաց թե մի բան տեղից շարժվեց: Դադարեցվեց «Ռեգնում» գործակալության գործունե-ությունը և աշխատանքից հեռացվեց Կոլերովը: Բայց մի քանի օրից այդ գործակալության թողարկումները վերսկսվեցին, իսկ Տարասովի հոդվածը (տես https://regnum.ru/news/polit/3749820.html) ցույց տվեց, որ միակ փոփոխությունը, որը տեղի է ունեցել Ռուսաս-տանում այն է, որ երկիրը զավթած սիոնիստները որոշեցին որպես խասիդներ ներկայանալ, փորձելով դրանով մոլորեցնել հասարակությանը: Հայության (ՙՙՀայքի՚՚) քաղաքական խորհրդակցական խորհուրդի հրապարակած նամակի նպատակն էր համախմբել մեկ դրոշի (որը մարդու աշխարհն է) ներքո բոլոր այն ժողովուրդներին, որոնք տեսնում են իրականացվող աղետի չափերը և հետևանքները: Որոնք համարում են, որ դավաճանությունը, որպես հիմնաքար ընտրած մշա-կույթը, անգամ եթե այն հիմնավորվում է սրբազան դարձած առևտրով, կործանարար է թե այն որդեգրողի, թե ուրիշների համար: Նաև, ի գիտություն ռւոսաստան-ցիների և մեր տարածաշրջանի բնիկ ժողովուրդների, Ռուսաստանի կառավարման բոլոր վահանակները զավթած սիոնիստ-խասիդներին ասում ենք, որ Արև-

մուտքին տարածաշրջան բերողը իրենց կողմից Թուր-քիայի բարեկամ դարձրած նրա հետ համատեղ գործող Ռուսաստանն է, ով կամ կհաղթահարի առևտրի ու դավաճանութան վրա խարսխված մշակույթը ու կփորձի վերագտնել իր դերը մարդկայնության տարածքում, կամ չի լինի: Եվ այս վերաբերվում է արդեն բոլորին, այդ թվում մեզ՝ հայերիս. հուսով. որ այն կհասկանա ու համա-պատասխանաբար կգործի իր ինքնությունը վերա-կանգնած Հայը:

24.11.2022թ.

Դիմում հայության քաղաքական շրջանակներին

. Համընդհանուր ճգնաժամը շարունակում է ընդլայնվել և խորանալ անընդհատ արագացումովֈ Սպառնալիքները (սով, համաճարագներ, պատերազմներ,տնտեսության անկում և կազմաքանդում, միջուկային, կենսաբանական զենքերի կիրառում ...) սրընթաց վերածվում են համամոլորակային ամենակուլ աղետի: Այս ամենը, ինչպես արդեն նշել ենք, քաղաքակրթական ճգնաժամի հետևանք է՝, որպես Երկիր մոլորակի վրա իր համընդհանուր անսահման իշխանությունը հաստատած մակաբույծ (պարազիտական) քաղաքակրթական համակարգի գործունեության արդյունք:

. Հայերս, արդեն համոզվել ենք, որ մենք և այդ համակարգը անհամատեղելի ենքֈ Անկախ մեր կեցվածքից՝ հարմարվում ենք, թե սպասարկում, անգամ քծնում, թե փորձում ինչ-ինչ բաներ փոխել, տեղ-տեղ

դիմակայել արդյունքը մեկն է՝ մեզ ոչնչացնում ենֈ Այնպես որ իրողությունը հստակ է: Կամ մենք, կամ նրանք՝ այդ համակարգը և աշհարհում այն հաստատողները:

. Սկզբում թվում էր, թե այս ամենը միայն մեզ, հայերիս է վերաբերում: Մեկ դար առաջ և վերջին տասնամյակ-ներում, հատկապես մեր տարածաշրջանում, եզդիների, ասորիների, հույների, թալիշների, ուդիների,արաբների բազմաթիվ այլ ժողովուրդների հանդեպ տեղի ունեցած ցեղասպանության, հայրենազրկման, ուծացման, մշա-կույթների ոչնչացման ոճրագործությունները, պայմա-նաորված մակաբույծ համակարգի ձևավորած հերթական գործիքի (պետության կամ արտապետական միավորի) ընթացիկ առաջադրանքի կատարման հետևանք ենֈ

. Սակայն վերջին ժամանակների իրադարձությունները ոչ միայն հաստատեցին դրանց օրինաչափ լինելը, այլ նաև ցույց տվին, որ նույն սպառնալիքը կանգնած է մոլորակի բոլոր ժողովուրդների շեմին, անգամ նրանց, ովքեր մինչ օրս հանդիսանում են իշխող համակարգի գորքծիք: Խնդիրը պարզեցված է մինչև վերջ՝ կամ մարդկությունը հաղթահարում է մակաբույծ քաղաքակրթականհամա կարգը (նախ եւ առաջ մակաբույծը մարդու մեջ), կյանքի է կոչում մարդկայնության վրա խարսխված քաղաքա-կրթություն, կամ համակարգը ոչնչացնում է մարդուն։

. Այս ամենի ծիրում կարևորագույն խնդիր է դառնում անվտանգության համակարգերի հարցըֈ Այսօր աշխար-հում գործող և ոչ մի անվտանգության համակարգ (ոչ ՄԱԿ-ը, ոչ ԵԱՀԿ-ն, ոչ ՆԱՏՕ-ն, ոչ ՀԱՊԿ-ը ...) չեն լուծում

ժողովուրդների և երկրների անվտանգության անգամ նվազագույն խնդիրներ, քանզի կցորդն են իշխող համակարգի: Գործում են նրա հանձնարարականով և հաստատված սկզբունքներով, որն է՝ գործարք հանուն շահի, իսկ հետևանքը՝ միմյանց հանդեպ անդադար դավաճանությունֈ Անհրաժեշտ են բացարձակապես այլ՝ մարդկայնության, հավատարմության սկզբունքներով առաջնորդվող անվտանգության կառռւյցներֈ Հատկապես այս, ժամանակաշրջանում այն դառնում է հրամայականֈ

. Արդեն մի քանի տարի է ինչ հայկական քաղաքական, հոգևոր, ռազմական տարածաշրջանային կառույցներ և անհատներ ձեռնարկել են Մեծ Մերձավոր Արևելքի անվտանգության համակարգի ձևավորման գործընթացֈ Սա կարևորագույն խնդիր է, որի լուծումը ապահովում է թե հայության, թե աշխարհի հինավուրց քաղաքա-կրթությունների մեծագույն շտեմարանի պաշտպա-նությունը մակաբուծական համակարգի աննախադեպ հարձակումների պայմաններումֈ Աշխատանքները հան-գեցրել են շոշափելի արդյունքների և անհրաժեշտ է այն շուտափույթ հասցնել ավարտիֈ

. ՀԱՊԿ համակարգը ձևավորվել է մակաբուծական համակարգի կողմիցֈ Հայությունը չի կարող թույլ տալ, որ իր մի մասնիկը` Հայաստանի Հանրապետությունը, ինչպես նաև նման համակարգի կողմից անվտանգություն հայցող Արցախի Հանրապետությունը, տարածաշրջանի տարբեր երկրներում ապրող մեծաթիվ հայկական համայնքները դառնան մակաբույծ համակարգի գործողությունների խաղալիքֈ Առավել ևս, երբ նման

որակներով (գործարք-դավաճանություն) համակարգը ձգտում է դառնալ նոր ձևավորվող Շանհայան անվտանգության համակարգի կարևորագույն միջուկըֈ

. Հայությունը պետք է ձեռնարկի Եվրասիայում մարդկայնության սկզբունքներով և նպատակներով առաջնորդվող անվտանգության համակարգի ձևավորում, որը ներ առնում է մի կողմից արտաքին կառավարումից զերծ պետությունների (ինչպիսին է, օրինակ, Իրանը), մյուս կողմից այդ լուծը թոթափել փորձող ժողովուրդների (օրինակ ռուսսների, վրացիների, թալիշների...) ներկա-յացուցիչներիֈ Սա թույլ կտա ձևավորել համակարգ, որը կկարողանա դիմակայել երկրներում մակաբուծական ներդրումներին, մյուս կողմից առանց մեծ վնաս տալու պետություններին և ժողովուրդներին, չեզոքացնել այն-պիսի վտանգներ, ինչպիսին պարու- նակում է, օրինակ, վերջերս Հայաստանի Հանրա- պետությանը թելադրվող, նրան կենսաբանական պատերազմի գործիքակազմում ներառող պայմանագրի ընդունումը

13.12. 2022 թ.

Տոնդ շնորհավոր Ցեղակրոն Հայ

Հունվարի 14-ը Նժդեհյան Ցեղակրոնների տոնն է, որը հին տոմարով հունվարի 1-ն է՝ Նժդեհի ծննդյան օրը՝ հին տոմարով: Եվս մեկ անգամ շնորհավորելով Մեծ Նժդեհի ծնունդը, շնորհավորում եմ Հայ Ցեղակրոնների տոնը, հիշեցնելով Ցեղակրոնության Հավատամքից բխող մի-քանի աքսիոմաներ, որոնցով ապրում է Հայ Ցեղակրոնը՝ Նժդհյան Ցեղակրոնը:

• -Ճանաչել Ցեղը, հավատալ Ցեղին, հաղորդվել Ցեղի հետ, զգալ Ցեղը, հնազանդվել Ցեղին:
• -Ճանաչիր ցեղիդ թշնամիներին ամեն մի անունի ու ծպտումի տակ, ունենալով խորշանք ու ուժապաշտական վերաբերմունք դրանց նկատմամբ:
• -Անընդունելի համարիր մեզանում գործող բոլոր հոսանքները և վարդապետությունները, պարտվողա-կանությունը,կրավորական տառապանքը, սարսափի հոգեբանությունը, լալկանությունը, մտքի անիշխանա-կանությունը, կրոնական անդենականությունը, դասա-կարգային և հարանվանական եսականությունը, քաղա-քական աննպատականությունը, ազգասպան քարոզ-չությունը, ինքնամսխումի դրսևորումները և պայքարիր դրանց դեմ:
• -Հետամուտ եղիր և տիրապետիր այն գիտություններին, արվեստներին և հմտություններին, որոնք կծառայեն Ցեղի հզորությանը ու հաղթանակին:
• -Անձնական կամքի մշակությամբ սատարիր Հայ Ոգու հսկայացումին ու հաղթանակին:
• Իսկ որպես 10 պատվիրաններ, որոնք բխում են Ցեղակրոն Գաղափարախոսությունից անհրաժեշտ է հիշել:

Հիշի՝ր

• Արարչի կամոք մենք արարվել ենք իբրև Հայեր և գոյություն ունենք արարչագործության սկզբից:
• Արարչից մեզ տրված Հայրենիքը՝ Հայկական բարձրավանդակն է, որին են հատուկ Հայի հոգեմարմնական գծերը՝ միայն Հայերինս է:
• Ճանաչիր Ազգիդ պատմությունն ու մշակույթը, նրա բարոյական օրենքները, եղիր հպարտ Հայ լինելուդ համար:
• Հավատա Ազգիդ ուժին, կարողություններին:
• Գիտցի՝ր՝ քո գերագույն ծնողը Ազգն է, ապա միայն անմիջական ծնողներդ:
• Քո երջանկությունը տես Ազգիդ հզորացման և Հայաստանի բնական սահմանների վերականգնման մեջ, ամեն ինչ զոհաբերիր հանուն դրա:
• Եթե հարկ է՝ մեռիր, որ Ազգդ ապրի, մեռիր այնպես, որ մահդ ծառայի Հայրենիքին:
• Եղիր ուժեղ հոգով, մտքով և մարմնով:
• Հայ մարդու հետ խոսիր Հայերեն:
• Սերունդ տուր ընտանիք կազմելով ազգակցիդ հետ:
• Մշտապես մտածիր նոր ուխտակիցներ գտնել, գաղափարներդ քարոզիր անձնական օրինակով:
• Ուր էլ լինես, նյութական ինչ քաղաքական ու կրոնական գաղափարներ էլ դավանես, մնա հպատակն ու մարտիկը Ազգիդ:

Մեր առաջիկա քաղաքական խնդիրներն են՝

• ա.Կառուցել Ազգային պետություն, հիմքում ունենալով Ազգային գաղափարաբանությունը:
• բ. Հիմք ունենալով միակ լեգիտիմ փաստաթուղթը՝ անկախության հռչակագիրը, վերադարձնել երկրի հիմնական հարստությունները՝ հողը, ջուրը, ընդերքը, ստրատեգիական օբյեկտները իր միակ տիրոջը՝ ժողովրդին, կյանքի կոչելով բաց բաժնետիրական ընկերությունների և ժողովրդական շրջանառու հիմնադրամի գործունեության մշակույթը:
• գ.Արցախյան խնդիրը Միասնական Հայկական հարցի մասնակի հատվածն է, որի լուծման հրամայականն ու նպատակները բխում են Հայ Տեսակին ի սկզբանե վիճակված գերնպատակ-առաքելությունից, և դրա իրագործման պայմանն է սեփական բնօրրանում՝

Հայկական Լեռնաշխարհում, Ազգային Ինքնության և հարատևման ապահովումը: Իսկ Արցախյան խնդրի նման

<<լուծումը>> ժամանակավոր տեղատվություն է:

Այս ամենը կիրականանա, երբ Հայությունը կսկսի ամբողջականանալ իր ինքնության՝ Հայկականության շուրջ, անշուշտ իր Հայրենիքում և կսկսի տեսանելի դառնալ, երբ հայությունը կձերբազատվի իր ներին թշնամուց՝ ցեղի տականքից:

Եվ թող Արարչի Հայրական օրհնանքը և Վահագնի զորությունը ապավեն լինեն մեզ:

14.01.2022թ.

«Նժդեհյան Ցեղակրոն» Կուսակցության հայտարարությունը

Վերջին օրերին Իրանում և Երուսաղեմում նաև Հայաստանում տեղի ունեցած սադրիչ և ահաբեկչական գործողությունները, որոնք ժամանակային առումով իրականացվեցին գրեթե միաժամանակ, մեր հայացքները տրամաբանորեն ուղղեցին դեպի Իսրայել`Նաթանյահուի գլխավորությամբ, իսկ մասնավորապես Իրանում և Հայաստանում՝ դեպի Կասպից արևմուտքում արհես-տականորեն ձևավորված մակաբույծ-պետությունԱդր-բեջան անվանմամբ՝ Ալիևի գլխավորությամբ: Իսկ նպատակը՝ լոնդոնյան Թուրան ծրագրի իրականացումն է, որի բաղկացուցիչ մասն է մեկ այլ մակաբույծ-պետության ստեղծումը՝ Խազարիա անվանմամբ: Խազարական Խագանատը պատմության թատերաբեմ

իջավ 7-րդ դարում արևելյան թուրքերի անվան տակ, որոնք ընդունել են Հուդդայական կրոնը: Նրանց ազդեցության տարածքները ձգվել են Մերձբալթիկայից մինչև Պարսկաստան նաև կենտրոնական Եվրոպա, Պաղեստին և հյուսիսային Աֆրիկա: Այդ պետությունը ձևավորվել է Սև և Կասպից ծովերի հյուսիսում գտնվող լայնածավալ տարածքների վրա և գոյատևել է մոտ երեք դար: Տարբեր տվյալներով Իսրայելի հրեաների մեծ մասը և ոչ միայն, խազարներ են և իրենց համարում են աշքենազներ: Եվ ահա Խազարիայի ստեղծումը նախատեսված է իրականացնել ռուս-ուկրաինական պատերազմի պատճառով մոտ 10 000 000 ռուսներից և ուկրաինացիներից դատարկված տարածքներում, ինչը իրականացվում է այս երկրների իշխանությնները զավթած և համաշխարհային Սիոնիզմին ծախված իշխանությունների կողմից: Իսկ մեր տարածաշրջանում մոտ 130 տարի Ադրբեջան անվանմամբ մակաբույծ-պետության իշխանությունը զավթած և համաշխարհային սիոնիզմին ծառայող իրավահաջորդ և իրարահաջորդող իշխանություններն են: Այս ժամանակահատվածում սրանք ,,Խազարիա 2,, ձևավորելու համար իրակա-նացրեցին գենոցիդներ, կուլտուրոցիդներ և անտրո-պոցիդներ տեղի մի շարք բնիկ ժողովուրդների նկատմամբ, ինչպիսիք են հայերից բացի թալիշները, թաթերը, ուդիները, ավարները, լազերը ...: Այդ իսկ պատճառով այս տարածաշրջանում բոլոր բնիկ

ժողովուրդները Իրանի ժողովուրդի հետ միասին պիտի համատեղ ձևավորեն սեփական անվտանգային համակարգը և ստեղծեն ռազմավարական դաշինք, որին պիտի միանան նաև այն ժողովուրդները, որոնց գլխին կաված է նույն դոմենկլյան սուրը:

31.01.2023թ.

Հայ քաղաքական գորշծիչների մանկական հիվանդությունը
Մանուկները՝ ի տարբերութուն մեծերի ունեն օտարին նմանվելու ներելի հատկություն, ինչը չես ասի շատ հայ քաղաքական գործիչների մասին: Իրենց ելույթներում, վերլուծություններում բերում են օրինակներ, թե ում և որ պետությունների նման պիտի կառուցենք մեր երկիրը: Եվ որպես կանոն հիմնականում բերում են Իսրայել պետության օրինակը, հաճախ նախատելով մեզ, թե ինչու չենք բռնել Իսրայելի մեկնած ձեռքը: Օրինակ ինչու չգնեցինք Իսրայելի առաջարկած անօդաչու սարքերը, ինչը արեցին մեր հարևանները: Սրանից միքանի տարի առաջ Երևանում էր մի իսրայելցի հայտնի քաղաքական գործիչ (կներեք անունը չեմ ուզում տալ), ով առաջարկում էր մեզ սովորեցնել թե ինչպես կործանել հարևան պետությունը: Մեր բացասական պատասխանին և համեստ բացատրությանը առ այն, որ համոզված ենք, որ իրեն նման մեկն էլ նստած է հարևան երկրում և նրանց նույն առաջարկությունն է անում, բացվեց նրա ագրեսիվ դիմակը: Պետք է տեսնեիք այդ քաղաքական գործիչի

այլափոխությունը: Ինչևէ, անցնենք մեր ոչխարներին: Խնդիրը այն չէ, որ մեր «քաղաքագետները» կարող են տեղյակ չլինել, որ նրանց առաջարկած ԱԹՍ-ները մեկ կարգ ցածր ու պատիկ անգամ թանկ էին հարևաններին վաճառվող ԱԹՍ- ներից, այլ խնդիրը նրանում է, թե ինչքան կարելի է հեռու լինել սեփական Ինքնությունից՝ սեփական Արժեհամակարգից: Նրանցից ոմանք առաջարկում են նմանվել Շվեյցարիային, իսկ ավելի

«տաղանդավորները՝» Ավղանստանին: Դուք՝ մեծարգո քաղաքագետներ, այդպես էլ անմասն մնացիք Հայքի տրամաբանությունից, չկարողացաք ծանել ինքներդ ձեզ, եթե իհարկե Հայ եք, չփորձեցիք ընկղմվել ձեր իսկ հոգու անհունների մեջ, չսերտեցիք մեր Ազգի պատմությունը` ոչ պատմագրությունը, չընկալեցիք մեր Ազգի մշակույթը, չառաջնորդվեցիք Ազգային Բարոյականությամբ: Ինչպես Հայկ Ասատրյանն է գրում. «Չհասկացանք մեր լեռների խորհուրդը և չկարողացանք յաղթահարել մեր գետերի քմահաճոյքը: Յարմարւելու մեջ ապիկար եղանք եւ պատ-շաճեցումի նվազ կորով յայտնաբերեցինք: Դրա համար էլ թե՛ հայրենիքը կորցրինք, թե՛ հայոց հազարամեակների հերոսականի ողբերգական վախճանը տեսանք»: Սիրելի հայ քաղաքական գործիչներ և կազմակերպություններ, այլևս հրաժարվեք ձեր նման բառապաշարից և ապազ-գային քարոզչությունից: Եվ իմացեք՛, որ մենք կունենանք պատիկ անգամ զորեղ և էֆեկտիվ բազմապիսի զենքեր ու կվաճառենք շատ որակյալ ու էժան արաբական երկրներին:

Իսրայելին էլ կվաճառենք, բայց շատ անգամ թանկ ու կարգ ցածր::

12.02.2023

Շնորհավորական ուղերձ Հայությանը

35 տարի առաջ սկվեց Արցախյան շարժումը և սկսվեց մեկ հաստատակամ բառով` <<Միացում>>: Այն ժողովուրդի կողմից ընկալվեց որպես Արցախի միացում, որպես ուժերի միացում, լուծելու համար պետականաշինության, բանակի և այլ խնդիրներ: Բայց կարևորագույնը այդ պահին Հայության միացումն էր իր ինքնության հետ, ինչը հազարամյակները մեկ է լինում, այն ինչը մոռացել էինք, որը ինչ որ ձևով լցվեց մեր մեջ: Այստեղից էր այդ անսահման ջերմությունը, որով տոգորվել էինք բոլորս: Այն անսահման մարդկայնությունը, որ կարծես իջել էր մեր հինավուրց օրհներգերից, այն անսպառ եռանդն ու գիտակցումը, որ մեզ համար անլուծելի խնդիրներ չկան: Եվ հանկարծ գողը դադարեց գողություն անելուց, կաշառակերը՝ կաշառք վերցնելուց: Մերժվեց անբարոյականությունը, դավաճանությունը, օտար<<ար-ժեքներին>> երկրպագելը: Եվ երկու, երեք տարիների ըն-թացքում Հայությունը զգաց իր ներուժը, իր առաքելությունը, որը բերեց նյութական հաջողությունների՝ Արցախ աշխարհի ազատագրմանը ու միացումին՝ Մայր Հայրենի-քին: Բայց Կարևորագույնը այդ բոլորի հիմքում մեր Միա-ցումը պիտի լիներ մեր էության՝ արժեհամակարգի հետ: Հայության սիրտը սկսեց բաբախել միասին, մեկ նպատակով

ու կարգախոսով՝-Հայությունը ամբողջականանալու է իր հայրենիքում, իր Ինքնության շուրջ: Այն աննկատ չէր կարող մնալ օտարների կողմից: Հայությանը սկսեցին հարգել ու արժանվույնս գնահատել նաև օտարները: Օրինակ պարզվեց, որ Լեհաստանում գոյություն ունի ավելի քան 300000 Հայ, որոնք ձգտում էին միանալ իրենց Ինքնությանը, զգալով իրենց Հայկական պատկանելիությունը ու լինել հպարտ, որ Հայ են, ձգտելով ապրել ու իրենց տեսնել Հայկական արժեհամակարգում: Եվ այդպես շատ երկրներում:

Բայց մենք հեռացանք մեր իքնությունից, ստացանք օտար համակարգերին տրված զավթված հոգիներ, արդյունքում նոր զիմզիմովները և նրանց կամակատար ճորտերը իրականացրեցին սեփական երկրի համատարած թալանը՝ առաջին հերթին բարոյահոգեբանական ոլորտում, իրականացնելով հոգևոր կոռուպցիա, սեփական ժողովրդի ճորտացման գործընթացը, երբ դրանց պատճառով, ցանկությամբ և որոշումով սկսվեց արհեստական խավերի ձևավորումը, երբ իրենց Ինքնությունից հեռացած ու ճորտային հոգեբանությունը վերագտած ժողովրդի մեջ մտցվեց «իրենցից ոչինչ կախված չլինելու» գաղափարը, երբ մեզանում սկսեցին խոսել ու երկրպագել նոր

«թագավորներին» և «ցարերին», եղավ այն, ինչ պիտի լիներ նման դեպքում: Եվ հասկացանք եվս մեկ ճշմարտություն, որ այն պետությունը, որը մարդկանց վեր է ածում թզուկների, որպեսզի նրանք լինեն հնազանդ զենք իր ձեռքում, անգամ եթե այն արվում է վսեմ նպատակով, իր համար կհայտնաբերի, որ մեծ գործերը չեն իրականացվում մանր

մարդկանցով: Եվ այն կատարյալ մեքենան, որի համար զոհաբերվել է ամեն ինչ, վերջնականապես ոչինչ է, որովհետև կյանքի ուժը՝ ինքնության զգացումը, որը ոչնչացվել է, բավարար չէ, որ այդ մեքենան աշխատի:

Սիրելի Հայություն: Շնորհավորելով բոլորիս Արցախյան շարժման 35 ամյակի առթիվ, կուզենայինք մեզ հիշեցնել մեր ոչ վաղ անցյալում ունեցած որակները, մեր կերտած հաջողությունները և կերտել այն Մարդկային աշխարհը, որը գենետիկ կրում ենք մեր հոգիներում՝ այն է մեր ինքնությունը, հիշեցնել շարժման խորհուրդը, վերադարձնել մեր Ինքնությունը, որպես միակ ուղի, որով կարող ենք վերադառնալ Հայ Մարդու պատկերացրած Մարդկայնութ-յան աշխարհը:

Եվ այսպես՝ Միացում մեր Ինքնության հետ: Իսկ մնացյալը կկերտենք:

19.02.1923

Նամակ Հայ մարդուն

Էրդողանի նախընտրական կեղտոտ խաղերը, կամ Սալահ ադ- Դինի մզկիթի բացումը որպես«խուցպա»

«խուցպա»-՝աշխարհակալ հուդայականության գործելա-կերպ, դարերի ընթացքում ստեղծված կեղտոտ գործիք, ինչով ստոր ու նենգ հանցագործությունները աշխարհի ժողովուրդների նկատմամբ ներկայացվում են հակառակը ներկայացվող հանդերձներով: Վերջինիս էությունը առավել հստակ ներկայացվում է փոքրիկ պատմությամբ-Մարդուն դանակահարած հուդայականի արարքի ականատեսի այն հարցին, թե ի՞նչ է կատարվում, հուդայականը արնաշաղախ

դանակը դնելով ականատեսի ձեռքի մեջ ՝ ասում է. - Դու հենց նոր մարդ սպանեցիր:

«Խազարիա» պետություն- միջնադարում ստեղծվել է հուդայականություն ընդունած թուրքերի կողմից, որպես կողոպուտի, զավթման, ոչնչացման գործառույթներ իրակա-նացնողֈ Այսօր այդպես են անվանվում հուդայական աշխարհակալ ուժերի կողմից ձևավորված իրենց կամակատար բոլոր պետական, հանրային կառույցները։ Վերջերս Դիարբեքիրում Էրդողանի գլխավորությամբ մեծ շուքով բացվեց Սալահ ադ-Դինին նվիրված մզկիթը: Դիարբեքիրը ոչ պաշտոնապես համարվում է քրդերի մայրաքաղաքը: Իսկ Սալահ ադ - Դինը՝ որոշ տվյալներով ազգությամբ քուրդ, այն զորավարն էր, ով ետ գրավեց Երուսաղեմը խաչակիրներից՝(ի դեպ,կեղծ քրիստոնեության անունով խաչակիրները, որպես կանոն, թե՛ այն ժամանակ, թե՛ հիմա հուդայականության գործիք են եղել և են ), նրանցից, ովքեր Քրիստոսի անունից տիրանալով Երուսաղեմին, արյան մեջ խեղդեցին բոլոր բնակիչներին, որոնք Քրիստոսի անունից պատուհասում էին գոյություն ունեցող քրիստոնեական և ոչ միայն քրիստոնեական երկրներին և վերջապես քրիստոնեական Բյուզանդիային, հիմնական պատճառը դառնալով տարածաշրջանում վերջին քրիստոնեական բաստիոնը հանդիսացող հունա-հայկական կայսրության կործանման: Իսկ Սալահ ադ -Դինը՝ գրավելով Երուսաղեմը, ոչ միայն չհետևեց խաչակիրների տխուր օրինակին, վրեժխնդիր չեղավ նրանցից, այլ ազատ թողեց քաղաքի բնակիչներին և թույ չտվեց, որպեսզի պղծվեն քրիստոնեական և այլ կրոնների հետևորդների սրբություններն ու սրբատեղիները: Ով Եգիպտոսի Խալիֆի կողմից ճանաչվեց Եգիպտոսի ու Սիրիայի սուլթան:

Իսկ ահա Ռեջեփ Էրդողանը այն մարդն է, ով տասնամյակներ շարունակ հետևելով իր նախորդներին, միշտ սպասարկել ու սպասարկում է Խազարիային՝ խուցպային, արյունալի ու անզիջում պատերազմներ մղելով թե՛ Թուրքիային հարևան երկրների, թե՛ Թուրքիայի ազգային փոքրամասնությունների դեմ, այդ թվում քրդերի, պղծելով ու ոչնչացնելով նրանց մշակույթները, պատմութ-յունը, նյութական և հոգևոր ժառանգությունը:

Այդ քաղաքական գործչին պետք է ցույց տալ իր տեղը և հիշեցնել, որ նա, նստելով այդ հզոր պատմական կերպարի՝ Սալահ ադ-Դինի ուսերին, ամենևին էլ բարձրահասակ չի դառնա, ավելին՝ չի ստանա սուլթանի տիտղոս, այլ կարժանանա մարդկության դատաստանին իր կատարած հանցագործությունների, համաշխարհային սիոնիզմին բազում ծառայություններ մատուցելու դիմաց: Հետագայում նման կեղտոտ գործարքների գնացող այս քաղաքական գործիչը Նաթանյահույի հետ միասին ստիպված կլինեն հիշել ու պատասխան տալ Իրաքում և Սիրիայում, Լիբիայում, Կիպրոսում և Արցախում արաբների, քրդերի, եզդիների, հույների ու հայերի հանդեպ իրականացված ու իրականացվող ցեղասպանական գործողությունների, Արցախի ու Հայաստանի հանրապետության դեմ իրականացված ու իրականացվող կեղտոտ ռազմական հանցագործությունների համար:

Սալահ ադ-Դինը Իսլամից բխող աշխարհայացքային ու բարոյական գաղափարների կրող էր, իսկ Ռեջեփ Էրդողանը հուդայականությանը՝ Խազարիային ծառայող և որպես գործելակերպ խուցպա իրականացնող մարդասպան։ Նաթանյահույի և Էրդողանի միջև արհեստական թշնամանք բեմադրելով՝ վերջիններս փորձում են աշխարհակալ

հուդայականության ներկայացուցչին՝ Էրդողանին ներկա-յացնել Իսլամի առաջնորդ՝ խալիֆ:

Եվ պատահական չէր, որ Իսլամի ներկայացուցիչները սկսեցին խոսել թուրքական Իսլամի մասին, որը ոչ այլ ինչ է, եթե ոչ Իսլամի հանդերձ հագած հուդայականության դրսևորում: Իսլամի աշխարհում ոչ ոք չի մոռացել թուրքական իսլամի իրական դեմքըֈ Այն դեմքը, որը, իրականացրեց Լոնդոնի կաբալիստական ու հուդայական կառույցների հրահանգներով և կառավարմամբ դաժան կտտանքների մարդասպանությունների շղթա, աշխարհին այն ներկայացնելով որպես Իսլամական պետություն, որպես իսլամի իրական դեմք:

Համենայն դեպս, հայերը, ովքեր Քեսաբում Իսլամական պետության առաջին զոհերը դարձան, երբեք չեն մոռանա Թուրքիայից իրականացված այդ ներխուժումը, նաև Դեր-զորում Ցեղասպանության նահատակների ոսկորների վրա կառուցված եկեղեցու հոգևոր տաճարի ոչնչացումը: Այսպիսով, մարդատյաց Էրդողանի կողմից Սալահ ադ-Դինին նվիրված մզկիթի բացումը հենց պղծումն է այդ հզոր պատմական անձնավորության կերպարի: Իսկ նպատակը հուդայականության սողոսկումն է դեպի Իսլամ, այս անգամ՝ օգտագործելով նրա անունը:

Գևորգ Հովսեփյանֈ Հայքի քաղաքական խորհրդատվական խորհուրդ։

Հ․Գ․ Հայկական քաղաքակրթական տրիբունալին խնդրում ենք սույն նամակը ճանաչել որպես իրեն ուղղված դիմումֈ Ակնկալում ենք հետագա ուսումնասիրությունների, հետաքննությունների արդյունքում բացահայտել կատար-ված հանցագործությունները և դրա մասին տեղեկացնել թե՛ հայությանը, թե՛ ողջ մարդկությանը:

28.04.2023

Դավաճանություն իր այլանդակ դրսևորումներով

Նամակ Հայ Մարդուն

Հորդանանի Հաշիմյան Թագավորությունը և Պաղեստին պետությունը 11 մայիսի, 2023 թ, համատեղ հայտարարություն են տարածել՝ հայտարարելով իրենց որոշումը՝ սառեցնել Նուրհան Մանուկյանի՝ Երուսաղեմի Հայ Ուղղափառ Եկեղեցու պատրիարքի գործունեությունը: Հայտարարության մեջ ասվում է, որ երկու երկրներն այս որոշումը ընդունել են Նորին Մեծություն թագավոր Աբդալլահ II-ը և Պաղեստինի նախագահ Մահմուդ Աբասը, այն բանից հետո, երբ պատրիարք Մանուկ-յանը առանց համաձայնության և խորհրդակցության, անշարժ գույքի հետ կապված գործարքներ է կատարել, որոնք կազդեն Սուրբ քաղաքի ապագայի վրա, շրջանցելով Ալ-Սնուդ» և Մար Յակոբ եղբայրության ընդհանուր մարմինը, ինչպես պահան-ջում է օրենքը և եկեղեցական կանոնակարգը, արհամարել է երկրի և արտերկրի հայկական հաստատությունների կոչերը, դադարեցնելու Երուսաղեմի Հին քաղաքում գտնվող հայկական թաղամասի անշարժ գույքի վաճառքը:

Հայտարարության մեջ նշվում է, որ Հորդանանի և Պաղեստինի որոշումը կայացվել է այն բանից հետո, երբ պատրիարք Մանուկյանը «Կովերի այգի» անունով հայտնի Ալ-Բուստան տեղանքը և դրա շրջակայքը, որը տարածվում է մինչև Բաբ Ալ-Խալիլում գտնվող «Ալ-Քիշլա» շենքը, որը կազմում է հայկական թաղամասի մեծ մասը, վաճառել է Իսրայելին , չնայած այն բանին, երբ պատրիարք Մանուկյանին բազմիցս խնդրել են դադարեցնել որևէ գործունեություն, որը կազդի այս գույքի

պատմաիրավական կարգավիճակի վրա, որը կփոխի դրանց ժողովրդագրական և աշխարհագրական բնույթը, սակայն նա չի արձագանքել այդ պահանջներին:

Սա քաղվածք է Հորդանանի Հաշիմյան Թագավորության և Պաղեստին պետության համատեղ պաշտոնական հայտա-րարությունից:

Նախ փողի աշխարհի հլու հավատացյալ, այն երկրպագող Նուրհան Մանուկյան անունով այս «հոգևորականը» ուրացել է իր աստծո բոլոր 10 պատվիրանները: Լինելով Երուսաղեմի Հայ Ուղղափառ Եկեղեցու պատրիարք, իր դավաճանությամբ, շնա-ցել է Հայության ոխերիմ թշնամիների, նրա դահիճների՝ սիոնիստների հետ, փորձելով սպանել Հայության հիշողութ-յունը, գողացել ու վաճառել է Հայության սեփականությունը հանդիսացող հողատարածքներն ու անշարժ գույքը: Հաջորդը-եկեղեցական հանդերձանգով զուքված այս ոչնչությունը, մեզ հետ խորը հոգևոր միասնություն ունեցող ժողովուրդների հանդեպ իրականացնում է նենգ ոճրագործությունֈ

Վերջին տարիներին սա դարձել է մեզ ուղեկցող մի անկասելի մղձավանջ․

Երբ Մեծ Մերձավոր Արևելքի հոգևոր առաջնորդները դատապարտում են Արևմտյան բարբարոսների անսահման հանցագործությունները Աֆղանստանի, Լիբիյայի, Իրաքի, Սիրիայի ժողովուրդների նկատմամբ, անվանելով դրանք նոր խաչակրած արշավանք, անմիջապես Էջմիածնից մի խելակո-րույս փողատեր հայտարարում է հայ խաչակիրների կառույց ձևավորելու մասինֈ

44-օրյա պատերազմին նախորդեց ոչ բարեկամական, հաճախ ուղղակի թշնամական քայլերի տարափ Իրանի, Չինաստանի, հետո նաև Հնդկաստանի նկատմամբֈ Իսկ Իսրայելի ամեն մի հանցագործություն Պաղեստինի, Սիրիայի, Իրանի դեմուղեկ-ցվում էր Հայաստանում անհապաղ սինագոգ կառուցելու վճռականությունը հայտարարող հերթական փողից շեղվածի կողմիցֈ

44-օրյա պատերազմում Հայաստանի, Արցախի արդարացի լինելու մասին հայտարարած պակիստանյան շեյխը ազդա-րարում է, որ քրիստոնյա աշխարհում իսլամը ունի թշնամիներ՝ դա հուդաքրիստոնյաներն են (առաջին հերթին Վատիկանը)։ Բայց ունի և բարեկամներ՝ հայերը և առանձին ուղղափառ ժողովուրդներֈ Նույն ակնթարթին հերթական փողից շլացածը հայտարարում է հուդաքրիստոնեության կուռքի խորհրդանիշի վերածված Քրիստոսի արձանը Հատիսի գագաթին կանգնեցնելու մասին, որ այսուհետ ամեն մի շեյխ իմանա Վատիկանի և հայ քրիստոնյաների նույնության մասինֈ

Մենք այլևս դադարել ենք զարմանալ, մեզանում տեսնելով դավաճանության (առաջին հերթին՝ սեփական ինքնության նկատմամբ) այլանդակ դրսևորումներ: Բայց դավաճանութ-յունը, համեմված լկտիությամբ, ցինիզմով, ամբարտավանութ-յամբ այլ բանի վկայություն է: Աշխարհակալ հուդայականութ-յունը դարեր շարունակ իր ստեղծած այդ գործելակերպը անվանում է«խուցպա», որը կիրառում են ժողովուրդներին կամազրկելու, միմյանց հանդեպ թշնամացնելու, սեփական ինքնությունից զրկելու և իրենց աշխարհակալ նկրտումների գործիք դարձնելու նպատակովֈ Գործելակերպ, որն ուղեկցվում

է ամենատարբեր լկտի ու հակամարդկային քայլերով, ինչը ներկայացվում է ճիշտ հակառակ քարոզչությամբ: Դա իրականացնելու համար ստեղծված են հատուկ գործիքներ (այսօր դա անվանում են Խազարիա)․

արհեստածին, ամբողջությամբ իրենց ենթակա պետութ-յուններ՝ Իսրայել, Թուրքիյա, Ադրբեջան;

տարբեր պետությունների կառավարման համակարգերի զավթումով պայմանավորված, նրանց անհրաժեշտ քաղաքա-կանությամբ պարտադրված Ռուսաստան, ՈՒկրաինա, Պակիստան, Վրաստան, շատ բանով՝ Հայաստան, Եվրոպայի, Ամերիկայի, մնացած աշհարհի բազմաթիվ երկրներ;

-աշխարհով մեկ ծավալված գործակալական ցանց՝ փողի մոլուցքով տառապող խեղվածներ, իշխանատենչության զոհ դարձած պետական պաշտոնյաներ, քաղաքական գործիչներ, անհագ հաճույքներ փնտրող պոռնկաբարոններ...

Հայքի քաղաքական խորհրդակցական խորհրդի և Շուշիի քաղաքակրթական նախագծի համակարգողները դիմել են Հայկական քաղաքակրթական տրիբունալին, որպեսզի հետա-քննեն, բացահայտեն ու դատապարտեն աշխարհակալ հուդայականությանը, նրանց գործակալական ցանցի սպա-սավորներինֈ

Երուսաղեմի Հայ Ուղղափառ Եկեղեցու պատրիարք Նուրհան Մանուկյանի, սիոնիզմի այդ գործակալի արարքից ապշած Հայությունն ու իր բարեկամները պիտի լսեն, զայրույթի ու ըմբոստության մեր խոսքը, նաև զզվանքի ու արհամարհանքի

կարողությունը սրա և սրա նմանների հանդեպ անխտիր: Ձեր անողոք դատաստանին հանձնելով սև արարքներն այս և նմանատիպ տականքների, որոնք տմարդօրեն թույն ու քացախ կավելացնեն մեր` քաղաքականապես դժբախտ ժողովրդին խմելու վիճակված դառնադառն բաժակին, կոչ անելով զայ-րույթի և զզվանքի խոսքը ուղղել այդ հայակերպ գործիքներին: Եվ հիշեցնում ենք, որ նոր ձևավորվող աշխարհում, որն իրականացվում է քաղաքակրթությունների երկխոսության ու համագործակցության հարթության մեջ, խարսխված մարդ-կային ու մարդկայնության արժեքների վրա, Հայությունը իրենց ինքնությունը վերականգնող մյուս ժողովուրդների հետ միասին արմատախիլ պիտի անի այն երևույթը, որը կոչվում է

«խազարիա», դրա հետ միասին այն դրսևորումները, ինչը մեկ բառով հենց հուդայականների կողմից անվանվել է «խուցպա» ընդհանրացնելով՝աշխարհակալ հուդայականություն (չխառնել երաժիշտ Սպիվակովի, Արցախի բանակի նվիրյալ, գնդապետ Զինևիչի և հազարավոր այլ, աշհարհակալ մարդատյացների հետ ոչ մի կապ չունեցող հրեաների հետ):: Կամ մենք, կամ նրանք: Ուրիշ ճանապարհ չունենք: Իսկ մեր քաղաքական դաշտին ուզում ենք հիշեցնել, որ աշխարհակալ հուդաիզմին քծնողներին, նրանց հետ լեզու փնտրողներին հենց իրենց տերերն էլ ոչնչացրեցին 1915 թվականին, համարելով, որ կատարել են առաջադրանքը ու այլևս պետք չեն:

14.05.2023

ԲՈՎԱՆԴԱԿՈՒԹՅՈՒՆ

• Երկուխոսք 3
• Մասառաջին
  Ռուսաստան 8
• Արևմուտք 16
• Արտագաղթ 34
• Ցեղասպանության խնդիրը 48
• Թրքություն 64
• Բոլշևիզմ 77
• Պրոտո Բոլշևիզմ 94
• Նեո Բոլշևիզմ 101
• Աղանդավորության խնդիրը 109
• Մաս երկրորդ
  Ազգային Մտածելակերպ 137
• Ազգային Գաղափարախոսության վերաբերյալ 160
• Ազգային` Նժդեհյան «Ցեղակրոն»
• Գաղափարախոսության մասին 175
• Ամփոփում 223
• Հավելված1
  Հայ Ցեղային շարժման սկզբունքները 226
• Ցեղակրոնի դավանանքը 227
• Ցեղակրոնի հավատամքը 229
• Հավելված2
  Արցախյան խնդիրը 234
• Ազգայնավարություն թե՞ժողովրդավարություն 254
• Պատմական ակնարկ և ոչ միայն 263
• Հայ Ազգի ինքնակազմակերպումը 266
• Մաս երրորդ
  Ցեղակերտում 285
• Վերջաբան 330
• Գարեգին Նժդեհի հակիրճ կենսագրությունը 335
• Խորհուրդներ Նժդեհի <<պաշտպաններին>>, և ազատամիտ ու կաշառված <<պատմագետներին>>, դատարկամիտ քաղաքական գործիչներին 342
• «Նժդեհյան Ցեղակրոն» կուսակցություն 345
• Հիշիր պատերազմը. 353
• Մի քանի հարցազրույցներ, ելույթներ և հրապարակումներ 360